Жагърапия

Бисмиллагьи ррагьмани ррагьим.

Жагърапия^✻ деген илму — ер юзюнден, андагъы вилаятлардан, олардагъы пачалыкълардан сёйлейген пайдалы бир илмудур. Дюньядагъы вилаятланы накъышлары оьзлеге язылгъан кагъызтакъталагъа — «харитъалар»^✻ деп айтылыр. Алагъа къарап жагърапияны охугъан гишини де, охумагъан гишини де арасындагъы башгъалыкъ — дюньяны гезеп къайттгъан гишини де, гёземеген гишини де арасындагъы башгъалыкъ йимикдир. Шолай бир пайдалы илмудан аз сама пай алмай къалмакъны арив гёрмей, къысгъа этип шу китапны яздыкъ. Экинчилей баян кюйде оьзге китаплар да язылыр, иншаъаллагъу таала.

ЕР — ТОПРАКЪ. Ерни гьакъында аввалгъылар тюрлю-тюрлю пикрулагъа гетгенлер. Амма ахырда Ер алма йимик дёгерек болмакълыгъы ачыкъ билингендир. Ер юзюню дёртден бир пайы къуру, уьч пайы сувдур. Къурусу бешге бёлюнгендир: Аврупа, Асия, Африкъа, Амрикъа, Авустуралия^✻. Буланы инг уллусу Асиядыр. Инг гиччиси Аврупадыр. Амма Аврупаны халкъы оьзгелерден артыкъ гьюнерлидир. Гюнтувуш якъгъа «Машрыкъ» деп, гюнбатыш якъгъа «Магърыб» деп айтылыр. Бир гиши Машрыкъге бакъгъанда, онг ягъына «Жунуб» деп^✻ сол ягъына «Шимал» деп^✻ айтылыр. Харитъаланы уьс ягъы шималдыр, тюп ягъы жунубдур, онг ягъы машрыкъдыр, сол ягъы магърыбдыр. Дагъыстандан къарагъан гишиге Аврупа шимал булан магърыбны арасында боладыр. Асия машрыкъ якъда боладыр. Бир ягъы жунубгъа багъып да айлангъандыр. Африкъа магърыб булан жунубну арасында боладыр. Авустуралия Асияны ари ягында, машрыкъ булан жунубну арасында боладыр. Амрикъа Ерни бириси бетинде болмакъ учун, Дагъыстанны тюбюнде йимик боладыр.

Ердеги уллу денгизлер^✻ бешдир. Биринчиси — Багьри Мугьитъи Кабирдир. Асияны машрыкъ ягъындадыр. Экинчиси — Багьри Мугьитъи Гьарбидир^✻. Аврупаны да, Африкъаны да магърыб ягъындадыр. Уьчюнчюсю — Багьри Мунжамиди Шималидир^✻. Аврупаны да, Асияны да шимал ягъындадыр. Дёртюнчюсю — Багьри Мунжамиди Жунубидир^✻. Африкъаны жунуб ягъындадыр. Бешинчиси — Багьри Мугьитъи Гьиндидир^✻. Африкъаны да, Авустуралияны да арасындадыр.

Гиччи денгизлерден Багьри Хазар^✻ да, Къара денгиз де, Асия булан Аврупа араларындадыр. Акъ денгиз^✻ — Аврупа булан Африкъа арасындадыр. Багьри Агьмар^✻ — Асия булан Африкъа арасындадыр.

Машгьур тавлардан инг бийиги — Гьималайдыр. Оьзю Асияны орталарындадыр. Урал тав — Асия булан Аврупа арасындадыр. Къапкъаз тав — Багьри Хазар булан Къара денгиз арасындадыр.

Оьзенлерден инг уллусу — Амазондур^✻. Оьзю Амрикъада. Багьри Мугьитъи Гьарбиге агъадыр. Нил мубарак^✻ — Африкъада, Акъ денгизге агъадыр. Волгъа — Аврупада, Багьри Хазаргъа агъадыр. Багьри Агьмар денгиз — Жидда денгиздир. Къапкъаз тав деген — Дагъыстанны тавларыдыр. Волгъа деген — Аштарханны^✻ ягъындагъы Эдилдир.

ИНСАНЛАР. Ер юзюндеги инсанлар бир мильяр^✻ ярым бардыр. Мильяр — минг къайтма мильяндыр^✻. Булардан дёрт юз элли мильян — инжил^✻ къарайгъанлардыр. Алагъа хиристиянлар деп айтар. Уьч юз мильян — бусурманлардыр. Етти мильян — тавратгъа^✻ къарайгъанлардыр. Къалгъанлары — оьзге диндегилердир. Алагъа мажусилер^✻ деп айтылыр.

Инсанлар дёрт тюрлюдюр: акъ, сари, къара, къызыл^✻. Акълар Аврупада болур. Сарилер Асияда болур. Къаралар Африкъада болур. Къызыллар Амрикъада табулур.

Бир пачалыкъда падишагьлыкъ атадан улангъа къалып да, падишагьны гьар не этмеге ихтияры бар буса, шо пачалыкъгъа — мустакъилла^✻ деп айтар. Падишагьны гьар не этмеге ихтияры ёкъ болуп, гьар вилаятдан бирер гиши гелип жыйылгъан бир жамаатгъа сорамагъа герек бола буса, шол пачалыкъгъа — машрутгъа^✻ деп айтылыр. Падишагьлыкъ атадан улангъа къалмай, халкъдан бир гиши сайланып, пулан замангъа къадар сен падишагьлыкъ этерсен деп къоюла буса, шо пачалыкъгъа — жумгьурийа^✻ деп айтар.

АВРУПАДА ОН ТОГЪУЗ ПАЧАЛЫКЪ БАРДЫР. АВВАЛГЪЫНЧЫСЫ РУСИЙА^✻. Русийа — дюньядагъы инг уллу пачалыкъланы бирисидир. Аврупадагъы халкъы токъсан беш мильяндыр. Тахшагьары Петербургъдур^✻. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы мустакъилладыр. Русияда хыйлы бусурманлар да бардыр. Русийа дав этмакъ ягъындан биринчи пачалыкъдыр. Даим сегиз юз минг аскери гьазир турадыр. Дав болгъанда эки мильян аскер чыгъар. Дав гемелери кёплюк ягъындан дёртюнчюдюр Русийада гьар миллетге оьзлени динлерине гёре амал этмеге ихтияр бардыр.

ЭКИНЧИСИ ТУРКИЙА — ОСМАНЛЫ. Туркийаны Аврупадагъы халкъы сегиз мильяндыр. Тахшагьары Истанбулдур^✻. Дини исламдыр. Пачалыгъы мустакъилладыр. Аскери тогъуз юз мингдир. Юз алтмуш дав гемеси бардыр. Аскери бар да бусурманлардыр. Башгъа миллетлерден аскер алмакъ адатланмагъандыр.

УЬЧЮНЧЮСЮ ИНГИЛИЗ — ИНГИЛТАРА^✻. Ингилизни Аврупада халкъы отуз етти мильяндыр. Тахшагьары Лондондур. Лондон — ер юзюнде инг уллу шагьарлардыр. Беш мильян халкъы бардыр. Ингилизни дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр. Къуруда аскери бек аздыр. Амма денгиздеги къувваты булан биринчи пачалыкъдыр. Дёрт юз элли дав гемеси бардыр.

ДЁРТЮНЧЮСЮ ПИРАНСА^✻. Пирансаны Аврупадагъы халкъы отуз сегиз мильяндыр. Тахшагьары Парижdir. Париж — дюньяда инг арив шагьарлардыр. Пирансаланы^✻ дини хиристияндыр. Пачалыгъы жумгьурийядыр. Аскери кёплюк ягъындан да, дав гемеси кёплюк ягъындан да уллу пачалыкъланы бирисидир. Пирансаны тили бар да пачалыкъларда охулагъан бир тилдир.

БЕШИНЧИСИ ГИРМАНИЯ-АЛМАНИЯ^✻ — ПАРУСИЯ^✻. Гирманияны халкъы къыркъ тогъуз мильяндыр. Тахшагьары Берлиндир. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр.

АЛТЫНЧЫСЫ ИСВЕЧ-НОРВЕЧ^✻. Исвеч-Норвеч — экинчи даражадагъы пачалыкълардандыр. Халкъы алты мильян ярымдыр. Тахшагьары Устукъгьулюмдюр^✻. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр.

ЕТТИНЧИСИ АВУСТУРЪЯ^✻. Авустуръя — уллу пачалыкълардан бирисидир. Халкъы къыркъ мильяндыр. Тахшагьары Виянадыр^✻. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр. Аскери тогъуз юз мингдир. Дав гемеси алтмуш бирдир.

СЕГИЗИНЧИСИ ИТАЛИЯ. Италияны халкъы отуз мильяндыр. Тахшагьары Ромадыр^✻. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр. Аскери сегиз юз мингдир. Дав гемеси алтмуш уьчдюр. Италияда башындан от чыгъагъан бир тав бардыр^✻.

Шогъар къарамагъа гьар йыл Аврупадан хыйлы халкъ жыйыладыр.

ТОГЪУЗУНЧУСУ ИСПАНИЯ. Испанияны халкъы он етти мильяндыр. Тахшагьары Мадриддир. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр. Испанияда аввал бусурман пачалыкъ болгъан. Ол заман аты Андалус болгъандыр. Шол замандан машгьур уьйлер къалып бардыр. Бу пачалыкъ гюнден-гюн зайып болмакъдадыр.

ОНУНЧУСУ ПОРТЕКИЗ^✻ — ПОРТУГЪАЛИЯ. Портекизни халкъы дёрт мильян ярымдыр. Тахшагьары Лизбондур^✻. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр.

ОН БИРИНЧИСИ ИСВИЧРА^✻ — ШВЕСАРИЯ. Исвичраны халкъы эки мильян ярымдыр. Тахшагьары Берндир. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы жумгьурийядыр. Исвичра — гёрюнмеклиги бек арив болгъан бир вилаятдыр. Шону учун Аврупадан гьар йыл хыйлы халкъ анда барып къайтадыр. Исвичраны халкъы сагьатчылыкъ булан машгьурдур. Бу вилаятда гиши оьзю сюйген динге гирмеге бек ихтиярлыдыр.

ОН ЭКИНЧИСИ БЕЛЖИКЪА — БЕЛЬГИЯ. Белжикъаны халкъы алты мильяндыр. Тахшагьары Барукселдир^✻. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр.

ОН УЬЧЮНЧЮСЮ ГЬОЛАНДА^✻-ФАЛАМАНК^✻. Гьоландны Аврупадагъы халкъы дёрт мильян ярымдыр. Тахшагьары Лагьейдир^✻. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр. Бу вилаятны денгизге ювукъ ерлери денгизден алашадыр. Шону учун, денгизден сакъланмагъа этген хыйлы барулары бардыр.

ОН ДЁРТЮНЧЮСЮ ДАНИМАРКЪА — ДАНИЯ. Данияны халкъы эки мильяндыр. Тахшагьары Къопунгьагъдыр^✻. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр.

ОН БЕШИНЧИСИ РУМАНИЯ^✻. Руманияны халкъы беш мильяндыр. Тахшагьары Бухарестдир. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машгьутъадыр. Мунда хыйлы бусурманлар да бардыр.

ОН АЛТЫНЧЫСЫ БОЛГЪАРИЯ. Болгъарияны халкъы уьч мильян ярымдыр. Хыйлысы бусурманлардыр. Тахшагьары Софьядыр. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр.

ОН ЕТТИНЧИСИ СЕРБИЯ^✻. Сербияны халкъы эки мильяндыр. Тахшагьары Белгъырадdыр. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр.

ОН СЕГИЗИНЧИСИ ЮНАН^✻. Юнанны халкъы эки мильян ярымдыр. Тахшагьары Афинадыр. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы машрутъадыр. Юнан аввалгъы заманларда уллу гьакъыллы гишилери болгъан бир вилаятдыр.

ОН ТОГЪУЗУНЧУСУ КЪАРАДАГЪ^✻. Къарадагъны халкъы уьч юз мингдир. Тахшагьары Четинадыр. Дини хиристияндыр. Пачалыгъы мустакъилладыр.