Ажам паратъиз

Бисмиллагьи ррагьмани ррагьим. Алгьамду лиллагьи раббил аламин. Вассалату вассалам ала Мугьаммадин ва ала алигьи ва асгьабигьи ажмаъин.

Амма баъду.

Ай дин къардаш! Дюньядан гетген гишини къалгъан малын варислерини арасында уьлешмакъны кюю билдиреген илмугъа — «илму-л-фараъиз»^✻ деп айтыла. Илму-л-фараъиз — къыйын болмакъ саялы, араб охугъанлардан да аны тийишли кюйде билмейгенлери бола. Ажамча язмакъ булан да анча тынч болуп битмес. Нечик буса да, биз мунда имкан къадар енгил этип арив кюйде язажакъбыз, иншаъаллагъу таала.

Танбигь^✻. Бу илмуда язылгъан китапны аввалындан ахырына ерли отуз керен, къыркъ керен къарап, бары да затын юрекге алмагъа герек бола. Шолай этмесе, бу илмуну аввалы да, ахыры да бири-бирине байланып болмакъ саялы, янгыз бир ерин тутуп гьукму этген гиши хатагъа кёп тюше.

Гьасилул калам, бу илмугъа яликъмайгъан-инжинмейген, пикрулу-гьысаплы баш тарыкъ.

Варис болагъанланы баяны

Оьлюню къалгъан малында чыгъармай къалгъан закат йимик, борч учун югге салынгъан гьайван йимик бир зат бар буса, аввал аны тюз этер. Сонг оьлюмню гёммеге харж этер. Сонг къалгъаның уьч пай гьысап этип, бир пайындан васиятын тюз этер. Къалгъан эки пайы — варисленикидир.

Варис болагъанлар (эргишилерден) ондур:

Аввалгъынчысы — оьлюню уланы.

Экинчиси — уланыны уланы. Нечакъы тёмен багъып гетсе де ярай. Масала, уланыны уланыны уланыны уланы йимик. Амма арада къатунгиши болмай, янгыз эргишилер булан тагъылмакъ шарт. Масала, уланыны уланыны къызыны уланы — варис тюгюл.

Уьчюнчюсю — атасы.

Дёртюнчюсю — уллу атасы. Нечакъы оьрдеги ата болса да ярай. Масала, атасыны атасыны атасы йимик. Амма оьзюню де, оьлюню де арасында къатунгиши болмажакъ шарт. Масала, уланыны уланыны къызыны уланы — варис тюгюл.

Бешинчиси — ата бир, яда ата да ана да бир къардашы.

Алтынчысы — ата бир, яда ата да ана да бир къардашыны уланы. Нечакъы тёмен багъып гетсе де ярай. Масала, шолай къардашыны уланыны уланы йимик. Янгыз ана бир къардашыны уланы буса — ол варис болмай.

Еттинчиси — атасыны ата бир, яда ата да ана да бир къардашы. Уллу аталарындан бирини къардашы болса да ярай. Атасыны янгыз ана бир къардашыны уланы буса — ол варис болмай.

Сегизинчиси — атасыны шол эсгерилген къардашыны уланы. Нечакъы тёмен багъып тагьылып гетсе де ярай.

Тогъузунчусу — оьлген къатунну эри.

Онунчусу — къулну азат этген гиши. Яда шол гишини уланы йимик бир эркек тухуну.

Къатунгишилерден варис болагъанлар эттидир. Аввалгъынчысы — къызы.

Экинчиси — уланыны къызы. Нечакъы тёмен багъып гетсе де ярай. Масала, уланыны уланыны уланыны къызы йимик. Амма арада къатунгиши болмагъа ярамай. Масала, уланыны къызыны уланыны къызы — варис тюгюл.

Уьчюнчюсю — анасы.

Дёртюнчюсю — уллу анасы. Нечакъы оьрдеги анасы болса да ярай. Анасыны анасыны анасы йимик. Ата ягъындан болса да башгъа тюгюл. Масала, атасыны анасы йимик. Амма гьар гьалда обзюню де, оьлюню де арасында — оьлюден гьайры эки къатынгишини арасына тюшген эргиши болмажакъ шарт. Масала, атасыны анасы — варис тюгюл. Атасыны анасыны атасыны анасы да — варис тюгюл.

Бешинчиси — ата бир, яда ана бир, яда экиси де бир къызардашы.

Алтынчысы — оьлюню къатуну.

Еттинчиси — къулну азат этген къатунгиши.

Танбигь. Тухумну ичиндеги бу эсгерилген варислерден оьзге къардашлагъа — завул-аргьам деп айтыладыр.

Пайланы да, пай ессилени де баяны

Варис яда пай есси болур, яда болмас. Пай есси болмагъан варисге — асаба деп айталар. Асабаны иши пай есси болмагъан ерде бары да малны алмакъдыр. Пай есси бар буса, асаба андан къалгъаның алыр.

Пайлар алты тюрлюдюр:

Аввалгъынчысы — малны яртысы. Ону алагъанлар дёртдюр: авлетден вариси ёкъ болуп оьлген къатунну эри — бир. Оьлюню янгыз бир къызы — эки. Уланыны янгыз бир къызы — уьч. Ата бир, яда ата да ана да бир янгыз бир къызардашы — дёрт.

Танбигь. Бу эсгерилген уьч де къыздан къайсы буса да, янгыз болду болмады — башгъа тюгюл, оьзюню ата да ана да бир эркъардашы булан бирче болса, пай есси болмакъдан чыгъып, эркъардашы йимик асаба болуп къала. Амма янгыз ата бир эркъардаш болса, ата бир къызардашын асаба этип болмай.

Оьлюню уллу атасы, яда къызы, яда уланыны къызы болгъан ерде де, оьлюню ата бир, яда ата да ана да бир эркъардашыны бу ерде башгъалыгъы бар. Ол ер артда гележакъ, иншаъаллагъу таала.

Шол улан шол къыздан тёмен болса да къайырмай. Масала, оьлюню уланыны уланыны уланыны уланы да, уланыны къызы да йимик. Оьлюню къардашыны уланы гьеч бир къатунгишини асаба этмей. Нечакъы оьзюню ата-ана бир къызардашы буса да.

Экинчиси — дёрт пайны бири. Ону алагъанлар экидир. Авлетден вариси бар болуп оьлген къатунну эри — бир. Шол варис авлетини болмады — бир. Авлетден вариси бар болуп оьлген гишини къатуну — эки. Къатунлар бирден артыкъ болса да, шол бир пайны уьлешип алырлар.

Уьчюнчюсю — сегиз пайны бири. Ону алагъанлар экидир: Авлетден вариси ёкъ болуп оьлген оьлюню анасы — бир. Ону буса — авлетден вариси бар болуп оьлген гишини къатунулары алыр.

Дёртюнчюсю — уьч пайны экиси. Ол буса — янгыз бир болгъан заманда, малны яртысын алагъан, эсгерилип де гетген уьч де къатунгишиден гьарисини эки яда артыгъы — бир. Олар — экиден артыкъ болгъан заманда. Масала, эки яда уьч къызы болса, олар уьч пайны экисин алырлар. Къалгъанлары да шол кюйде.

Бешинчиси — уьч пайны бири. Ону алагъанлар экидир: Авлетден вариси де къалмай, эркъардаш-къызардашдан бири де къалмай оьлген оьлюню анасы — бир. Оьлюню ата да ана бир къызардашы булан бирче жыйылгъан янгыз ата бир къызардашы — алты. Бу ата бир къызардаш да, бирден артыкъ буса, шол бир пай арасында уьлешинир. Оьлюню ата да ана лан бирче жыйылгъанда, асаба болуп, оьлюню янгыз ата бир къардашына мал къоймай.

Оьлюню янгыз ана бир къардашын — оьлюню авлетден вариси бар болуп, ол варислер себепли бу къардашлар малдан магърюм къала буса да башгъа тюгюл. Амма бу къардашларда дини башгъалыкъ йимик варисликден гери урагъан артда гележакъ затлардан бири де бар буса, шол заман булар ёкъ йимик гьысап этилир. Оьлюню уллу анасы — дёрт. Оьлюню уллу атасы бирден артыкъ буса, шол арада уьлешинир. Оьзюнден оьрде оьлюню уланыны къызы деп бир пайны бирин алыр. Оьлюню ата да ана булан бирче жыйылгъан янгыз ата бир къызардашы — алты пайны бирин алыр.

Алтынчысы — алты пайны бири. Ону алагъанлар еттидир:

Авлетден вариси бар болуп оьлген оьлюню атасы — бир. Авлетден вариси бар болуп оьлген оьлюню уллу атасы — эки. Бу эки улан ны гьысабы да — альякъда гетген эки уланны гьысабы йимикдир. Сонг, оьлю азат этилген къул эди буса,— аны азат этидир. Сонг — шол гишини эркек асабаларыдыр.

Танбигь. Бу ерге ерли эсгерилген асабаланы бири де ёкъ буса, бары да тарака яда пай ессилерден къалгъан зат — байтулмалгъа^✻ болур, низамлы кюйде адил булан юрюле буса. Ол да гьалиги заманда болмайгъан зат. Болмагъан сонг, пай ессилерден къалгъан зат дагъы да къайтып пай ессилерден эрден де, къатундан да оьзгелерине берилир. Берилмакъ да алгъан пайларына гёре болмагъа герек. Масала, пай ессилер эки болуп, бири дёрт пай, бири эки пай алгъан эди буса, къалгъан затны уьч пай гьысап этип, эки пайы — дёрт пай алгъангъа болур. Пай ессилер эки болуп, бири дёрт пай, бири эки пай алгъан эди буса, къалгъан затны уьч пай гьысап этип, эки пайы — дёрт пай алгъангъа болур.

Оьлюню обз къардашыны уланы, атасыны къардышыны уланына мал къоймайгъаны — асабаланы сёйлейген анды^✻. Бир завул-аргьам оьлюге эки якъдан тагъылылса, эки варисни орнун тутуп, эки пай алыр.

Завул-аргьамлар булан оьлюню эри яда къатуну жыйылса, аны пайын оьзюне тагъылгъан завул-аргьамгъа берир. Къалгьаны — завул-аргьамланыкидир. Эри-къатунну бири олюп, къалгъан бири завул-аргьам да болуп, дагъы завул-аргьам да ёкъ буса,— бары да малны шол алыр.

Танбигь. Оьзге варис йимик завул-аргьам да табулмаса, шол тарака кимни къолуна тюшсе де алып, харж этмеге герек. Тийишли ерлерине оьзю билмей буса, билеген гишиге ташшурур.

Гьажбуну баяны

Варислени бирлери бирлерин малдан гери уруп магърюм этмагъына — «гьажбу» деп айтыла. Асабаланы ювукъълары йыракъълары альякъда гетди^✻. Бу ерде муратбашгъалардыр.

Ким буса да оьлюге башгъа бир гиши булан тагъылса, арадагъы шол башгъа бир гиши дегенибиз бар туруп, мал алмас. Гьажбу этилир. Масала, оьлюню атасы бар туруп, атасыны атасы, яда уланы бар туруп, уланыны уланы мал алмас. Амма оьлюню ана бир къардашыны бу ерде башгъалыгъы бар. Ол буса,— эркек болду тиши болду,— анасы сав туруп тийишли пайын алыр. Ата якъдан болду, ана якъдан болду, уллу ананы оьлюню обз анасы гьажбу этер. Ана якъдан болгъан йыракъ уллу ана — ана якъдан болгъан ювукъ уллу ана. Ата якъдан ювукъ уллу ана — ата якъдан йырагъын да гьажбу этер.

Ата якъдан ювукъ уллу ана — ата якъдан йырагъын да, ана якъдан йырагъын да гьажбу этер. Амма ата якъдан ювугъу — ана якъдан йырагъ уллу ана — ана якъдан ювугъун гьажбу этмей, экиси де бир пайны уьлешип алырлар.

Оьлюню сав уланы — оьлген уланыны къызын гьажбу этер. Шол къызны, оьлюню бирден артыкъ къызлары бар буса,— булар да гьажбу этер. Амма шол къызны асаба этеген альякъда эсгерилип гетген бир улан бар буса, оьлюню обз къызлары, яда уланыны къызы болса да гьажбу этмез. Янгыз ата бир болду, ана бир болду,— гьар нечик болса да оьлюню эркъардашын да, къызардашын да — оьлюню атасы гьажбу этер. Уллу атасы да гьажбу этер. Оьлюню уланы да гьажбу этер. Уланыны уланы да гьажбу этер.

Оьлюню янгыз ата бир къардашын — оьлюню авлетден вариси бар туруп, гьажбу этмей.

Оьлюню янгыз ата бир къызардашын — ата да, ана да бир болгъан бирден артыкъ къызардашлары да гьажбу этер. Амма шол ата бир къызардашны эркъардашы да бар асаба, аны булан асаба болуп, экиси де, ата да ана да бир болгъан къызардашлардан къалгъан затны алырлар.

Врис болмакъдан гери урагъан — дини башгъалыкъ йимик, къул болмакъ йимик — бир сыпат оьзюнде бар гиши оьзге гишини малдан магърюм этип де, кёп болагъан пайын аз этип де болмас.

Варисликни эки ёлу жыйылгъанланы баяны

Бир гишиде пай ессилик де, асабалыкъ да жыйылса,— эки де якъдан варислик этер. Масала, къатыны оьлюп къалгъан эр — шол къатунну атасыны къардашындан къалгъан улан болгъан заманда йимик.

Бир гишиде эки тюрлю асабалыкъ жыйылса,— гючлюсю булан варислик этер. Масала, бир гиши оьлюню къардашы да болуп, азат этген бий де болгъан заманда йимик.

Къардашлыгъы бийлигинден гючлю болмагъы альякъда англанды. Бир гишиде эки тюрлю пай ессилик жыйылса да,— гючлюсю булан варис болур. Биринден бири гючлю болмакъ — бириси бирисин гьажбу эте буса да болур. Масала, бир гиши къатуну деп хыял этип анасын ятгъан сонг бир къыз тувуп, сонг шол гиши оьлсе,— шол къыз аны къызы да бола, ана бир къызардашы да бола. Амма янгыз къызылыкъ булан варислик этер. Бири биринден гючлю болмакъ — бириси бир-бирде гьажбулана буса да болур. Масала, бир къатун оьлюню уллу анасы да болуп, ата бир къызардашы да болса,— аналыкъ булан варислик этер. Биринден бири гючлю болмакъ — бирин гьажбу этегенлер аз болуп, бирисин гьажбу этегенлер кёп буса да болур. Масала, бир къатун оьлюню уллу анасы да болуп, ата бир къызардашы да болса,— уллу аналыкъ булан варислик этер. Эки якъдан пай ессилик жыйылгъан гишини гючлю ягъы, башгъа бир гиши булан гьажбуланып къалса, заип ягъы булан варис болур.

Эки тенг асабадан бирисини оьлюге башгъа бир якъдан да ювукълугъу болса, шол ювукълукъ саялы къалгъан бир асабадан озуп, аны малдан магърюм этмес. Масала, оьлюню атасыны эки уланны бириси оьлюге ана бир къардаш да болгъан заманда йимик. Ана бир къардашлыкъны пайын алгъан сонг къалгъан затны экиси де тенг уьлешип алырлар.

Булар булан бирче оьлюню къызы да болса, бу къыз булан ана бир къардашлыкъ гьажбу этилип, малны яртысы къызгъа болгъан сонг, къалгъан яртысы экисине де тенг уьлешинир.

Уллу ата булан къардашланы баяны

Оьлюню ата да, ана да бир, яда янгыз ата бир болгъан бир яда бирден артыкъ эркъардашы яда къызардашы, яда экиси де, оьлюню уллу атасы булан бирче жыйылып, булар булан бирче пай есси де болмаса, шол заман уллу атасы малны уьчден бири аны алыр. Андан эсе къардашлар бу да бир эркъардаш йимик болуп уьлешип алмакъ кёп буса,— аны алыр. Масала, къардашлар бир тюгюл ёкъ буса, уьлешип алмакъ артыкъ. Къардашлар уьч эргиши буса,— уьч пайдан бири артыкъ. Къардашлар эки эргиши, яда бир эргиши де, эки къатунгиши де буса,— уьч пайдан бири де, уьлешип алмакъ да,— тенг.

Уллу ата да, къардашлар да булан бир, яда бирден артыкъ болду, ата да ана да бир къардашы да, янгыз ата бир къардашы да болса, шол заманда да уллу ата къардашлар булан уьлешип алмагъа сюйсе, ата да ана да бир болгъан къардаш уллу атагъа: «мен сагъа хабаргъа янгыз ата бир къардашны да санайман» деп айтар. Аны да санап уьлешген сонг, ата да ана да бир къардаш, бир яда бирден артыкъ эргиши эди буса, къызардаш да болсун-болмасын, янгыз ата бир къардашны гьажбу этип, аны пайы да олагъа къайтар.

Ата да ана да бир къардаш, бир къатунгиши эди буса,— оьзюне малны яртысы къадар болмакъгъа ерли ата бир къардашны къолундагъын къайтарып алыр. Бирден артыкъ къатунгишилер эди буса, оьзлеге малны уьч пайдан экиси къадар болмакъгъа ерли къайтарып алырлар. Бирден артыкъ къатунгишилер малны уьч пайындан эки пайы болмакъгъа ерли къайтарлгъан сонг, таракадан гьеч зат къалмас. Бир къатунгиши малны яртысы къъадар болмакъгъа ерли къайтарып алырлар. Бирден артыкъ къатунгишилер малны уьч пайындан эки пайы болмакъгъа ерли къайтарлгъан сонг, таракадан гьеч зат къалмас. Бир къатунгиши малны яртысы къадар болмакъгъа ерли къайтарып алыр — шол къалгъан зат — янгыз ата бир къардашгъа болур.

Бу ерде пай ессилер пайларын алгъан сонг, ата да ана да бир къардашгъа зат къалмай тура. Янгыз ана бир къардашгъа да малдан зат болгъан заманда, ата да ана да бир къардашгъа болмай къалмакъ арив тюгюл. Аны учун, тараканы ана бир къардашлар алагъан уьчден бир пайын да — ата да ана да бир къардаш да ортакъчылыкъ этип, эки де табун аны арада къатунгишиге де эргишиге де тенг этип уьлешип алырлар. Бу ерде ата да ана да бир къардаш болмай, аны орнунда янгыз ата бир къардаш болса,— магърюм къалыр.

Варисликни себеплерини баяны

Альякъдагъы затлардан да англангъангъа гёре, варислени себеплери уьчдюр. Къардашлыкъ — бир. Къулну азат этмакъ — эки. Амма азат этген гиши къулну таракасын алса тюгюл, къул аны таракасын алмайдыр. Арада гебин къыйылып эр-къатун болмакъ — уьч. Нечакъы оьлюр аврувунда гебин къыйылса да башгъа тюгюл. Ятмакъ, тутмакъ болса да башгъа тюгюл. Салынгъан къатун уьзюлюп битмей къайтарып алмагъа ярайгъан чакъы — эрине варис болур. Амма нечакъы эрини оьлюр аврувунда буса да салынгъан къатун, къайтарып алмасгъа ери ёкъ кюйде уьзюлген буса,— варис болмас.

Варисликден гери урагъан затланы баяны

Бусурман да, оьзге диндеги гиши де бири бирине варис болмас. Бийини ихтиярындан чыкъмагъан къул да — гьеч гишиге варис болмас. Бир гишини оьлмагъына себеп болгъан гиши де, шол оьлюге варис болмас. Себеп болгъан сонг, обз къолу булан оьлтюрсюн-оьлтюрмесин — башгъа тюгюл.

Зинадан тувгъан яш атасына варис, атасы огъар да болмас. Амма зинадан тувгъан яш — анасына да, ана бир къардашына да варис болур. Олар огъар да болур. Йыракъ ерде болуп яда сувгъа бувулмакъ йимик бир себеп булан эки гиши оьлюп, алдын къайсы оьлгени билинмесе, шоланы да бири бирине варис болмай, гьарисини малы — къалгъан варислерине берилир.

Бусурман динден башгъа динге айлангъан гишини таракасы байтулмалгъа болур, нечакъы байтулмал низамлы кюйде юрюлмей буса да.

Пайгъамбар болгъан гиши, оьзге гишини малына варис болса да, аны малына гиши варис болмас. Аны малы садагъадыр.

Тарака токъталагъан ерлер

Бир гиши дюньядан гетген сонг, масала, оьзюню яда ата бир къардашыны къатуну йимик бир къатун айлы къалып, шол къурсакъдагъы яш болса тюгюл башгъа варис де ёкъ буса, яда оьлюню къардашы йимик башгъа варис де бар болуп, къурсакъдагъы яш аны гьажбу этип къоймагъа ярай буса, шол заман тарака токъталып турар. Къурсакъдагъы яш оьзюню гьажбу этип болмайгъан башгъа варис де бар буса да, пай есси тюгюл буса, шол заманда да тарака токъталып турар Масала, оьлюню бир яшы да бар болуп, къатуну да айлы гьалда къалгъан ер йимик. Къурсакъдагъы яш гьажбу этип болмагъан бир яда бирден артыкъ варис де болуп, шол варислер пай ессилер де болса, шол заман тарака токъталмас. Амма бек игьтиятлы^✻ кюйде уьлешинер. Игьтиятны кюю: масала, оьлюню айлы къатуну да, атасы-анасы да къалса, ата-анагъа да, къатунгъа да инг зарарлы гьал къурсакъдагъы зат бирден артыкъ къызлар болса болмакъ учун, оьлюню къатуну да, атасы да, анасы да, эки къызы да къалгъан йимик гьысап этип уьлешинер. Къызланы пайын сакълап туруп, ёрагъандей эки къыз тувса, олагъа берилер. Тувмаса, ол заманда къайтарыш этилер.

Тас болгъан гишини де, есир болуп гетген билинмеген гишини де малы токъталып турар. Оьлмакъны мугъкам хабары гелип токъташмаса, «кёп яшаса гьалиге ерли яшар» деген заманда, къади «оьлген» деп гьукму этген сонг, аны малын — гьукмуну заманында бар варислерине берер. Тас болгъан гиши болду, есир болуп гетген гиши болду, оьзюне варис болагъан бир гиши оьлсе, шол заман — тас болгъан гишини де, есирни де пайын токътатып турар. Къалгъан оьзге варислеге де — игьтият булан уьлешмеге герек. Масала, варислени бирлерине тас болгъан гишини сав болмакълыгъы зарарлы болуп, бирлерине буса, оьлген болмакълыгъы зарарлы буса,— гьарисине зарарлы болагъан кюйде гьысап этип берилер.

Гьакъыкъатда эргишиму-къатунгишиму билинмей турагъан хунса варис болгъан ерде, шол хунса эргиши болса да, къатунгиши болса да, алагъан пайы тенг бола буса, огъар шол пайын берер. Масала, хунса оьлюге янгыз ана бир къардаш болгъанда йимик. Хунса эргиши десек бир башгъа, къатунгиши десек бир башгъа пай бериле буса, шол заман огъар да, оьзге варислеге де инг аз болагъаның бермеге герек. Масала, эр де, ата да, хунса яш да къалгъан ерде, тараканы он эки пай этген сонг дёрт пайны бири деп эрге уьч болур. Алты пайны бири деп атагъа эки болур. Яртысы деп хунсагъа алты болур. Он экиден къалгъан бири — атаны да, хунсаны да арасында сакъланып турар. Бара-бара туруп, хунсаны гьакъыкъатда эргиши болмагъы билинсе, шол он экиден къалгъан бирни хунса алыр. Къатунгиши болмагъы билинсе — ата алыр.

Тарака нече пайгъа уьлешинегенни баяны

Тарака нечеге уьлешинегенин билдирмакъ учун, араб китапларда кёп къыйын бир къайдалар языла. Олар араб охугъанлар да гьаран билеген, бирлери билип болмай да къалагъан болмакъ саялы, биз мунда обз ягъыбыздан жагьиллеге де къыйын болмас йимик тынч кюй язажакъбыз, иншаъаллагъу таала.

Варислер бары да асаба да болуп, барысы да эргишилер, яда барысы да къатунгишилер болса, тарака шол варислени санавы чакъы пай этип уьлешинер. Варислер асаба да болуп, бирлери эргиши, бирлери къатунгиши болса, бир эргиши — санавда да, пайда да — эки къатунгишини орнун тутар. Масала, бир гиши оьлген сонг, уьч уланы да, эки къызы да къалса, тарака сегизге уьлешинир.

Варислер бары да асабалар болмай, бары да пай ессилер, яда бирлери асаба, бирлери пай есси бола, шол заман тарака етти тюрлю санавдан бирисине уьлешинер. Етти де санав булардыр: эки, уьч, дёрт, алты, сегиз, он эки, йигирма дёрт. Бу етти санавгъа аслул-масъалалар деп айтыла. Тарака буланы къайсына уьлешинегени — пай ессилени пайларындан белгили болуп къала. Масала, бир къатун оьлюп, эри де, атасы да къалса, эрни пайы малны яртысы болмакъ саялы, тарака экиге уьлешинип, бириси эрге, бириси атагъа болагъаны белгили. Масала, бир къыз оьлюп, анасы да, ата бир эркъардашы да къалса, анасына уьчден бири герек болмакъ учун, тарака уьчге уьлешинип, бириси анасына, экиси эркъардашына болмагъы белгили. Масала, бир гиши оьлюп, атасы да, уланы да къалса, атасына алтыдан бири болмакъ учун, тарака алтыгъа уьлешинип, бири атагъа, беши улангъа болмагъы белгили. Масала, бир къатун оьлюп, эри де, анасы да, эки къызы да къалгъанда йимик.

Пай ессилени пайларына къарагъан заман тараканы уьлешмакъ учун экиге де, уьчге де, уьчге де уьлешинеген бир санав тарыкъ болмакъ билинип, экиге де, уьчге де уьлешинеген санавланы инг азы да алты болмакъ саялы, бу ерде тарака алтыгъа уьлешинип, уьчюсю эрге, экиси анагъа, къалгъан бири къызардашгъа болагъаны белгили бола. Масала, бир гиши оьлюп, уланы да, къатуну да къалса, къатунуна сегизден бири герек болмакъ саялы, тарака сегизге уьлешинип, бири къатунгъа, еттиси улангъа болмагъы белгили. Масала, бир гиши оьлюп, анасы да, къатуну да, уланы да къалса, алтыдан бири анасына, сегизден бири къатунуна болуп, къалгъаның уланын уланы ала. Сонг бу ерде уьчге де, дёртге де уьлешинеген бир санав тарыкъ болмакъ учун, уьчге де, дёртге де уьлешинеген санавланы инг азы он эки деп, аслул-масъалабыз мунда да алты бола.

Алтыны эки пайындан бири деп уьчню — эрине берип, алтыны уьч пайындан экиси деп дёртню — къызардашларына, анасына уьчден бири герек бола.

Бу пайланы гьысап этип къарагъанда, экиге де, алтыгъа да уьлешинеген бир санав тарыкъылыгъы маълюм. Олай санавланы инг гиччиси алты болмакъ саялы, аслул-масъалабыз мунда да алты бола. Алтыны экиден бири деп уьчню — эрине, алтыны алтыдан бири деп бирни — анасына, алтыны уьчден экиси деп дёртню — къызардашлагъа берейик десек, алты пай таманлыкъ этмей, он бола. Сонг бу ерде алтыгъа да, сегизге де уьлешинеген бир санав тарыкъылыгъы белгили болуп, олай санавланы инг азы да йигирма дёрт болмакъ саялы, тарака йигирма дёртге уьлешинип, анасына дёрт, къатунуна уьч, уланына он етти болагъаны белгили.

Авлуну баяны

Тарака оьзлени бирине уьлешинеген етти санавдан уьчюсю бир-бир заман бир аз артыкъ оьрге минеген кюю бар. Шол заман пайланы санаву къадарлары аз бола. Шол кюйде болуп оьрге минмакъгъа — авлу деп айталар.

Артыкъ оьрге минеген уьч де санавдан аввалгъынчысы — алтыдыр. Алты артып гетип еттиге минеген кюю де бола. Сегизге минеген кюю де бола. Тогъузгъа минеген кюю де бола. Ончъа минеген кюю де бола. Къайсына минегени — пай ессилени пайларын гьысап этсе билинип къала. Масала, бир къатун оьлюп, эр де, ата якъдан эки къызардашы да, анасы да, ана якъдан эки эркъардашы да къалгъан ердир.

Экинчиси — он экидир. Он эки де артып он уьчге минеген кюю де бола. Он бешге минеген кюю де бола. Он еттиге минмагъына бир мисал: бир гиши оьлюп, къатуну да, ата ягъындан эки къызардашы да, анасы да, ана ягъындан эки эркъардашы да къалгъан ердир.

Уьчюнчюсю — йигирма дёртдюр. Йигирма дёрт артып барып йигирма еттиге минеген кюю де бола. Масала, бир гиши оьлюп, къатуну да, атасы да, анасы да, эки къызы да къалгъанда йимик.

Пайлар сынмакъны баяны

Масала, бир гиши оьлгенде, анасы да, атасыны дёрт къардашы да къалса, анасына малны уьчден бири болмакъ учун, тараканы уьчге уьлешип, бирни анагъа, къалгъан экини къардашлагъа бермеге герек бола. Амма эки пай дёрт къардашгъа туруп уьлешинмей. Шол заман оланы гьарисин эки сындырып уьлешсе де ярай.

Амма яхшы гьысап этип къарасакъ, эки керен уьлешмей, бир керен уьлешип къоймакъны ёлу да бар. Ол нечик болур десе, масала, бу ерде эки пай гишиге уьлешинмей буса да, шол эки пайны экиге уруп^✻ дёрт этсек,— уьлешине.

Бу ери белгили болгъан сонг, шол экиге аслул-масъала болгъан уьчню оьзюн урсакъ, алты бола. Энди тараканы аввалдан да алтыгъа уьлешип, алтыны уьчден бири деп экисин — анагъа берсек, къалгъан дёрт — дёрт де къардашгъа сынмай уьлешине.

Бу пайланы гьысап этип къарагъанда, бу ерде дёртге де, алтыгъа да, уьчге де уьлешинеген бир санав тарыкъ болмагъы белгили болуп, олай санавланы инг азы да алты болмакъ саялы, мунда да аслул-масъала алты бола. Сонг алтыны яртысы деп уьчню — къызардашгъа, уьчню де алты пайдан бири деп бирни — уллу атагъа, алтыны уьч пайындан бири деп экини — анагъа бергенде, алтыбыз онгъа минмакъ белгили болуп, тарака онгъа уьлешине.

Тараканы он бешге уьлешип, сегизин алты да къызгъа берсек, сынмай туруп олагъа уьлешинмей. Амма шол сегиз пайны уьчге уруп, йигирма дёрт этсек, сынмай уьлешине. Бу ери белгилен сонг, шол уьчге аслул-масъаланы авлусу булан бирче тогъуз болгъан гьалда урсакъ — йигирма етти бола. Сонг, йигирма бир пайны еттидан бири деп уьчню — анасына, алтыны он беш пайындан бири деп бирни — уллу атагъа, алтыны уьч пайындан бири деп экини — анагъа бергенде, алтыбыз онгъа минмакъ белгили болуп, тарака онгъа уьлешине: эрге — тогъуз, анагъа алты, уллу атагъа — сегиз, къызардашгъа — дёрт.

Гьаза вассалам. Санат — 1331.

(«Ажам паратъиз». Темирханшура, 1913 й.)

⁂