Жагьиллеге бир сёз

Жагьиллени кёбюсю бизин хаттыбызгъа уьйренип, оьзгелерден аны кёп сюе буса да, бирлери шикаят эте гёрюне. Оланы шикаяты на себеп болмагъа ярайгъан уьч зат бар.

Аввалгъынчысы — бизин хаттыбызны арив тюгюллюгюдюр. Шикаят мундан буса, бугъар амал ёкъ. Арив этип болмайбыз. Аввал керен язылагъанын биз язмасакъ кюю гелмей, экинчилей язылагъанын башгъа арив хаттлы гишиге яздырсакъ ярай.

Экинчиси — бизин хаттны увакъ болмагъыдыр. Шикаят мундан буса, масала, бу китапны увакъ язгъанбыз. Багьасы уьч аппасы^✻ болмагъа ярай. Амма бир бетин эки бетге гийирип, уллу язгъан бусакъ, багьасы алты аппасы болур эди. Бизден басмагъа чыгъагъан харж жуз гьисапдан бола. Жагьиллени ярты яны яда кёп яны алты аппасы берсек де уллу язылсын дей буса, бу басгъанларыбыз битип эки-уьч йылдан сонг дагъы ёл уллу язарбыз, ин шаъ Ллагь таъла. Гьасилу-л-калам, «сангырав учун башгъа намаз чакъырмас» деп айтгъанлай, бир-эки гишини сёзюне къаралмай, булай ишлер халкъны кёп янын тергеп бола. Гёзю етишмейген гиши гёзелдирик салмалы. Баян болмаса охуп болмайгъан гиши бир аз къыйын чегип, къайгъы этип къарай туруп, увакъ болса да охуп болагъан даражагъа чыкъмалы. Бизден оьзге вилаятларда китап хаттлар дагъы да увакъ бола.

Уьчюнчюсю — бизин хаттны алифлер, вавлар, йалар^✻ къошулуп, жагьиллер гьалиге ерли гёрмеген башгъа бир янгы къайда булан язылмагъыдыр. Шикаят мундан буса, бу къайданы да ташлама амалыбыз ёкъ. Оьзге тиллерде йимик бизин тилде де уьч-дёрт юз йылдан берли илму-маърифат башлангъан эди буса, гьали бугюн бизин бу къайда булан тюгюл китап язагъан болмас эди. Гьалиден сонг бара-бара да бизин къайда булан тюгюл эсе гьеч бир китап язылмайгъан болур. Биз де бу къайданы оьзюбюз чыгъармагъанбыз. Бизден оьзге — Истанбул йимик, Къазан йимик, тюркча сёйлейген вилаятлардагъы къайдагъа гёре язабыз. Шол кюйде язылмагъан язывубуз оьзге вилаятлагъа барса, оланы иш билегенлери — Дагъыстанланы язувунда гьеч бир тюрлю низам ёкъ экен деп айтарлар. Бизин къастыбыз да — оьз вилаятыбызны илму-маърифат ягъындан оьзге вилаятлагъа ошатмакъ. Аслуда Аллагь берген пагьмубуз, иттилигибиз оьзге вилаятланы халкъындан бир аз да артыкъ болмакъ булан бирче, мактапларыбызны-мадрасаларыбызны осаллыгъы, низамсызлыгъы себепли, оьзгелерден эсе илмуда-маърифатда артда къалмагъыбызгъа юрегибиз яна.

Язувда уьстюне-тюбюне салынагъан гьаракалар оьзге вилаятларда йимик бизде де бара-бара ташланыр. Язылмайгъан болур. Шол заман язувда бизин къайда болмаса чара да ёкъ. Бизин къайда булан язылмагъан язувну гьаракасыз охумагъа болмай. Бизин къайда булан язылса бир аз уьйренген сонг, гьарака салмаса да охуп бола. Гьалиге ерли бизин тилде мавлетлер, хабарлар йимик тынч затлар чыгъып турса да, гьалиден сонг — гьикмат илму йимик, докътур илму йимик къыйын илмулардан да китаплар этилмеге башланыр. Узакъ къалмай биз де урунмагъа хыялыбыз бар. Оланы барысы да уьстюне-тюбюне салынып гьаракалар булан языла турмас. Бир аз къыйын болса да, жагьиллер бизин язувгъа уьйренмели.

(«Дуа мажмуъ». Темирханшура, 1929—1911 йыл, 217—219 б.)