Саманчы

Саманчылыкъдыр^✻ мени Сююп тутгъан санъатым^✻, «Саманчы Бектемир» деп Гьар ерде машгьур атым.

Гьам язбашда, гьам гюзде Язлыкъ-гюзлюк чачаман, Тюпсюз терен хазна деп Бежен башын ачаман.

Язда ялкъмай, къарышып Чалгъыма-орагъыма, Къышым къатты гелсе де Гьеч гирмей къулагъыма.

Язда ишсиз бир табун Оьктем болса да магъа, Мени де къышны гюню Гёнгюм кюлей олагъа.

Язда ялагъайлыкъдан Салкъынгъа башын сугъуп, Къыш гелсе, ашсыз-отсуз Айланалар буюгъуп.

Касбудан ажизлеге Болмас айтагъан затым, Болур олагъа мени Он пайдан бир закатым.

Къади бир гюн жумада Насигьат сёйлей эди: «Саманчылар гирежакъ Аввал женнетге» деди.

Саманчылыкъ — дюньяда Тутмалы санъат экен, Шариат бабында да Инг макътавлу зат экен.

Алыш-бериш севдюгер Тюгюл мени герегим, Саманчылыкъ ишине Бегетгенмен юрегим.

Бир бюртюк ашлыкъ чачсам, Юз болуп геле магъа,— Мундан артыкъ севдюгер Болажакъ тюгюл сагъа.

Гентни уллу байлары, Сукъланып гъар барыма, Ашлыкъ алмагъа даим Гелелер азбарыма.

Мен буса ол табунну Танымадым къабагъын. Не тарыкъдыр магъа сонг Тутмагъа байны ягъын.

Уллуланы масалы: «Арпа-тари аш экен, Ачлыкъ гюню гелгенде — Алтун-гюмюш таш экен».

Узун сёзню къысгъасы, Айтмагъа булай чыгъа — Гьеч гиши тенглик этмес Бир гьалал саманчыгъа.

(«Мажмуъ ул-ашъар ал-ажамийят» деген китапны уьчюнчюлей басмадан чыгъармакъ учун онгарылгъан къолъязмадан).

⁂

Тюпде берилеген текст — Игъумну жагьил уланы гечингенде Абусупиян арап тилде язгъан бир ваягъыны (элегияны) автор оьзю къумукъ тилге гёчюрген тексти. Тек мунда ону автору ва таржумачысы Абусупиян 18 байтлы шиъруну чебер таржума (художественный перевод) этмеген, асарны маънасын сатырлагъа-байтлагъа гёре берген:

Сени гёзюнге болгъан недир? Гёзюнгден акъды оьзенлер. Юрегинге болгъан да недир? Аны ортасында бар — от бар.

Ташгъундур ол гёзюнгден акъгъан яшлар, «Сабаны» ташгъуну йимик. («Саба» деген бир ниъматлы ер болгъан; оьзюню халкъы ниъматлагъа шукру да^✻ этмей, капир болгъанда, Аллагъу таала алагъа бир уллу ташгъун йиберип, гьалак этген^✻). Нечик алай буса да, сени гёзюнгден акъгъан ташгъун хилаплыкъ^✻ эте «Сабаны» ташгъунуна; нечик хилаплыкъ эте десе, сени гёзюнгден акъгъан ташгъунну алды булан юрюйген агъачы-тегенеги — пагьмуну ессилеринден гёзлени кирпиклеридир.

Отудур ол сени юрегингдеги, жагъаннамны оту йимик. Амма сени юрегингдеги от жагъаннамны отундан башгъа; нечик башгъалыкъ бар десе, бу сени юрегингдеги оттъа акълуну ессилеринден^✻ бавурлар жагъаннамдеги ташланы еринде турадыр. (Яъни Аллагъу таала Къуръанда айта: «Жагъаннамны агъачы адамлар болур, ташлар болур» деп. Амма сени юрегингдеги отну агъачы — адамланы бавурларыдыр).

Сендеги оттъа ёкъ ташгъунну зарары сенде. Сендеги ташгъунгъа да ёкъ, сендеги отдан замана^✻ бар чакъы зарар ёкъ.

Эки бир-бирине зыт^✻ болгъан оттъа да, сувгъа да ярашмакъ нечик болгъан — сенде алар ярашмакъ имкан болмакъ да бар, адамланы арасында инкар бар ярашмас деп айталар.

Герти, алар ярашып жыйылмай эдилер, амма бу иш алдынгъы адатын бузуп болгъан иш; адатын неге бузгъан десе, загьир болгъанда бузгъан, багъадур^✻ олмакъ загьир болгъанда. Алай гишидир ол да — оьзюнде гьеч айып болмагъан.

Бир улан эди ол — сыйлы болгъан илмугъа гиришген. Яйылагъан еринге етишгинчеге оьзю оьзмакълыкъда, оьзюню даражасыны уллулугъун да адамланы арасында хабарлар.

Агъар болгъан мусибат^✻ недир? Атасына къарув къайтармайгъан яшы олмакъдыр ол мусибат да. Тёменде болгъан гьалда ол уланны еринден оьзге яхшы гишилер.

Улан олмакъ — юрек олмакъдыр, ол юрекге ёкъдур тирилмакъ. Сырлар оьзюнде ачылагъан къыямат гюн.

Хасокъда ол яш болса бола ол иш, тюзелмакъны, гьыкматны агълюсю болса бола шол багьадур йимик. Аллагъ речсин андан!

Анасындан айрылды оьзю сюймей туруп. Ол айрылмакъ да савлукъда болду. Ол да — заманадан бир зулмудур. Замана — зарарлыдыр.

Ким буса да болса, адамланы арасында белгили болуп болса сыйлылыкъ булан, аны уьстюне гётерилир, пашманлыкълардан юклер гётерилир.

Пайда этмей оьлгенден сонг дуабыздан гьайры^✻ зат. Ол дуадан бардыр, загьири де яшырылгъандыр.

Ай Аллагъ! Сен ол багьадургъа насиб эт^✻ ахыратда ол пайхаммарны шапаатын. Оьзю болмаса айланмайгъан ерни айланасындан кёк.

Аны гюнагьындан да геч, агъар рагьму да эт! Агъар берме де бер, женнетлерден ер бер оьзю сюеген ерде!

Аны атасына да бер, Аллагь, арив болгъан сабруну^✻ сени ягъынгдан! Сен агъар гётертгенсен ол къайгъыны — оьзюнден арт берген бек сабурлукъ этеген гиши де.

(Абусупиян оьз къолу язгъан къолъязмадан. Къолъязма гьаракъанлы Магьаммат Нюрмагьаммадовда сакълангъан).