«Бакъыргъандан» бир назму
Шу язылажакъ назмуну «Бакъыргъан» деген къазан китапдан алып язгъанбыз. Бир-эки къыйын калималарын таржума этип, бизин тилге де айландыргъанбыз. Булай затланы язмакъдан мурадыбыз тарикъат агьлюге инкар этмакъ деп гьысап этилмесин. Биз тарикъат агьлюге инкар этегенлерден тюгюлбюз. Яхшыны ямандан, гертини ялгъандан айырмакъ учун, бизден алъякъда китап этген алимлер де булай затланы язмакълыкъны маслагьаты гьакъыллы гишилеге яшыртгъын къалмас.
Назму
Гьар ким къылса тарикъатны даъвасыны,
Аввал бир ол шариатны билмакъ герек.
Шариатны ишлерин ол тамам этип,
Андан сонгра бу даъваны къылылмакъ герек.
Шариатсыз сёз айтмаслар тарикъатда,
Тарикъатсыз сёз де болмас гьакъыкъатда.
Бар да бу ишлер билинер шариатда,
Жумласыны шариатдан гёрмакъ герек.
Андан сонгра бир эр герек ирадатлы✻,
Болгъан буса ол бир эрден ижазатлы✻,
Шариатгъа тюз гелеген караматлы
Мюрид аны этегини тутмакъ герек.
Бу ишлени билмей гьар ким шайхман✻ десе,
Караматдан, вилаятдан✻ хабар берсе,
Батъилдир✻ ол, эгер ругъул амин эсе —
Андай✻ батъил даъвалардан таймакъ герек.
Ирадатсыз, ижазатсыз мюршид болмас,
Тарикъатны аламатын гьеч де билмес,
Мубтадиъдир✻, ирадатгъа лайыкъ гелмес,—
Олайлардан йыракъ-йыракъ турмакъ герек.
Ирадатны берип агьли ижазатгъа,
Даим бол, гел, гече-гюндюз риязатгъа.
Санап аны хидматыны ибадатгъа,
Къуллугъунда белин байлап турмакъ герек.
Андан сонгра мужагьадагь✻ тонун гийип,
Риязатны✻ мюющюнде агъып-ирип,
Оьктемликден тавазуъну✻ сыйлы гёрюп,
Оьктемлигин сатып хорлукъ алмакъ герек.
Бу ишлердир эренлени къылгъанлары,
Мюридлери билсинлер деп айтгъанлары,
Гьакъдыр булар бир зарра ёкъ ялгъанлары —
Бу сёзлеге жан къулагъын асмакъ герек.
Герти кюйде гьар ким къылса къабул муну,
Риязаты булан болсун гече-гюню,
Юрек булан бек игьтикъад✻ этип аны,
Устазындан кёмек далап этмакъ герек.
Ирадатсыз бу ёлгъа гьеч гирмедилер,
Риязатсыз гьеч пусун йибермедилер,
Ижазатсыз бир де аякъ алмадылар,—
Мюрид болгъан бу сыпатлы болмакъ герек.
Гьар ким гирсе бу ёллагъа белин байлап,
Герек бийдир, герек къулдур, оьзюн ойлап,
Таваккалын бир Аллагьгъа догъры айлап✻,
Таважжуны✻ шайыхлагъа этмакъ герек.
Гьар ким болсун ибадатгъа гире болса,
Тавба этип, тарикъатгъа аякъ салса,
Гьакъыкъатны далап этип излей барса —
Бир устазны буйрукъларын тутмакъ герек.
(«Василат ун-нажат». Темирханшура, 1908 й., 27—28 б.)
⁂
Ай гьабиб Гьакъ Мугьаммад✻, я шапаат маъданы!
Сен оьзюнг мухтарысан✻ жумла пайгьамбарланы.
Гюл юзюнг гёрмей инандым, гел унутма сен мени.
Дюшди гёнглюм✻, я Мугьаммад, жаным арзулар✻ сени.
Гьакъ тааланын гьабибисан✻ сагъадыр ихтияр,
Сенин ичун яратубдур✻ бу жигьанда гьар не вар✻.
Сенсиз олса✻ жаннатын✻ нигъматлары ёкъ игътибар✻.
Дюшди гёнглюм, я Мугьаммад, жаным арзулар сени.
Сенден истарлар✻ мадад къапунгда юз-минг анбия✻,
Сенден олмышдыр✻ калимуллагь асасы ажДагъа.
Сенсиз айланмаз эди✻ кёклер, ер олмазды бина✻.
Дюшди гёнглюм, я Мугьаммад, жаным арзулар сени.
Жумла махлукъдан гёзелсен, гьар санынг бир пара нюр,
Дишляринг✻ инжи, дилинг✻ жавгьар, лабынг✻ маржандур.
Агъзынг✻, амма, мискими-анбармы — билмазам недур✻.
Дюшди гёнглюм, я Мугьаммад, жаным арзулар сени.
Бу заиф✻ умматлара✻ сенсен Худаны✻ рагьматы.
Сенсиз олса истамаз✻ гьашыкъларынг гьеч жаннаты.
Лаълу✻-якъутдан гёзелдир гьар сёзюнг, ёкъ къыйматы.
Дюшди гёнглюм, я Мугьаммад, жаным арзулар сени.
Ач гёзюнг назлы юхудан, гел, къыямат болды, тур —
Халкъ арасында бугюн бу фитнати кубраны✻ гёр.
Сёзляринг бармы — юрют, буйрукъларынг бармы — буюр.
Дюшди гёнглюм, я Мугьаммад, жаным арзулар сени.
Бир заиф къулдур Абусуфьян, гюнагъы чокъ✻ аны.
Ёкъ олур✻, амма, эгер олса шапаатынг сени✻.
Арзи Магъшарда✻ бизин андан айырма, я Гьани✻.
Дюшди гёнглюм, я Мугьаммад, жаным арзулар сени.
(«Мажмуъ ул-манзумат ал-ажамийят». Темирханшура, 1907 й., 25 б.)
Женгертге✻ ва къомурсгъа
(И. А. Крыловдан)
Язны гюнлеринде Женгертге-языкъ
Сарнай турду, къыш учун алмай азыкъ.
Гьар чечекге багъып бир сарнай эди,
Яшыл отда атылып ойнай эди.
Чархы уьйренишип кепге-йыбавгъа,
Даим юрек салып бакъчагъа-бавгъа.
Бир заман къараса, къыш гелди етип.
Гюл булан чечекни гюнлери битип.
Сувукълукъдан къырав уруп ер юзюн,
Ол языкъ Женгертге ач тапды оьзюн.
Язны ким гетерсе ишсиз бошуна,
Къыш гюню гелирму ону хошуна?
Сёйлеме де сюймей ач болса гиши,
Макъамны да къалмай арив гелиши.
Женгертге терс болуп тапгъан сонг палын,
Къомурсгъагъа барып сёйледи гьалын.
Къомурсгъа деди: «Нетединг яй заман,
Къыш тарыгъын нечун жыймадынг гьаман?
Женгертге деди: «Сарнай туруп, балам,
Ашлыкъ жыйма бир де болмады чолам».
Женгертге-бузукъ берген сонг гьысабын,
Къомурсгъа да булай гесди жавабын:
«Яз сарнадынг буса, къышда бийирсен,
Бу ваъзаны къулагъынга гийир сен!»
(«Яшланы дюньясы». Тизген — М. Дибиров. Буйнакск, 1922 й., 56—57 б.).
Тюлкю булан бёрю
(И. А. Крыловгъа гёре)
Бёрюге ёлугъуп Тюлкю узакъдан:
«Къайда барма хыял,— деди,— бу якъдан?»
Деди Бёрю: «О якъ-бу якъны билмен,
Гетемен, дагъы мен къайтып да гелмен.
Зулмудан къутулма бараман оьзюм,
Хор болдум, бу ерде юрюмей сёзюм.
Инсанлар магъа кёп азият бере,
Эп тапса оьлтюрюп къаныма гире».
Тюлкю деди: «Ачыкъ билдир ишингни,
Алып барамусан яман тишингни?»
Бёрю деди: «Магъа тарыкъ чы тишим.
Ол болмаса негер яражакъ ишим?!»
Кюлемсиреп, Тюлкю деди ол заман:
«Олай буса гьабас къыйналма гьаман.
Ол тиш сени булан бар чакъы бирге,
Абурлу болмассан барсанг не ерге».
(«Мажмуъ ул манзумат ал-ажамийят» ген китапны уьчюнчюлей чыгъармакъ учун онгарылгъан къолъязмадан).
Тюлкю де, бёрю де, арслан да
Тюлкю де, Бёрю де, Арслан да бирче
Гьар уьчю ваъдалашдылар бир гече:
«Мундан сонг гьар не зат болса авубуз,
Уьч тенг уьлешербиз, болмас давубуз».
Барысы да рази болуп бу сёзге,
Ав учун гезедилер тавгъа-тюзге.
Кёп де къалмай тапдылар бу уьч ортакъ
Бир Къозу, бир Эчки, бир Къой, бир Улакъ.
Арслан деди: «Уьлешейик, гелигиз!
Къой — мени малымдыр, шексиз билигиз!
Къозу да болсун герек мени пайым,
Сизин арагъызда ёкъ мени тайым.
Бу Эчки де магъа болмагъа герек,
Бугъар хилаплыкъдан болугъуз арек!
Къайсыгъыз узатса Улакъгъа къолун,—
Оьлюмдюр жазасы — билесиз ёлун».
(«Мажмуъ ул-аштар ал-ажамийят» деген китапны уьчюнчюлей чыгъармакъ учун онгарылгъан къолъязмадан).
Сюлюк ва йылан
Алъякъда бир Сюлюк де, бир Йылан да,
Къурдашлыкъ этдилер бир аз заманда.
Бир гюн Йылан деди Сюлюкге къарап:
«Ишкалым✻ бар сенден билмеге сорап.
Эки башгъа къоюлса да атыбыз,
Бир йимик яратылгъан суратыбыз.
Тишлейсен-хабасан авуртуп сен де,
Башгъалыкъ бир де ёкъ — шолайман мен де.
Сонг нечун халкъ мени яман гёрелер,
Жаныма къаст этип азап берелер.
Душманыман адамланы гьар ерде,
Сенден оьзге досум ёкъ дагъы бир де.
Сен ёлукъсанг, гьюрмет этелер сагъа,
Гьар бириси сени аявлай, багъа.
Къонакълыкъ этелер, оьз къанын берип,
Мен бусам нетелер къаныма гирип.
Талайсызлыгъыммы, билмен себебин,
Бу къыйын ишкалны тапмайман эбин».
Сюлюк деди: «Нечик сёздюр бу сёзюнг,
Тишлемекни фаркъын✻ англа бир оьзюнг.
Сени тишлемегинг — аврув-дерт бере,
Мен тишлесем — аврув илажын✻ гёре.
Тамашадыр, халкъгъа этип де зиян,
Гьюрмет излей бусанг олардан гьаман.
Мен оьзюм халкъ учун оьлмек негетим,
Аны учун олар да эте гьюрметим».
Хайыры ёкъ гиши халкъны гёзюне,
Гьюрмет излемесин халкъдан оьзюне.
(«Яшланы дюньясы». Буйнакск, 1922 й., 170—171 б.).
Манай Алибековну «Моллалар» (1911 й.) деген шиърусуна Абусупиянны жавабы
Яхсайны моллаларын
Сёгюп турма гьаманда,
Алар анча да тюгюл —
Тамаша бар бу янда!
Аз аввал гёрмедингму
Мадрасаланы кюю?
Шондан чыкъгъан моллалар
Тизерму миллет уьюн?
Оьлюню гёмегенин
Бетлейсен гёре-багъа.
Бир ишге ярагъан сонг,
Дагъы не герек сагъа?
Оьлюню сыдыра деп
Айтма ярамас калам,
Муталимлигинден о
Тилене гелген адам.
Самурсакъ, тузгъа ерли
Тилене гелген гиши
Тонавну къутгъаргъан сонг,
Негер яражакъ иши?!
Кёрде гебин алса да
Айыпму огъар, Манай?
Алип деп охуй тура
Гьар жума, гьар гюн, гьар ай.
Ногъайгъа барагъанын
Тамаша гёрме аны —
Девюр гетген гишидир,
Гетген аны заманы.
Гьар гюню байрам айда
Девюрю бар чагъында,
Акъны-гёкню билеген
Болмагъан сонг ягъында.
Булай къайгъылар булан
Аврувлу болду башым.
Гел, сен де къой буланы,
Къарт болурсан, къардашым!
Уллулардан эл чегип,
Гиччилеге багъайыкъ.
Сен айтагъан табунгъа
Оьлген деп ат тагъайыкъ.
Бир табун тиргизейик
Оланы орнун тутма.
Болуп битген затны къой —
Болажагъын унутма!
(«Къумукъланы халкъ шаирлеринден Манай Алибекзадени мажмуаш асары: къумукъланы адатлары, йырлары, сарынлары». Буйнакск, 1925 й. 123—124 б.)
Къызъяшланы тилинден бир шикаят
Эшитигиз, эренлер,
Къызъяшланы хабарын.
Арз этип билдиребиз
Юрегибизде барын.
Илмулу алимлеге,
Акъчасы кёп байлагъа
Ялбарабыз: бир мадад✻
Бу бизин гьарайлагъа.
Биз де инсанбыз ахыр,
Бизге де илму герек,
Илмудан-маърипатдан
Тутмагъыз бизин арек.
Сиз чакъы болмасакъ да,
Сизге етип гелебиз.
Гьайван тюгюлбюз, ахыр
Билдирсегиз, билебиз.
Гьеч бир къыйында-тынчда
Къошмайсыз ишге бизин,
Яла да сонг ябасыз:
«Акълугъуз✻ кем,— деп,— сизин».
Озокъда, затны гиши
Гёрген къадар билежакъ.
Гьеч затны гёрмеген сонг,
Гьакъыл къайдан гележакъ?
Ингилизни, Перенкни✻
Гёрюгюз къатунларын —
Бизин йимикму олар?
Акътарыгъыз гьалларын.
Герти, шол бизин йимик,
Олар да инсанлыкъда.
Башгъа жынс йимик, амма,
Маърипатда, къылыкъда.
Мактапда гёрюп, олар
Бу дюньяны ярыгъын,
Илм охуп, эдеп тавуп,
Билгенлер гьар тарыгъын.
Бизге сиз ат къоймагъыз
«Яш табагъан машин» деп,
«Сагъа сёз тарыкъ тюгюл,
Индемей тур, яшын» деп.
Биз маърипатлы болсакъ,
Яшларыгъыз да болур.
Биз нечик болсакъ, олар
Биздей болуп табулур.
Акътарып къарасагъыз
Тазасына-насына —
Гьар кимден тувгъан авлет
Кёп ошар анасына.
Акъ тайпадан акъ болур,
Къара тайпадан — къара.
Арап къатундан тувгъан —
Акъ болма ёкъдур чара.
Гьар терекни тюбюне
Оьз емиши тюшежакъ.
Къушкъонмас тегенекде
Гюл нечик етишежакъ?
Эрге де, къатунгъа да
Илму далабын этмакъ —
Пайгъамбар гьадисинде
Борчдур деп айтгъаны гьакъ.
Дюньяда инсанланы
Къап-яртысы биз экен,
Илмусуз къалсын демек
Не маъналы сёз экен?
Билдиригиз демейбиз
Бизге илмуну барын.
Билдиригиз, тилейбиз,
Бизге тарыкълыларын.
Билмейбиз гьеч бирибиз
Дин ягъындан бир затны —
Иман-ислам, намазны,
Ораза, гьаж, закатны.
Дюньяны ишлеринде
Бизге тарыкъ ерлерин,
Сиз рази болур чакъы
Бажармайбыз гьеч бирин.
Бир тайпабыз аш ишин
Гьеч бажармай гёребиз,
Пилав болагъан затдан
Талав этип беребиз.
Бичип-тигип де билмей
Бир табун гёре-багъа,
Къолтукъгъа къысып ишин,
Эл гезей талгъынчагъа.
Яш сакълама да билмей,
Алдатып башыгъызны,
Ажалсыз оьлтюребиз
Чакъда бир яшыгъызны.
Арабызда бир табун
Сёгюшелер эрине,
Топдей болуп тиердей
Намусу бар ерине.
Къаршы туруп гезине:
«Эр тюгюлсен, эмгек,— деп,—
Кёп ушатсанг сакъларсан,
Бисиревюм кепек!»,— деп.
Шулай айтгъан къатунда
Гьакъыл къайда, ой къайда?
Сонг сакълагъан эркекге
Яшавлукъдан не пайда?!
Бу затланы айыбы
Билмей къалгъан биздему?
Эдеп берип, уьйретип,
Билдирмеген сиздему?
Булай затланы билме
Бизге мактап этигиз,
Яда гьар ким къызына
Оьзюгюз уьйретигиз.
Сизден тилейгенибиз —
Бу эки затны бири.
Тек биз де маърипатдан
Къалмайыкъ анча гери.
Къаст этейик, гелигиз,
Оьзгелеге ошама.
Тенгири тавпикъ берсин
Инсанлардей яшама!
1910 й.
(«Таржамату гьал» деген къолъязмадан, 1925 й., 6—7 б.)
Къызларына кёп мал сёйлейгенлени тилинден
Аввалданокъ айтаман
Дазувумну, гъызымны —
Авадан мал бермейген
Тилемесин къызымны.
Къалымы къалын герек,
Юкъгъа болма ярамас.
Малдан толгъан отавгъа
Душман гёзю къарамас.
Аз затны аламанму
Берген учун мал этип.
Гьавайын беременму
Душманланы ял этип.
Уланда ёкъ къулагъым —
Борчлансын гётермесдей.
Урайым елкесине,
Эсинден гетирмесдей.
Эргишини къыйыны —
Эшекни осурагъы✻.
Гьакъылы бар къатунну
Анда болмас къулагъы.
Малы болсун къызымны
Уьюне сыймас йимик.
Эринден айрылса да
Оьзгелер къоймас йимик.
Уьй толгъан малгъа къарап,
Иддасы✻ битгинчеге
Отуз гиши тилесин,
Он гюню гетгинчеге.
Уьйдеги мал ортакъдыр
Къоймайман десе эри.
Ол заман ону да бар
Янгы чыкъгъан тадбири✻.
Мени къызым да чыгъар
Олай затлар башына —
Яда магъа назр✻ этир,
Яда эркъардашына.
Адам буса чы къызым,
Алмас эдим бир зат да.
Адам болгъан гишиге
Табулмайму гьар зат да.
Бу ерин яшыраман
Айтмайман ачыкъ кюйде.
Айыбы акътарылмас
Аслам мал буса уьйде.
Малы сама болмаса
Адам да болмагъанда,
Биревден айрылгъан сонг
Тул къалмасму гьаманда.
Не пайда болмагъандан
Эрни къотаны-таву,
Къатунну хас малындан
Толмагъан сонг отаву.
«Уьй болма бермеймусан
Къызынгны»,— дей биревлер.
«Биревню уьюн бузма,
Салмасын,— дей,— тиревлер».
Мени де бар гьакъылым
Боп-бош уьйге уьй демен.
«Гьогь» десе зангыргъан сонг
Ол яшавгъа кюй демен.
Къысгъасы, мен къыз бермен
Бар малындан гечмесе.
Къатунну малы кёп деп
Башындан ант ичмесе.
(«Мажмуъ ул-аштар ал-ажамийят» деген китапны уьчюнчюлей чыгъармакъ учун онгарылгъан къолъязмадан)
Яман гелин
(Насигьат йыр)
Гелин, гелин — гелинсен
Эркегинден озагъан,
Арагъа питне салып,
Агъа-инини бузагъан.
Агъа-ини татывлу эди,
Къойса гелин къыйышма.
Яман гелин иштагьлы
Къайын булан урушма.
Вай душман яман гелин,
Кюлеп бакъма сёзюне.
Арив сёз айтмас учун,
Налат алыр оьзюне.
Гелинде не гюнагь бар,—
Барын да эте эри.
Яман гелин гелгинче,
Къолай турагъан ери.
Аллагь бир, пайгьамбар гьакъ,
Бу сёзге ойлашып бакъ.
Бу сёзлер сагъа айтыла —
Гьалкъа этип къулакъгъа такъ.
(Тёбенкъазанышлы 90 йыллыкъ Магьаммадов Алдан деген тамазадан С. Гь. Акъбиев язып алгъан).
Къайсы якъдан ел уьфюрсе, шогъар гёре айланагъан бир табун ягьсыз-намуссузланы тилинден
Дин недир, миллет недир —
Денгизлеге атайым,
Дагъыстанны намусун
Бир кепекге сатайым.
Гючлю кимдир дюньяда —
Тутайым аны янын,
Ичейим сувсуллукъгъа✻
Пакъыр-мискинни къанын.
Авчуну эгеридей,
Гючлюню буйругъуна
Айланайым-гезейим,
Тагъылып къуйругъуна.
Халкъ учун къайгъы недир,
Оьзюм рагьат болгъан сонг!
Гьарам-гьалал не башгъа,
Ашап къарным толгъан сонг?!
Орус пёрми✻ пальтону
Гийим этип тутайым,
Дагъыстанны пёрмисин
Унутайым, ютайым.
Къызларым ачсын башын,
Явлугъун тёмен атып;
Чачындан тюют этсин,
Хуртуягъа ошатып.
Дагъыстанны пёрмиси
Арив буса да сагъа,
Гючлюлени гийими
Артыкъ гёрюне магъа.
Анасыз гюч дюньяда
Гьукмусун юрютеген.
Пакъыр-мискин къавумну
Хор-сор этип гетеген.
Алайым орус къатун
Къайда бар буса барып,
Дагъыстанны къызлары
Эрсиз къалсын бозарып.
Билимли къыз сюйгенге —
Орус къызлары таман.
Дагъыстан къызны къайгъы
Билимсиз къалсын гьаман.
Оьз халкъымдан илыгъып,
Гёрме де сюймей ялкъып,
Гючлю бир къавум булан
Айланышайым саркъып.
Бугюн сюйгеним этип
Кеп чекме герек магъа,
Тангала болажагъын
Не тарыкъ ойламагъа?
Авлиядыр ол гиши —
Йыракъгъа гёз атагъан,
Бу гюнгю гьазир малын
Несиягъа сатагъан.
(«Мажмуъ ул-аштар ал-ажамийят» деген китапны уьчюнчюлей чыгъармакъ учун онгарылгъан къолъязмадан).
Интернационал
(автору — Э. Потье)
Дюньяда яшаву тар пакъыр-мискин ишчи халкъ,
Бирлешигиз, гелигиз — тербенейик, турайыкъ!
Намусубуз хозгъалып дав буюргъан этмеге,
Дав булан бу дюньяны бизге онглу къурайыкъ.
Бу сонгъу давубузгъа
Кёплер кёмек къошажакъ.
Бу давдан сонг, миллетлер
Къардаш болуп яшажакъ.
Зулму булан тигилген бу къыйынлы дюньяны
Кюрчюсюнден майырып герек бугюн бузмагъа.
Гьар заман къаныбызны ичин оьсген къавумну,
Бирикмес йимик этип, бизге тарыкъ тозмагъа.
Бу сонгъу давубузгъа
Кёплер кёмек къошажакъ.
Бу давдан сонг, миллетлер
Къардаш болуп яшажакъ.
Пача бизге бермежакъ эркин азат яшавну,
Аллагь да бермес аны, герти къастын этмесек.
Гертилей къастын этип, алгъа юрюп, ёл алып,
Амал ёкъ бизге бугюн бу муратгъа етмесек.
Бу сонгъу давубузгъа
Кёплер кёмек къошажакъ.
Бу давдан сонг, миллетлер
Къардаш болуп яшажакъ.
Бойнубузгъа салынгъан дав бугъавну тайдырып,
Саманчылар, гелигиз, биз елейик бу ерни.
Ара бёлмеген кюйде от кёрюгюн бек басып,
Къызаргъан къызывунда тёбелейик темирни.
Бу сонгъу давубузгъа
Кёплер кёмек къошажакъ.
Бу давдан сонг, миллетлер
Къардаш болуп яшажакъ.
Ер юзюнде гёрюнген малмы-мюлкню барысын
Биз — ишчилер, мискин халкъ — ихтияргъа алайыкъ.
Дюньябызны булутлап, туман этген душманны
Гьеч затгъа ес болмасдей, ерге ишин салайыкъ.
Бу сонгъу давубузгъа
Кёплер кёмек къошажакъ.
Бу давдан сонг, миллетлер
Къардаш болуп яшажакъ.
Гёгерген къара булут кёкюресе бюркелип,
Шол зулмучу рагьмусуз жаллатланы уьстюнде
Тез таркъалып, шол булут гёрюнежакъ ярыкъ гюн,
Нюр булан шавла берир дюньябызгъа гьар гюн де.
Бу сонгъу давубузгъа
Кёплер кёмек къошажакъ.
Бу давдан сонг, миллетлер
Къардаш болуп яшажакъ.
(«Таржамату гьал» деген къолъязмадан, 1925 й., 7—8 б.).
Магъмуз тав
Магъмуз айта башлай сёзюню,
Ким экенин танытмагъа оьзюню:
«Мен тав эдим, темир йимик тирелген,
Тавларда арслан йимик чирелген.
Къышларда къара белден къар явса,
Къар тайгъан орманлагъа ошаман.
Елигип, яз башында ел чыкъса,
Елкенли гемелердей бошаман.
Ачыкъдыр, англагъангъа, абурум.
Белгили, билегенге, сабурум.
Толкъунлу денгизлердей тербенип,
Алдынгъы абурумну алдырман.
Тенглиден тербенмесдей топ тийсе,
Титиреп, хатиримни къалдырман.
Къазаныш — Къумукъну танг шагъары
Къаршымда къуюлунгъан пуланы.
Къартындан-къадисинден сорасанг,
Къайсы да мени таныр оланы.
Мен билирмен тавну-тюзню гьалларын,
Адат булан шариатны ёлларын.
Тавларда нече уллу бий-ханлар
Бир-бирлеп оьтюп олар, мен къалдым.
Тюзлерде нече сыйлы шавхаллар
Гьасирет гетмагъына къыйналдым.
«Дюньядыр — алышынар» десек де,
Дюнья — бир алышынмас зат экен.
Халкъ экен алышынагъан анда,
Дюньягъа алышынмакъ — ат экен!»
(«Таржамату гьал» деген къолъязмадан, 1925 й., 5 б.)
Гъазел
«Менден мурадынг айт» дединг,
Сырым аян этдинг мени.
«Болмас умутдан къайт» дединг,
Баврумну къан этдинг мени.
«Къулман,— дедим,— къапунгда» мен.
«Къул кёп,— дединг,— къапунгда» сен.
Къуллукъчудан гёрдюнг тёмен,
Кёп уллу сан этдинг мени.
Аввала дос-къурдаш гёрюп,
Юз тюрлю ваъдалар ёруп,
Ахырда умут уьздюрюп,
Гьалым яман этдинг мени.
(«Таржамату гьал» деген къолъязмадан, 1925 й., 7 б.)
⁂
Огъ, кёклер, бир сама мен сюйген кюйде
Айланмайсыз — жаным къайгъыда, ойда.
Нетейим, дертиме дарман табулмай,
Дос булан гёрюшме бир насип болмай.
Биле-биле мени бузукъ санымны,
Шат этмей бир сама языкъ жанымны.
Ким болур турмагъа, йыртмай эзивюн,
Гёрген сонг шо-о-о гёзел къызлар гезивюн...
(Бу шиъруну, 1922-нчи йылда оьзюню муаллими Абусупиян айтгъанда эшитип, къарабудагъгентли А. Пайзуллаев гёнгюнден уьйренген. Ондан да Б. Магьаммадов язып алгъан. Къара: «Уьлкерлер», Магьачкъала, 1990 й., 215 б.)
Язбашда
Язбаш болса, къарлар ирир, гьар ерде сувлар агъар,
Мамукъ йимик акъ авлакълар яшыл болмагъа башлар.
Чечеклер-гёклер ачылыр, къушлар сарнар бавларда,
Сирив-сирив, бёлек-бёлек къойлар отлар тавларда.
Иссиге къайтып гьавалар, чечек ачар тереклер,
Яшыл бавлар, арив сувлар — ачылажакъ юреклер.
Гюз сувукъдан къачып гетген къарлыгъач гелир къалкъып,
Къыш яшынып халват этген гюгюк✻ де чыгъар ялкъып.
Сабан сюрюп, сонг урулур гьабиждейгъа казалар,
Будайланы-арпаланы насын-чёбюн тазалар
Уьчюнчю ахыр айында бишер тут булан жия✻,
Бав-бакъчаны ниъматлары адамны гьайран къоя.
Гьар йылны бир язбашыдыр инг лезетли заманы,
Бош-бошуна йибермейик гелип гетмегин аны.
Гьай аман, нече язбашлар биз болмай да гележек,
Гёк авлакъны, къызыл гюлню, бизсиз де халкъ ележек.
(«Яшланы дюньясы». Тизген — М. Дибиров. Буйнакск, 1922 й., 122—123 б.)
⁂
Йылтын-йылтын сари гебекли,
Тамакъылардан таймас йимик эмгекли,
Тавхана башланы ташысан,
Талайсызланы ашысан.
(Мичариге багъышлангъан бу назмуну капиркъумукълу Акаев Магьаммат-Гьанипа тёбенкъазанышлы Хангишиев Жангишиден язып алгъан).
Адамлыкъ✻
Адамлыкъ беш ерде танылыр, инан,
Бир-бир тутуп сагъа айтайым баян.
Бириси — сапардыр, вере, сен анда
Ёлдашынгны гёнгюн авла гьаман да.
Къуллугъуна юрю, сёзюне тынгла,
Къуллукъ этген бийлик табадыр, англа.
Бири — хоншулукъдур, гётер зарарын,
Яхшылыкъда гёрсет имкан къадарын.
Сатув-алувдадыр — олардан бири,
Кёп гиши намусун бузагъан ери.
Сатувда чомартлыкъ — яхшы къылыкъдыр,
Кёп чайнамакъ аны — адамсызлыкъдыр.
Бириси — борчдур ол, адамны гьакъкъкъы,
Тез табушдур борчунг етишген чакъы.
Бири де — ваъдадыр, ким этсе аны,
Хилаплыкъ ярамас, сав буса жаны.
Адамны яхшысы бу беш де ерде
Билинир, оьзгесин акътарма бир де.
Масжидде йыгъыл-тур этмек учун да,
Билинмес юз гьажгъа гетмек учун да.
(Дибиров М. «Яшланы дюньясы». Буйнакск, 1922 й., 173 б.)
Саманчы✻
Саманчылыкъдыр✻ мени
Сююп тутгъан санъатым✻,
«Саманчы Бектемир» деп
Гьар ерде машгьур атым.
Гьам язбашда, гьам гюзде
Язлыкъ-гюзлюк чачаман,
Тюпсюз терен хазна деп
Бежен башын ачаман.
Язда ялкъмай, къарышып
Чалгъыма-орагъыма,
Къышым къатты гелсе де
Гьеч гирмей къулагъыма.
Язда ишсиз бир табун
Оьктем болса да магъа,
Мени де къышны гюню
Гёнгюм кюлей олагъа.
Язда ялагъайлыкъдан
Салкъынгъа башын сугъуп,
Къыш гелсе, ашсыз-отсуз
Айланалар буюгъуп.
Касбудан ажизлеге
Болмас айтагъан затым,
Болур олагъа мени
Он пайдан бир закатым.
Къади бир гюн жумада
Насигьат сёйлей эди:
«Саманчылар гирежакъ
Аввал женнетге» деди.
Саманчылыкъ — дюньяда
Тутмалы санъат экен,
Шариат бабында да
Инг макътавлу зат экен.
Алыш-бериш севдюгер
Тюгюл мени герегим,
Саманчылыкъ ишине
Бегетгенмен юрегим.
Бир бюртюк ашлыкъ чачсам,
Юз болуп геле магъа,—
Мундан артыкъ севдюгер
Болажакъ тюгюл сагъа.
Гентни уллу байлары,
Сукъланып гъар барыма,
Ашлыкъ алмагъа даим
Гелелер азбарыма.
Мен буса ол табунну
Танымадым къабагъын.
Не тарыкъдыр магъа сонг
Тутмагъа байны ягъын.
Уллуланы масалы:
«Арпа-тари аш экен,
Ачлыкъ гюню гелгенде —
Алтун-гюмюш таш экен».
Узун сёзню къысгъасы,
Айтмагъа булай чыгъа —
Гьеч гиши тенглик этмес
Бир гьалал саманчыгъа.
(«Мажмуъ ул-ашъар ал-ажамийят» деген китапны уьчюнчюлей басмадан чыгъармакъ учун онгарылгъан къолъязмадан).
⁂
Тюпде берилеген текст — Игъумну жагьил уланы гечингенде Абусупиян арап тилде язгъан бир ваягъыны (элегияны) автор оьзю къумукъ тилге гёчюрген тексти. Тек мунда ону автору ва таржумачысы Абусупиян 18 байтлы шиъруну чебер таржума (художественный перевод) этмеген, асарны маънасын сатырлагъа-байтлагъа гёре берген:
Сени гёзюнге болгъан недир? Гёзюнгден акъды оьзенлер. Юрегинге болгъан да недир? Аны ортасында бар — от бар.
Ташгъундур ол гёзюнгден акъгъан яшлар, «Сабаны» ташгъуну йимик. («Саба» деген бир ниъматлы ер болгъан; оьзюню халкъы ниъматлагъа шукру да✻ этмей, капир болгъанда, Аллагъу таала алагъа бир уллу ташгъун йиберип, гьалак этген✻). Нечик алай буса да, сени гёзюнгден акъгъан ташгъун хилаплыкъ✻ эте «Сабаны» ташгъунуна; нечик хилаплыкъ эте десе, сени гёзюнгден акъгъан ташгъунну алды булан юрюйген агъачы-тегенеги — пагьмуну ессилеринден гёзлени кирпиклеридир.
Отудур ол сени юрегингдеги, жагъаннамны оту йимик. Амма сени юрегингдеги от жагъаннамны отундан башгъа; нечик башгъалыкъ бар десе, бу сени юрегингдеги оттъа акълуну ессилеринден✻ бавурлар жагъаннамдеги ташланы еринде турадыр. (Яъни Аллагъу таала Къуръанда айта: «Жагъаннамны агъачы адамлар болур, ташлар болур» деп. Амма сени юрегингдеги отну агъачы — адамланы бавурларыдыр).
Сендеги оттъа ёкъ ташгъунну зарары сенде. Сендеги ташгъунгъа да ёкъ, сендеги отдан замана✻ бар чакъы зарар ёкъ.
Эки бир-бирине зыт✻ болгъан оттъа да, сувгъа да ярашмакъ нечик болгъан — сенде алар ярашмакъ имкан болмакъ да бар, адамланы арасында инкар бар ярашмас деп айталар.
Герти, алар ярашып жыйылмай эдилер, амма бу иш алдынгъы адатын бузуп болгъан иш; адатын неге бузгъан десе, загьир болгъанда бузгъан, багъадур✻ олмакъ загьир болгъанда. Алай гишидир ол да — оьзюнде гьеч айып болмагъан.
Бир улан эди ол — сыйлы болгъан илмугъа гиришген. Яйылагъан еринге етишгинчеге оьзю оьзмакълыкъда, оьзюню даражасыны уллулугъун да адамланы арасында хабарлар.
Агъар болгъан мусибат✻ недир? Атасына къарув къайтармайгъан яшы олмакъдыр ол мусибат да. Тёменде болгъан гьалда ол уланны еринден оьзге яхшы гишилер.
Улан олмакъ — юрек олмакъдыр, ол юрекге ёкъдур тирилмакъ. Сырлар оьзюнде ачылагъан къыямат гюн.
Хасокъда ол яш болса бола ол иш, тюзелмакъны, гьыкматны агълюсю болса бола шол багьадур йимик. Аллагъ речсин андан!
Анасындан айрылды оьзю сюймей туруп. Ол айрылмакъ да савлукъда болду. Ол да — заманадан бир зулмудур. Замана — зарарлыдыр.
Ким буса да болса, адамланы арасында белгили болуп болса сыйлылыкъ булан, аны уьстюне гётерилир, пашманлыкълардан юклер гётерилир.
Пайда этмей оьлгенден сонг дуабыздан гьайры✻ зат. Ол дуадан бардыр, загьири де яшырылгъандыр.
Ай Аллагъ! Сен ол багьадургъа насиб эт✻ ахыратда ол пайхаммарны шапаатын. Оьзю болмаса айланмайгъан ерни айланасындан кёк.
Аны гюнагьындан да геч, агъар рагьму да эт! Агъар берме де бер, женнетлерден ер бер оьзю сюеген ерде!
Аны атасына да бер, Аллагь, арив болгъан сабруну✻ сени ягъынгдан! Сен агъар гётертгенсен ол къайгъыны — оьзюнден арт берген бек сабурлукъ этеген гиши де.
(Абусупиян оьз къолу язгъан къолъязмадан. Къолъязма гьаракъанлы Магьаммат Нюрмагьаммадовда сакълангъан).