Китаб фи илм ил-калам мухтасар мин ал-кутуби ли-ажли гьидаят ил-авам

Бисмиллагьи ррагьмани ррагьим. Алгьамду лиллагьи раббил аламин. Ва саллаллагъу таала ва саллам ва расулигьи Мугьаммадин ва ала алигьи ва асгьабигьи ажмаъин. Амма баъду.

Ай дин къардаш! «Мукъаллид» деп алимлер Аллагъу тааланы да, пайхаммарны да гьакъында билмеге борч болгъан шу китапда сагъа да охужакъ затланы билеген, амма алар неге алай бола десе далилин билмейген гишиге ат къойгъанлар. «Мукъаллид бусурман болурму, болмасмы?» — деп алимлени арасында ихтилаф^✻ бардыр. Бирлери — «бусурман болмас» дей. Амма кёбюсю — «бусурман болур, амма далилин билмамакъ учун гюнагьлы болур» дей.

Ай дин къардаш, мукъаллидни иши шулай болгъанда, бизин мукъаллидге де етишмейген жагьиллени иши нечик болур? Алагъа бусурман деп айтылырму яда капир деп гьукму этилирму — шо ери бек къыйын болмакъ учун, шу китапны жыйып тилибиз булан оьзюбюзню тъар ким пайда алсын деп. Дин къардашларым бу китапны охуп хадирин билсе, далиллерин де токъташдырып, баян кюйде бир оьзге китапда язарбыз, иншаъаллагъу таала.

Ай дин къардаш Иман деген — алты затгъа инанмакъдыр.

Аввалгъынчысы — Аллагъу таалагъа инанмакъдыр. Ай дин къардаш! Бу дюнья аввал—ёкъ болуп, сонг бар болгъандыр, энниден сонг пана да болажакъдыр, аны ёкъдан бар этген Аллагъу таала бардыр. Оьзюню болмакълыгъы, табулмакълыгъы борчдур, оьзю бирдир, оьзюню аввалы-ахыры ёкдур, даим бар болуп гелгендир, даим бар болуп да къалажакъдыр, оьзю савдур, оьлмейдир, амма ашамакъдан-ичмакъдан йыракъдыр, эркеклик-тишилик булан да сыпатланмайдыр. Аллагъу тааланы чархы-саны да ёкъдур. Амма оьзю гьар тавушну эшитедир, гьар затны гёредир, гьар затны биледир, гьар затгъа гючю етишедир, гьеч затгъа ошамайдыр, гьеч затгъа гьажатлы тюгюлдюр, гьар зат оьзюгер гьажатлыдыр, гьар зат оьзюгер гьажатлыдыр; бир-бир затланы болгъанын сюйюп, этип, бир-бир затланы болмагъанын сюйюп, этмей къояргъандыр.

Аллагъу таала сёйлейдир, бусурманлагъа къыямат гюн гёрюнедир. Амма гёрюнмакъылыгъына шулай эди деп сыпат этмеге болмайдыр. Оьзю турагъан ер де ёкъдур, якъ да ёкъдур. Амма оьзю гьар ерде, гьар якъда бардыр. Оьзюгер уьс-тюп деп алай якълар да ёкъдур. Замана оьзюгер яз-къыш болуп да алышынмайдыр. Замана оьзюгер яз-къыш болуп да алышынмайдыр. Гьеч зат оьзюгер борч болмайдыр.

Аллагъу таала капирликден гечмейдир, андан оьзге гюнагьны сюйген гишиден гечедир. Гьар бир ишинде бир гьыкмат бардыр, гьабас иш ишлемейдир, сюйген гишини адашдырадыр, сюйген гишини тюз этедир. Гьеч гишиге зулму этмейдир. Бары да халкъ оьзюню мюлкюндюр. Аллагъгъа шу да тийишли эди деп айтмагъа гьеч сыпат ёкъдур. Аллагьны сыпатлары аввал болмай сонг болгъан сыпатлар тюгюлдюр, аввалдан да болуп гелгендир. Гьеч зат оьзюгер борч болмайдыр.

Экинчиси — малаиклеге инанмакъдыр. Ай дин къардаш! Малаиклер — Аллагьны къулларыдыр. Аллагъу таалагъа къуллукъ да этедир. Гьеч агъар асси де болмайдыр. Аларда эркеклик-тишилик ёкъдур. Оьзлер аввал ёкъ болуп, сонг Аллагъу таала яратмакъ булан бар болгъандыр. Оьзлер ашамайдыр, ичмейдир. Амма оьзлер сюр чалгъанда оьледир, сонг къыямат гюн тириледир. Малаиклени инг сыйлылары дёртдюр: Жабраил, Микаил, Исрапил, Израил. Малаиклени сыйлыларындан инсанланы сыйлылары Аллагь ягъында артыкъдыр, сыйсызларындан сыйсызлары да артыкъдыр.

Уьчюнчюсю — китаплагъа инанмакъдыр. Ай дин къардаш! Аллагъу таала оьзюню пайхаммарларына юз дёрт китап тюшюргендир. Аланы бары да Аллагъу тааланы сёзлеридир. Аввал ёкъ болуп, сонг яратылгъан тюгюлдюр. Тавратны Мусагъа тюшюргендир, Забурну — Давутгъа тюшюргендир, Инжилни — Исагъа тюшюргендир, Къуръанны — Мугьаммад алайгьи ссалату вассаламгъа тюшюргендир.

Дёртюнчюсю — пайхаммарлагъа инанмакъдыр. Ай дин къардаш! Бары да пайхаммарлар адамлагъа гьакъ ёлну гёрсетмакъ учун йиберилгендир. Аланы сёзлери бары да гертидир. Оьзлер аманатын бек сакълайгъанлардыр. Аллагъу таала адамлагъа етишдиригиз деп айтгъан сёзлени, гьукмуланы бек етишдирегенлердир. Оьзлер бек итти гишилердир, англайгъан гишилердир. Гюнагьдан сакълангъандыр. Оьзлер адамланы яхшыларыдыр. Аллагь яратгъан халкъны инг яхшысы — бизин пайхаммар Мугьаммад алайгьи ссалату вассаламдыр, сонг — Мусадыр, сонг — Нугьдур, сонг — Ибрагьимдир, сонг — оьзге пайхаммарлардыр. Сонг адамланы яхшылары — бизин пайхаммарны ёлдашлары Абубакар, сонг Умар, сонг Осман, сонг Алидир.

Пайхаммарланы йигирма сегизин билмакъ борчлудур: Адам, Идрис, Нугь, Гьуд, Салигь, Ибрагьим, Исгьакъ, Исмаил, Якъуб, Юсуп, Шуъайб, Лут, Ягьия, Закарийя, Гьарун, Муса, Давуд, Сулайман, Ильяс, Айюб, Альясаъ, Иса, Зулкипли, Юнус, Мугьаммад алайгьиму ссалам. Амма Узайр, Лукъман, Зулкъарнайнны уьчюсюнде ихтилаф бар. Биревлер айталар пайхаммарлар деп, биревлер айталар валилер деп. Пайхаммарланы аввалгъынчысы — Адам, ахыргъысы — Мугьаммаддыр. Экисини де арасында кёп пайхаммарлар гелгендир, гьысабын Аллагъу таала билир. Амма юз йигирма дёрт минг деп айтыладыр.

Мугьаммад пайхаммарны аталары шу тартиб буландыр: Абдуллагь, Абдулмутталиб, Гьашим, Абдуманап, Къусайй, Килаб, Муррат, Каъб, Луай, Гьалиб, Фигьрумалик, Назра, Кинанат, Хузаймат, Мудрикат, Ильяс, Музар, Низар, Маъадд, Аднан. Шулардан оьрдеги аталары маълюм тюгюлдюр. Анасы — Аминатдыр, атасы — Вагьабдыр, эмчек анасы — Гьалиматдыр. Оьзю Маккада тувгъандыр, Мадинада гёмюлгендир. Оьзюню бети къызыл къатыш акъ болгъандыр. Оьзю къурайыш тухумлудур. Оьзюню авладлары эттидир, уьчюсю уланлардыр — Къасым, Абдуллагь, Ибрагьим; дёртюсю къызлардыр — Зайнаб, Рукъийят, Патимат, Уммукюлсюм. Оьзю дюньядан геттенден сонг тогъуз къатуну къалгъандыр: Аишат, Гьапсат, Савдат, Сапийят, Маймунат, Уммугьабибат, Уммусаламат, Зайнаб, Жувайрат. Инг алдын Хадижат деген тул къатунну алгъандыр.

Оьзюню сав заманында, уяв заманында кёкге чыгъып, Аллагъу тааланы шулай эди деп сыпат этип болмайгъан кюйде гёрмеклик де гьакъдыр. Андан оьзге гишиге дюньяда ол иш болмагъандыр. Бизин Мугьаммад пайхаммарны дини дюньягъа гелмакъ булан оьзге динлер бузулгъандыр, амма Мугьаммад пайхаммарны дини бузулмайдыр. Къыямат гюн Аллагъу таала Магъшарда да Мугьаммад пайхаммарны шариаты булан диван этежакъдыр.

Бешинчиси — къыямат гюнге инанмакъдыр. Ай дин къардаш! Аллагъу таала бары да халкъын оьлгенден сонг тиргизедир. Аланы Арасат деген авлакъда токътатып гьысап-суал этедир. Сонг бирлерин оьзю яхшылыкъ этип женнетге йибередир, бирлерин адил этип жагьаннемге йибередир. Къабурун азабы да гьакъдыр. Къабурда Мункар-Накирни суал этмакъылыгъы да гьакъдыр. «Сени яратып, сакълап тургъан гиши кимдир?» «Пайхаммарынг кимдир?» «Дининг недир?» «Къыбланг недир?» — деп сорайдыр. «Жавап бер!» — деп. Билген гиши къутулуп ниъматланадыр, билмеген гиши азапланадыр.

Сират кёпюр де гьакъдыр. Ол да жагьаннемни уьстюнден тартылгъан, къылдан инчке, къылычдан итти бир кёпюрдюр. Бары да халкъ ондан оьтедир. Жагьаннем агълюлер тайгъалап, жагьаннемге тюшедир.

Мизан терезелер де гьакъдыр. Халкъны амалларын тартадыр. Бизин пайхаммаргъа Аллагь берген гьавуз да гьакъдыр. Аны суву сютден акъдыр, балдан татлидир.

Пайхаммар къыямат гюн халкъгъа шапаат этмакъ да гьакъдыр. Сегиз женнет, етти жагьаннем де гьакъдыр. Бусагьат да экиси де яратылып бардыр. Къыямат гюн гьар кимге амаллары язылгъан дафтарлар^✻ берилмакъ да гьакъдыр. Онг янындан берилген — талайлы боладыр, сол янындан берилген — талайсыз боладыр.

Алтынчысы — Аллагьны къадарына инанмакъдыр. Ай дин къардаш! Бу дюньяда болагъан гьар бир зат Аллагьны къазасыкъадары булан боладыр. Яхшы болду, яман болду, амма яхшылыкъгъа Аллагь рази боладыр, яманлыкъгъа болмайдыр. Къуллагъа^✻ да оьзлени ишлерине этмакъда-къоймакъда ихтияр бардыр. Къадар, этмакъ — Аллагьдандыр, иш — къулдандыр. Аллагьдан къадар да, къулдан иш де бирче боладыр. Къуллагъа ихтияр болмакъ учун, яхшылыкъ иши — саваб^✻, яманлыкъ иши — гюнагъ боладыр. Къуллагъа гьеч ихтияр ёкъ буса, пайхаммарланы йибермакъ да, китапланы тюшюрмакъ да тарыкъсыз болур эди.

Ай дин къардаш! Ислам деген — беш затдыр: «Оьзюгер къуллукъ этмеге тийишли болгъан гьеч зат ёкъдур, бир Аллагъдан башгъа, Мугьаммад пайхаммар да гьакъ пайхаммардыр» деп инанмакъ, намаз къылмакъ, закат бермакъ, ораза тутмакъ, ёл табатын гючю етишген гиши гьажгъа бармакъ.

Ай дин къардаш! Сюннет деген — пайхаммаргъа табиъ болмакъдыр.

Игьсан деген — Аллагъу тааланы гёре турагъан йимик Аллагъыгъа къуллукъ этмакъдыр.

Ай дин къардаш! Иманны камиллиги дёрт зат буландыр: тил булан мюкюр болмакъ, юреги булан герти этмакъ, санлары булан беш намаз йимик амаллар этмакъ, пайхаммаргъа табиъ болмакъ. Бир гиши тили булан мюкюр де болуп, юреги булан герти де этген сонг, «Мен гьакъ мусурманмен» деп айтмагъа герек. «Иншаъаллагь, муъминмен» деп айтмагъа тийишли тюгюлдюр. Бир гиши тили булан мюкюр болмаса, ол гишиге шариатда «капир» деп айтар. Бир гиши тили булан мюкюрлюк гёрсетип, юреги булан герти этмесе, агъар^✻ «мунапикъ» деп айтар. Бир гиши амал этмакъны къойса, ол гишиге «пасыкъ» деп айтар. Бир гиши пайхаммаргъа табиъ болмаса, агъар «мубтадиъ» деп айтар. Капир де, мунапикъ де жагьаннемде даим къалырлар. Пасыкъгъа да, мубтадиъге де тавба этмакъ борчдур.

Ай дин къардаш! Гиши азапгъа тутулуп, оьзюнден уьзген заманда, иман салмакъны Аллагъу таала, къабул этмей дир. Капирлени яшлары женнетде болурму, жагьаннемде болурму — билинмейдир, алимлени арасында ихтилаф бардыр. Гьарам да рызкъыдыр. Биревню рызкъысын бирев алып ашап болмайдыр. Ол гюнагъ этмакъ гишини тюз этедир, жагьаннемде даим де къалдырмайдыр. Аллагьны бир, пайхаммарны гьакъ этген къыбла агълюню — капир болур. Уллу асси ишлени тынч гёрюп, «алар чёпде ёкъ затлар» деп айтса да — капир болур. Шариатны мысгъыллласа да — капир болур. Аллагьны рагьматындан умут гессе де — капир болур. Яврункъалакъгъа къарайгъан гишини, нужумчуну^✻, пал салагъан гишини сёзлерин герти этсе де — капир болур.

Мугьаммад пайхаммар алайгьи ссалату вассалам къыямат ювукъ болмакъны аламатларындан бир-экисинден хабар бергендир, аланы болмагъы гьакъдыр. Бириси — Магьди чыкъмакъдыр. Ол да бир гишидир пайхаммарны тухумундан, оьзю бусурманланы башы болуп, дюньядагъы бары да гишилени бусурман этежакъдыр. Бириси де — Дажжал-малъун чыкъмакъдыр. Ол да бир гишидир уллу аскер булан чыгъагъан, оьзюню бир гёзю де ёкъдур, оьзю Аллагълыгъын дав этедир. Бириси де — Даббатул-арз деген бир гьайван чыкъмакъдыр. Ол да бир ажайып уллу гьайвандыр. Бириси де — Яъжуж ва Маъжуж деген табун чыгъып дюньягъа пасатлыкъ салмакъдыр. Бириси де — Иса пайхаммар кёкден тюшюп Дажжалны оьлтюрмакъдыр. Бириси де — гюн гюнбатышдан тувмакъдыр.

Ай дин къардаш! Бир гиши Къуръан булан яда пайхаммарны сёзлери булан яхшы кюйде токъташгъан гьукмулагъа инкар этсе — капир болур. Асси иш болмагъы белгили болгъан затлагъа гьалал деп айтса да — капир болур. Уллу асси ишлени тынч гёрюп, «алар чёпде ёкъ затлар» деп айтса да — капир болур. Шариатны мысгъыллласа да — капир болур. Аллагьны макрюсинден парахат болса да — капир болур. Яврункъалакъгъа къарайгъан гишини, нужумчуну^✻, пал салагъан гишини сёзлерин герти этсе де — капир болур.

Мугьаммад пайхаммар алайгьи ссалату вассалам къыямат ювукъ болмакъны аламатларындан бир-экисинден хабар бергендир, аланы болмагъы гьакъдыр. Бириси — Магьди чыкъмакъдыр. Ол да бир гишидир пайхаммарны тухумундан, оьзю бусурманланы башы болуп, дюньядагъы бары да гишилени бусурман этежакъдыр. Бириси де — Дажжал-малъун чыкъмакъдыр. Ол да бир гишидир уллу аскер булан чыгъагъан, оьзюню бир гёзю де ёкъдур, оьзю Аллагълыгъын дав этедир. Бириси де — Даббатул-арз деген бир гьайван чыкъмакъдыр. Ол да бир ажайып уллу гьайвандыр. Бириси де — Яъжуж ва Маъжуж деген табун чыгъып дюньягъа пасатлыкъ салмакъдыр. Бириси де — Иса пайхаммар кёкден тюшюп Дажжалны оьлтюрмакъдыр. Бириси де — гюн гюнбатышдан тувмакъдыр.

Ай дин къардаш! Бу китапны сени учун кёп инамлы китаплардан алып жыйгъанман, сен де «бу китапны этген гишиге Аллагъ рагьмат этсин» деп айтар бугъай деп умут этип. Бу китап сагъа бусурман болмакъылыкъда таманлыкъ этер. Намазны, оразаны гьакъкъында, аллагъа ошагъан оьзге затланы гьакъкъында да бир оьзге китап язарбыз, иншаъаллагъу таала.

(«Китаб фи илм ил-калам мухтасар мин ал-кутуби ли-ажли Гьидайат ил-авам». [Истанбул, 1902 й.], 2—14 б.)

⁂