Пайлар сынмакъны баяны

Масала, бир гиши оьлгенде, анасы да, атасыны дёрт къардашы да къалса, анасына малны уьчден бири болмакъ учун, тараканы уьчге уьлешип, бирни анагъа, къалгъан экини къардашлагъа бермеге герек бола. Амма эки пай дёрт къардашгъа туруп уьлешинмей. Шол заман оланы гьарисин эки сындырып уьлешсе де ярай.

Амма яхшы гьысап этип къарасакъ, эки керен уьлешмей, бир керен уьлешип къоймакъны ёлу да бар. Ол нечик болур десе, масала, бу ерде эки пай гишиге уьлешинмей буса да, шол эки пайны экиге уруп^✻ дёрт этсек,— уьлешине.

Бу ери белгили болгъан сонг, шол экиге аслул-масъала болгъан уьчню оьзюн урсакъ, алты бола. Энди тараканы аввалдан да алтыгъа уьлешип, алтыны уьчден бири деп экисин — анагъа берсек, къалгъан дёрт — дёрт де къардашгъа сынмай уьлешине.

Бу пайланы гьысап этип къарагъанда, бу ерде дёртге де, алтыгъа да, уьчге де уьлешинеген бир санав тарыкъ болмагъы белгили болуп, олай санавланы инг азы да алты болмакъ саялы, мунда да аслул-масъала алты бола. Сонг алтыны яртысы деп уьчню — къызардашгъа, уьчню де алты пайдан бири деп бирни — уллу атагъа, алтыны уьч пайындан бири деп экини — анагъа бергенде, алтыбыз онгъа минмакъ белгили болуп, тарака онгъа уьлешине.

Тараканы он бешге уьлешип, сегизин алты да къызгъа берсек, сынмай туруп олагъа уьлешинмей. Амма шол сегиз пайны уьчге уруп, йигирма дёрт этсек, сынмай уьлешине. Бу ери белгилен сонг, шол уьчге аслул-масъаланы авлусу булан бирче тогъуз болгъан гьалда урсакъ — йигирма етти бола. Сонг, йигирма бир пайны еттидан бири деп уьчню — анасына, алтыны он беш пайындан бири деп бирни — уллу атагъа, алтыны уьч пайындан бири деп экини — анагъа бергенде, алтыбыз онгъа минмакъ белгили болуп, тарака онгъа уьлешине: эрге — тогъуз, анагъа алты, уллу атагъа — сегиз, къызардашгъа — дёрт.

Гьаза вассалам. Санат — 1331.

(«Ажам паратъиз». Темирханшура, 1913 й.)

⁂