Муталимлер аз болмакъ

«Баргъан сайын муталимлер аз бола, илму битип бара» деп айтагъанлар кёп. Амма ону себеби не экен деп къарап, дарманын акътарагъан гиши ёкъ. Дюньяда гьар бир затны бир себеби, бир илласы^✻ бола. Муталимлер аз болмакъ да, илму битип бармакъ да себепсиз-илласыз болгъан затлармукен? Гьар бир аврувгъа бир дарман табула, ону дарманы ёкъмукен?

Бар! Кёп яхшы бар. Сен этмеге далап эт, мен айтайым. Муталимлер аз болмакъны да, илму битип бармакъны да эки себеби бар.

Аввалгъынчы себеп. Гьар не зат болса да, аны яхшысына-яманына къаравул этип, тергей турмасанг, ол зат яхшы ягъына тартмас, яман ягъына тартар; оьрге бармас, тёмен болур. Яш да шол кюйде, гьайван да шол кюйде, сабанда шол кюйде, бав да шол кюйде, охумакъ-язмакъ да шол кюйде, гьар зат да — шол кюйде. Ишни шу ерине къарамай, «Муталимлер неге аз бола, илму неге битип бара?» деп айтмагъыбыз — бир гиши оьзюню сабанын къаравсуз къоюп, «Магъа ашлыкъ неге аз геле?» деп айтмагъына ошай. Биз охумакъ-язмакъны да, муталимликни де тезден берли къаравсуз къоймакъ саялы, хыйлы еринде бузукълукълары бар. къысгъа этип бир-экисин айтайыкъ.

Аввалгъынчысы. Бизин яшларыбызны Къуръан болду, китап болду охутагъан гишиге биз этеген бир де гьюрметибиз ёкъ. Къуръан охумакъны гьакъкъын^✻ да алтмуш-етмуш керен сама артыбыздан юрютюп, алты-етти йылдан сонг я беребиз, я къоябыз. Китап охутагъан устазны да бизин яш учун гьар гюн эки сагьат, уьч сагьат къыйналмакълыгъын гьисапгъа салмайбыз. Яшыбызны охутмагъа борчлу йимик сагъынабыз.

Экинчиси. Илму охумакъ тынч зат тюгюл. Амма инг къыйын заманы — аввал заманыдыр. Биз шол заманда сама яшгъа илму охумакъны макътап бир де сёз айтып иштагьлы этмеге урунмайбыз. Бизинки — «Неге охумайсан?!» деп урушмакъ-урмакъ бола. Охутагъан устаз сама яшгъа не охуйгъанын, не учун охуйгъанын билдирип бир де сёз айтмай. Шону учун, яшларыбыз он, он беш йыл не охуйгъанын, не учун охуйгъанын билмей къалалар. Чакъ-чакъда сама пайдасындан сёйлеп, иштагьлы этмеге гиши болмагъан сонг, пайдасыз йимик гёрюп, илму охумакъ чакъы бирдагъы къыйын алалар.

Уьчюнчюсю. Биз илму охумакъны тынч кююн излемейбиз. Муталимлеге устазлыкъ этмакъны кююн билдиреген илму да бар, биз аны охумакъ-къарамакъ чы къайда, ол бар экенни де билмейбиз. Оьзге затлар йимик, илму охумакъны да тынч кюйлери чыгъа тура. Тынч кюйде язылгъан китаплары да бар. Амма биз буса, минг йыл аввалдан къалгъан китаплар булан турабыз.

Дёртюнчюсю. Бизде охумагъанлардан охугъанланы башгъа артыкъ сыйы ёкъ. Биз дюньялыкъ учун бай гишилени яхшы гёребиз. Алимлени бир де хадирин билмейбиз. Бизге шариъатны юрютюп, динден чыкъмагъа къоймай сакълап турагъанлар алимлер экенин ойлашсакъ, алимлени хадирин билмеге тюшегенге, аны ойлашмагъа сюймейбиз.

Бешинчиси. Бизде охумакъны гьеч бир тартиби^✻ ёкъ. Аслу макъсут^✻ болмагъан нагьву^✻, сарфда^✻ он, он беш йыл турабыз. Аслу макъсут болгъан фикъгьи^✻ йимик илмуларда — уьч йыл, дёрт йыл сама турмайбыз^✻. Пайдасы аз илмулагъа кёп заман машгъул болмакъ себепли, нече-нече кёп пайдалы илмулардан магьрюм де къалабыз.

Устаз муталимни англавуна къарап, шогьар гёре китап охумагъа герек бола. Амма биз муталимни англаву нечик сюйсе болсун, оьзюбюз къарап чыкъмагъа сюйген бир китап болса, шону охуп къоймагъа да къайырмайбыз. Алдынгъылар, яшны пагьмусун ачмакъ учун, аввал гьисап илмуну охуй болгъанлар, биз буса гьисап илмуну оьзюбюз де билмейбиз.

Танбигь^✻. Муталим гишиге охумакъ тынч болмакъны да, кёп заман къалагъан илму аз замандан битмакъны да инг гючлю себеби — охутагъан тиши гёнгю булан къайгъы этип охутмакъдыр. Шол кюйде охутмакъ да, яда берилеген гьакъ болмаса, яда кёп артыкъ гьюрмет болмаса болмай. «Гьакъ болмагъа герек, Аллагь учун охутмагъа негер тарыкъ» деп айтагъаным тюгюл. Гёнгю булан къайгъы да этип, Аллагь учун охутагъанлар алдын болгъан буса болгъан бугъай, гьали ёкъ. Гьалиги заманда, берилеген гьакъ болмаса, иш юрюмей тура деймен. Алдынгъы заманда да гьакъ булан охуйгъанлар болмагъан тюгюл.

Экинчи себеп. Алдынгьы заманда гьар бир иш къыйын бола болгъан. Ол заманда опуракъ тигеген машинлер, от арбалар, дагъы да нече булай затлар бириси де ёкъ эди, гьали буса гьар бир зат тынч бола бара. Замангъа къарап, адамны табиаты да тынчлыкъкъа-рагьатлыкъгъа къайта бара. Алъякъда йимик къыйынлыкъны гётермей. Оьзге вилаятларда, башгьа затлар йимик, илму охумакъ да тынч да, низамлы да болгъан. Амма бизин вилаятда алдынгъы къыйынлыкъда къалып тура. Масала, бизде муталим гиши гьар хамисгюн садагъачы йимик ун жыймагъа тюше. Гьар гюн бир керен яда эки керен сувгъа бармагъа тюше. Гьар гюн бир керен сама агъач жыймагъа тюше. Уьч гюнде бир сама туз да, самурсакъ да жыймагъа тюше. Ашавларына къарасанг, гентде олардан ашаву осал гиши болмас. Къышда турмагъа сама исси уьйлер ёкъ. Сувукълукъдан шакъылары бузлап къала. Шол къыйынлыкълар таман тюгюл йимик, эркинлик булан дарс охуйгъан гиши де тюшмей. Бир юртда напакъа табулса, устаз табулмай; устаз табулса, напакъа табулмай. Шондан артыкъ онгайсызлыкъ болурму?

Шончакъы къыйынлыкъланы да гётерип, йигирма йыл, йигирма беш йыл сабурлукъ этмеге болагъан гишилер, алдын гьар зат къыйын болгъан заманда кёп болса да, гьали гьар бир зат тынч болгъан заманда — аз болмасму?

Муталимлер кёп болмакъны да, илму артмакъны да эки дарманы бардыр. Аввалгъынчысы — илму охумакъны шол эсгерилген бузукъ ерлерин ярашдырмакъдыр. Экинчиси — муталимлени замангъа ярашагъан бир низамгъа салып, шол эсгерилген къыйынлыкъларын тайдырмагъа далап этмакъдыр.

Тазйил^✻. Илму охуйгъанлар учун гьар шагьарны халкъы яхшы мугькам бир мадраса тикмеге тыйышлы^✻ эди. Оьзге вилаятларда бар, бизде ёкъ. Масжитге йимик, шол мадрасалагъа да вакъфу^✻ васият этилсе, савабы^✻ дагъы да артыкъ болур эди. Оьзге вилаятларда болса, бизде ёкъ. Бир тарыкъсыз дюньяны ишлери учун гьар гюн бир жыйын этилегенде, эки йылда бир сама шолай затлар учун да жыйын этсе ярар эди. Оьзге вилаятларда этиле, бизде ёкъ. Илму охумакъны да, язув язмакъны да низамы бола, къаъидасы^✻ бола. Оьзге вилаятларда гёрюне, бизде ёкъ.

Ёкъ! Ёкълугъу белгили, амма айиби^✻ кимдедир — яхшы белгили тюгюл: жагьиллердему, алимлердему. Биз чи булай айиплер алимлер айтмаса оьзлеге намаз-ораза борч экенин де билмейген жагьиллерде болмакъдан эсе, алимлерде болмакъны тыйышлы гёребиз. Булайланы акътарып айтмакъ — алимлени борчу. Алимлер айтгъанны этмакъ — жагьиллени борчу. «Алимлер айтгъан булан гьали жагьиллер этежакъму дагъы?» — деп айтагъан гиши болса, герти, алимлер гьали бирден бир айтса, олар къабул этмесе де ярай. Амма, масала, отуз йыл алъякъдан берли аста-аста айта гелген бусалар, бугюн этмеслермеди? Бюгюнден башлап айта турсалар, отуз йылдан сонг сама этмеслерму? Бары айип жагьиллерде болуп, алимлерде бир де айип ёкъ тюгюллюгюн, Аллагьу таъла рагьмат этгир Абдуррагьман-эфендини шу язылажакъ сёзю де белгили эте:

«Абдуррагьман, сен билесен, Сен гёресен гьалланы: Алимлер аздырды динден Илму билмайанланы. Гьарамилер къабул этмей Гьалал сёйлейенланы, Гьарама гьалал дедилер, Тутду батыл^✻ ёлланы. Яман алимлер къырылсын, Я Рабби, я Зал-Жалал!»

(«Юз йыллыкъ тынч рузнама ва маълюмат гьасана». Анжикъала, 1904 йыл, 54-57 б.).