Тарака нече пайгъа уьлешинегенни баяны

Тарака нечеге уьлешинегенин билдирмакъ учун, араб китапларда кёп къыйын бир къайдалар языла. Олар араб охугъанлар да гьаран билеген, бирлери билип болмай да къалагъан болмакъ саялы, биз мунда обз ягъыбыздан жагьиллеге де къыйын болмас йимик тынч кюй язажакъбыз, иншаъаллагъу таала.

Варислер бары да асаба да болуп, барысы да эргишилер, яда барысы да къатунгишилер болса, тарака шол варислени санавы чакъы пай этип уьлешинер. Варислер асаба да болуп, бирлери эргиши, бирлери къатунгиши болса, бир эргиши — санавда да, пайда да — эки къатунгишини орнун тутар. Масала, бир гиши оьлген сонг, уьч уланы да, эки къызы да къалса, тарака сегизге уьлешинир.

Варислер бары да асабалар болмай, бары да пай ессилер, яда бирлери асаба, бирлери пай есси бола, шол заман тарака етти тюрлю санавдан бирисине уьлешинер. Етти де санав булардыр: эки, уьч, дёрт, алты, сегиз, он эки, йигирма дёрт. Бу етти санавгъа аслул-масъалалар деп айтыла. Тарака буланы къайсына уьлешинегени — пай ессилени пайларындан белгили болуп къала. Масала, бир къатун оьлюп, эри де, атасы да къалса, эрни пайы малны яртысы болмакъ саялы, тарака экиге уьлешинип, бириси эрге, бириси атагъа болагъаны белгили. Масала, бир къыз оьлюп, анасы да, ата бир эркъардашы да къалса, анасына уьчден бири герек болмакъ учун, тарака уьчге уьлешинип, бириси анасына, экиси эркъардашына болмагъы белгили. Масала, бир гиши оьлюп, атасы да, уланы да къалса, атасына алтыдан бири болмакъ учун, тарака алтыгъа уьлешинип, бири атагъа, беши улангъа болмагъы белгили. Масала, бир къатун оьлюп, эри де, анасы да, эки къызы да къалгъанда йимик.

Пай ессилени пайларына къарагъан заман тараканы уьлешмакъ учун экиге де, уьчге де, уьчге де уьлешинеген бир санав тарыкъ болмакъ билинип, экиге де, уьчге де уьлешинеген санавланы инг азы да алты болмакъ саялы, бу ерде тарака алтыгъа уьлешинип, уьчюсю эрге, экиси анагъа, къалгъан бири къызардашгъа болагъаны белгили бола. Масала, бир гиши оьлюп, уланы да, къатуну да къалса, къатунуна сегизден бири герек болмакъ саялы, тарака сегизге уьлешинип, бири къатунгъа, еттиси улангъа болмагъы белгили. Масала, бир гиши оьлюп, анасы да, къатуну да, уланы да къалса, алтыдан бири анасына, сегизден бири къатунуна болуп, къалгъаның уланын уланы ала. Сонг бу ерде уьчге де, дёртге де уьлешинеген бир санав тарыкъ болмакъ учун, уьчге де, дёртге де уьлешинеген санавланы инг азы он эки деп, аслул-масъалабыз мунда да алты бола.

Алтыны эки пайындан бири деп уьчню — эрине берип, алтыны уьч пайындан экиси деп дёртню — къызардашларына, анасына уьчден бири герек бола.

Бу пайланы гьысап этип къарагъанда, экиге де, алтыгъа да уьлешинеген бир санав тарыкъылыгъы маълюм. Олай санавланы инг гиччиси алты болмакъ саялы, аслул-масъалабыз мунда да алты бола. Алтыны экиден бири деп уьчню — эрине, алтыны алтыдан бири деп бирни — анасына, алтыны уьчден экиси деп дёртню — къызардашлагъа берейик десек, алты пай таманлыкъ этмей, он бола. Сонг бу ерде алтыгъа да, сегизге де уьлешинеген бир санав тарыкъылыгъы белгили болуп, олай санавланы инг азы да йигирма дёрт болмакъ саялы, тарака йигирма дёртге уьлешинип, анасына дёрт, къатунуна уьч, уланына он етти болагъаны белгили.