Къыссату Бозйигит

Бисмиллагьи ррагьмани ррагьим.

Хабарда гелгенге гёре, алъякъда Багъдад шагьарда бир падишагь бар эди. Аты Абдуллагьхан эди. Аны Бозйигит атлы янгыз бир уланы бар эди. Кёп гёкчек болмакъ саялы, бир гёрген гиши — «бир керен дагъы гёрседим» деп айта эди.

Абдуллагьханны бир вазири бар эди. Аны да Бозйигит булан бирге тувгъан Каман деген бир уланы бар эди. Бозйигит де, Каман да бири-биринден айрылмайгъан къурдаш эдилер.

Шол заман Малатийя деген шагьарда бирдагъы падишагь бар эди. Аты Тагьмасхан эди. Аны кёп арив къызы бар эди. Аты Сагьипжамал эди. Атасы аны гьеч кимге гёрсетмей уьйде сакълап тура эди. Къыз он беш яшына гелгенде, бир гече Бозйигитни тюшюнде гёрдю. Къараса, уьюне бир улан гелген. Нюрлю юзюне бек гьайран болду. Амма къыз шол сагьат уянды. Буса да ол суратны янында тапмады. Ол суратны гьашыкълыгъы къызгъа асар этип, сабурсуз болду.

Экинчи йыл бир керен дагъы тюшюнде гёрдю. Шол заман Бозйигит Сагьипжамалгъа сабур эт деп, бир назму айтгъаны:

Жандай досум гелгенди, Тюшде гёрдюнг сен мени. Къошулур гюн болгъан ёкъ, Сабур эт гел сен гьали.

Биз гьазирбиз барыргъа, Элден элге юрюрге, Аллагъ язып бар буса, Гюл юзюнгню гёрюрге.

Биз элинге барырбыз, Нюрлю юзюнг гёрюрбюз, Лайла булан Мажнундей, Сабур къылсанг герекди.

Сабур къылмай иш битмес, Мурадына тез етмес. Зулайха булан Юсупдей Сабур этсенг герекди.

Бармагъа вакът^✻ болгъан ёкъ, Етмакъ гюню тувгъан ёкъ. Дагьир булан Зугърадей Сабур къылсанг герекди.

Къызны гьашыкълыгъы гюнден-гюн артыкъ болду. Бу сырны янындагъы къыркъ нёкерни къызларына да айтды. Олар да муну булан бирче зигер этедилер. Къыз Бозйигитни атын тюшде сорап билген эди. Шагьаргъа: «Бозйигит атлы бир улан гелип, магъа сююнч айтгъан гишиге — гьар не сюйсе берир эдим»,— деп ваъда этди. Къызны азмагъын гёргенде, атасы-анасы: «Не сыркъавунг бар?» — деп сорай эдилер. Дарманчылар гелтирсе де гьеч бир дарман табулмай эди.

Уьчюнчю йыл, он етти яшында болгъан гьалда, Бозйигит де къызны тюшюнде гёрдю. Къараса: къыркъ къызлар булан уьюне гелген. Бозйигит муну гёрюп, аривлюгюне гьайран болду. Къыз шол заман арив аваз булан Бозйигитге къарап бир назму айтгъаны:

Гьапулмусан^✻, жан йигит^✻ Йигит гьапул ятарму? Мен ёлунгда интизар^✻, Бизин сюйсенг, излей бар.

Уьч йыл болду, сакълайман, Гелему деп якълайман. Гьапул турма, жан йигит! Йигит гьапул ятарму?

Асгъар тавну бюлбюлю, Асил тавну акъ гюлю. Бир Аллагьгъа таянып, Мин атынга, чыкъ, юрю!

Жанынг жангъа къошулуп, Герти кюйде дос бусанг, Дерья гечип, тав оьтюп, Излей гелсенг герекди.

Тил денгизни жавгьары, Мен оьзюммен гавгьары. Мен алтундан терекмен. Хадирим билсенг герекди.

Кёкде тувгъан юлдузман, Сувда юзген хундузман, Тели гюмюш къомузман, Къабул гёрсенг герекди.

Гьакъдан белги алгъанман, Нюрден уьлгю алгъанман, Таягъынгны къолгъа алып Мени излесенг герекди.

Бозйигит уянды, буса да ол суратны янында тапмады. Бир йылгъа Бозйигит азып япуракъдей саргъайды. Атасы-анасы: «Не къыйынынг бар?» — деп сораса да, ол айтмай эди.

Экинчи йыл дагъы да Сагьипжамалны тюшде гёрдю. Къыз аввалгъы йыл йимик, йылап, бир назму айтгъаны:

Дёрт йыл болду, сакълайман, Гелирму деп якълайман. Хабарынг ёкъ, оьзюнг ёкъ, Салам кагъыз, сёзюнг ёкъ.

Мен ёлунгда интизар Сакълай-сакълай болдум зар. Гелсене, ай вафадар^✻, Шафкъат^✻ сизден герекди.

Бозйигит огъар жавап берип бир назму айтгъаны:

Кёп арив суратлысан, Билмен къайсы якълысан. Гьасретлик кёп болгъунча Ерингайтсанг герекди.

Не ерлисен, еринг айт, Излей барсам, элинг айт, Сени элинг билмеймен, Элинг къайдан табарман?

Былтыр гелдинг алдыма, Бу йыл гелдинг алдыма. Кёп къайгъыгъа салдынг сен, Мунда гьаъиб болдунг^✻ сен.

Къыз жавап бергени:

Айтгъан сёзню эшитсенг, Атынга минип чыкъсанг, Мени де къабул гёрсенг, Излей гелсенг болмасму?

Тюш булан къошгъан Аллагъ Гюндюз бизин къошмасму, Дюнья бизден оьтмесму? Къыз излесенг герекди.

Бозйигит уянды, амма ол суратны ягъында тапмады. Гьашыкълыгъындан ашгъа-сувгъа иштагъы гесилди. Гьеч кимге билдирмей, Каман булан ойлашып къарамакъ учун, янгыз ерде Камангъа бир назму айтгъаны:

Тюшде бир къыз гёрдюм мен, Гьайран къалып, турдум мен. Маслагьатлы жан достум, Гьакъыл тапмай юрдюм мен.

Къайгъы тюшдю башыма, Гьакъыл тапмай болдум зар. Къабул гёрсенг, жан достум, Сапар чыгъар оюм бар.

Бир йыл болду, янгъанман, Бу къайгъыгъа къалгъанман. Сизин сакълар оюм ёкъ, Гёнгюм огъар салгъанман.

Ёлдашым ёкъ айтмагъа, Дарманым ёкъ къайтмагъа. Жан ёлдашым сен эдинг, Базмай турдум айтмагъа.

Гетмес къайгъы ёлукъду, Дарманым ёкъ, жан достум, Аны излеп оьлсем де, Къалмагъым ёкъ, жан достум.

Каман, Бозйигит учун гююп-йылап, бир назму айтгъаны:

Герти сёздюр, барырбыз, Гьакъ язгъанны гёрюрбюз. Биз ёлунгда къурбанлыкъ, Къуллукъ этип юрюрбюз.

Аллагь къадар этген сонг, Къулну ёкъдур чарасы. Досгъа къайгъы тюшген сонг, Оьлсе герек жан досу.

Башгъача сёз айтмасман, Сизден гери къалмасман. Мен — ёлунгда къурбанлыкъ, Ялгъанчы дос болмасман.

Достундан булай сёзню эшитип, бек сююндю. Сонг экиси де эки къуллукъчу да, эки тюеге юклеп акъча, азыкъ да, гьеч кимге билдирмей, Аллагъу таалагъа таввакал салып, къыбла тарапгъа багъып ёлгъа тюшдюлер. Ёлда Бозйигит Аллагъу таалагъа ялбарып бир назму айтгъаны:

Башны яратгъан Аллагъ Рызкъы берсе герекди. Санны яратгъан Аллагъ Савлукъ берсе герекди.

Аякълар берген Аллагъ Къувват берсе герекди. Гьакъылны берген Аллагъ Эбин тапса герекди.

Биз ёкъ эдик, бар этген, Сан яратгъан, жан берген, Къайсы ерде болсакъ да Кёмек берсе герекди.

Таввакал этдим, Аллагь, Ёл башлайгъан оьзюнгсен. Гьар бир тюрлю балагъдан Жан сакълайгъан оьзюнгсен.

Булар юрюп, маймулланы^✻ шагьарына гелдилер. Маймуллар буланы тутуп, сонг йибермедилер. Бу маймулланы шагьарыны падишагьы адамланы тухумундан бир гиши эди. Падишагьны адамлардан къоймай, оьзлерден къойса, узакъгъа бармай пасатлыкъ тюшюп, гьалак бола^✻ эдилер. Падишагьны адам болмакъ саялы, Бозйигитлер^✻ оьз жынсым деп, йибермеге сюймеди, къалдырмагъа сюйдю.

Бозйигитлер мунда уьч йыл тутулдулар. Ахыр бир гюн, тюелерин де, малларын да къоюп, бир къайыкъыгъа минип, денгизден таба къъачдылар. Амма уьч айдан сонг, дагъы да маймуллар артларындан гелип тутуп, къайтара маймул шагьаргъа элтдилер. Нече керен тилесе де йибермедилер. Гетип къалыр деп, туснакъгъа салмаса да, къаравуллар къойдулар. Шол заман Бозйигит, оьз гьалына пашман болуп, бир назму айтгъаны:

Уллу тавгъа тутулдукъ, Оьтмек бизге къайда энди? Темир уьйге къамалдыкъ, Чыкъмакъ бизге къайда энди?

Нечик элде яшындыкъ, Бизин адам гёрмесдей. Бугъавлу къаракъушдай, Талпунсакъ да болмасдей.

Капир элде тутулдукъ, Ялынсакъ да болмасдей. Рагьмусузгъа хор болдукъ Йыласакъ да болмасдей.

Бу балагъдан къутулуп, Эл юрюр гюн болурму? Ата булан анамны Бир гёрюр гюн болурму?

Булар уьч йылдан сонг дагъы да къачып, кёп къыйын булан къутулдулар. Ёлда бир гемеге мингенде, Бозйигит, Аллагъу таалагъа сыгъынып бир назму айтгъаны:

Гьакъкъа^✻ боюн бергенмен, Гьайранлыкъда юргенмен, Гьайран болгъан къулунгну Оьзюнг сакъла, илагьи.

Сенсиз бизге дарман ёкъ, Сабурсуздан яман ёкъ. Бу къарангы дерьядан Оьзюнг сакъла, илагьи.

Артыбызда душман бар, Алдыбызда пашман бар. Гьариблеге^✻ ян болуп Оьзюнг сакъла, илагьи.

Бир аз юрюген сонг, булагъа бир геме къаршы болду. Маймуллар бизин излеп сама гелмейму деп къоркъдулар. Къараса, Багъдад шагьарны севдюгерчилери экен! Буланы таныйп, йылап, гёрюшдюлер. Сонг керван агьлю булагъа насигьат этип, «тюшде гёрген бир сурат учун авара болмакъ гьакъыл тюгюл, къайтыгъыз» десе де, тынгламадылар. Сонг керван агьлю булагъа акъча да, азыкъ да берип, ёлгъа салдылар. Айрылагъанда, «атама-анама салам айтыгъыз!» деп, Бозйигит бир назму айтгъаны:

Рухсат^✻ сизге, керванлар, Сав-саламат къайтыгъыз. Ата-анамны гёргенде, Бизден салам айтыгъыз.

Башгъа бир иш тюшгенде Юрмей гёнгюм тынмады. Сагьипжамал шагьарын Гёрмей гёнгюм тынмады.

Кёп гьасретлер гёргенмен, Гьайранлыкъда юргенмен. Досну эсден салмакъ ёкъ, Бу ёлумдан къалмакъ ёкъ.

Аллагь буюргъан буса, Оьлмей къалсакъ, къайтарбыз. Кёп къыйынлыкъ гёрген сонг, Оьлсек салам айтарбыз.

Рази болсун атабыз, Къыйналмасын анабыз. Бу ёлдан мен гелирмен, Гелмей къалсам, оьлюрмен.

Гьакъ язгъанын гёрербиз Савболугъуз, достларым, Хош къалыгъыз, досларым, Сав барыгъыз, хошларым!

Керван агьлю къайтып Багъдадгъа багъып юрюдюлер. Булар буса, къыркъ гюн ёлда къалып, Малатийягъа гелдилер. Шагьарны къырыйында бир абит гишини^✻ гьужурасы бар эди. Булар шол уьйге салам берип гирдилер. Шол абит гиши буланы гьалын билген сонг, булагъа языкъсынып, булар булан бирче йылай эди. Бозйигит Малатийяда бир ай гьайран болуп гезесе де, буланы гьеч ким акътармады.

Бир гюн бир гиши гелип Сагьипжамалгъа: «Бугюн кёп исбайы бир къонакъ улан гёрдюм»,— деп сёйледи. Къыз ол гишиден бу хабарны эшитгенде, янындагъы къыркъ къызгъа бир назму айтгъаны:

Ёргъа атдей юрюшлю, Ханлар йимик турушлу. Гёрген тюшюм туврасы Бугюн гелген болмасму?

Тез артындан барыгъыз, Бизден хабар салыгъыз! Достубуз шол болмасму? Тез-тез къолгъа алыгъыз.

Къалкъаны бар башында, Жан ёлдашы къаршында. Багъдад шагьар бюлбюлю Гьазир гелген болмасму?

Гюнчыгъышдан гелген ол, Ёргъа атдей юрген ол, Ата-анадан айрылып, Бизин излеген болмасму?

Къурбан къылгъан жаныны, Мюлкю булан малыны. Багъдад шагьар солтаны Бозйигит ол болмасму?

Не ерлидир, билигиз, Барып юзюн гёрюгюз. Бизден хабар сораса, Бери алып юрюгюз.

Олай хабар алгъангъа, Бизге сююнч салгъангъа — Алтын юзюк, жавгьар къаш Сююнчюге берирмен.

Къыркъ къызланы ичинде Аны яхшы гёрюрмен. Къарачыгъыз, досларым, Акътарчыгъыз, хошларым!

Бир гюн Бозйигит Малатийяда Аллагъу таалагъа ялбарып ятгъан эди. Тюшюнде, бир акъ сакъаллы гиши гелип: «Бу шагьардан чыкъма, ахыры табарсан»,— деди. Эртен тургъанда, гече гёрген тюшюн Камангъа да билдирип, бир назму айтгъаны:

Бир тюш гёрюп турдум мен, Досну юзюн гёрдюм мен, Тавгъа учуп юрдюм мен, Экев болуп къондум мен.

Уьчев болуп уьчгенде^✻, Гюнню юзюн къапладым. Достум учун гелген сонг, Токътап аны сакъладым.

Тюшюн Камангъа айтгъан сонг, эртенден ахшамгъа ерли шагьарны гезедилер. Шол гюн къыркъ къыз булан Сагьипжамал да Бозйигитни шагьардан излеп юрюдюлер. Ахшамдан сонг, Бозйигитлер къызны уьюне гелгенде, къызлар да къайтып Бозйигитни гёрмей уьйге гирип гетдилер. Бозйигит тыш якъда къалды. Къыз уьйге гиргенде, зигер этип бир назму айтгъаны:

Етти йылдыр, болдум зар Мен ёлунгда интизар. Гьасретим кёп, ай дилбар, Гелген болсанг герекди.

Жанынг жангъа къошулуп, Бир юрюр гюн болурму? Кёкрекдеги къайгъыдан Къутулур гюн боларму?

Гелирмен деген ваъданг Сени болду ялгъандей. Кёп къарадым, гелмединг, Оьзге бир дос алгъандей.

Аллагъ къошгъан дос эдинг, Ваъдангда тюз болмадынг. Етти йылдыр, уьюнгде Орнунгдан гьеч турмадынг.

Бозйигит, тыш якъда туруп, арив аваз булан бир назму айтгъаны:

Сени мунда яратды, Мени анда яратды. Сени магъа къаратды, Мени сагъа къаратды.

Тез тапмагъым къайдадыр? Арада дерья яратды. Къырда юрдюм сув тапмай, Сувда юрдюм ёл тапмай.

Дёрт йыл болду, ёлунгда Гьайран болуп юрдюм мен. Таманларым оюлюп Кёп къыйынлыкъ гёрдюм мен.

Жан досумну артындан Гьайран болуп юрдюм мен. Атамны да гёрмедим, Анамны да гёрмедим.

Гьеч ким учун юрмедим, Сени излеп юрдюм мен. Сени гёрюр гюн болса, Жаным къурбан къыйларман.

Не болсам да болурман, Мен бир къонакъ гелгенмен. Тюшде сени гёргенмен, Гьайран болуп юргенмен.

Сени гёрюр гюн болса, Къурбан болма сюйгенмен. Тавдан-ташдан оьтгенмен, Бу шагьаргъа етгенмен.

Атым мени — Бозйигит, Къаршымда бар дос йигит. Юзюнг гёрюр гюн болса, Ата-анадан оьтгенмен.

Сен гьакъыкъат дос болсанг, Уьйге гирсем герекди. Жаным сюйген досумну, Юзюн гёрсем герекди.

Уьйню ичиндеги къызлар, Бозйигитни бу назмусун эшитгенде, чавуп^✻ чыгъып, гьюрмет булан уьйге гийирдилер. Сагьипжамал булан Бозйигит къучакълашып, гёрюшдюлер. «Буланы муратлары болду!» — деп, къызлар инжи-маржан чачдылар. «Сизин бирче болуп гёрюр гюн бар экен!» — деп, садакъалар этмеге урундулар. Каманны да, «къонагъыбызны ёлдашы» деп, кёп гьюрмет этдилер. Сонг къыркъ къызлар, Бозйигит булан Сагьипжамалдан изну да алып, «бугюн шатлыкъ гюнюдюр» деп, «Яру-яр» айтып йырладылар.

Яру-яр будур:

Алгьам сурат Къуръанны Башындадыр, яру-яр! Пайгъамбарлар Аллагъны Къаршындадыр, яру-яр!

Инжи булан маржандей Тюзелипсиз, яру-яр! Жавгьар булан якъутдей Къошулупсуз, яру-яр!

Бири ханым, бири хан Къош болупсуз, яру-яр! Бюлбюл булан тутидей^✻ Дос болупсуз, яру-яр!

Алтун булан гюмюшдей Къуш болупсуз, яру-яр! Миски булан анбардей Хош болупсуз, яру-яр!

Бири гюндюр, бири ай, Къошулупсуз, яру-яр! Заман ахыр болгъунча Айрылмагъыз, яру-яр!

Бири гьюрдюр, бири нюр, Ярашыпсыз, яру-яр! Досу ёкъну жаны ёкъ, Тёшеги ёкъ, яру-яр!

Сиз хансыз, биз къараваш, Машаъаллагь, яру-яр! Дюньяда хош къалырсыз, Иншаъаллагь, яру-яр!

Савгъа дюнья ярашыр Кёп мал булан, яру-яр! Малына гюн ярашыр Сюйген булан, яру-яр!

Бу къызланы ичинде бир къараваш да бар экен, ол барып бу ишлени хангъа билдирди. Хан ачувланып, вазирлери булан гелип, къызны уьюн къуршап алдылар. Сонг хан къызны чакъырып: «Мунча уят ишни неге этдинг? Бир азман булан ёлдаш болуп, бизин халкъны арасында биябур этдинг! Сагъа падишагьланы уланлары ёкъмеди?» — деди. Сонг, къызы бек аявлу болмакъ учун, огъар башгъа сёз айтмай, «Шол уьйге рухсатсыз гирген намарт душманны оьлтюрюгюз!» — деди. Амма Бозйигит ят ерде савутларын чечмей эди, гьазир эди. Каман аввал уьйден чыгъып къачды. Уьйге сегиз гиши гирдилер. Бозйигит барысын да оьлтюрдю. Сонг, халкъны къарангысы^✻ булан уьйден чыгъып, атына минди. Шол заман алдына ёлукъгъан гишилени де йыгъа туруп, ахыры ёлгъа тюшдюлер. Артындан асгер де гетген эди. Юз йигирма сегиз гишини оьлтюрюп, оьзю къутулду. Бозйигит гюндюз къырда туруп, гече болгъанда Сагьипжамал булан къошула эди. Каман да гьар гюн шагьаргъа гелип, аны булан сёйлеше эди. Каманны гёрсе де гьеч ким танымай эди.

Бир гюн къызны атасы да, анасы да гелип: «Къызым, не гьал болду, оьзюнгню хадирсиз этип, бизин де уятлы этесен, булай ишни неге этдинг? Сагъа нече-нече падишагьланы уланларындан кагъызлар геле. Мен буса сени оьзюнг сюйгенге тюгюл эсе бермен дей эдим. Сени бир азмангъа авуп къалмагьынг айипдир»,— деп насигьат этдилер.

Къыз ата-анасына назму булан бир жавап айтгъаны:

Къулагъым сангырав болгъандыр Айтгъан сёзюнг билмесдей. Дюнья халкъын гелтирсенг Бирин къабул гёрмесдей.

Бизден артыкъ къыз тавуп^✻, Сюйгенингдей этерсен. Элден гишилер жыйып, Сюйгенинге берирсен.

Гьакъылым башдан гетген сонг, Сизден гьакъыл алмасман. Оьлсек де ёкъ чарабыз — Бозйигитден къалмасман!

Бозйигитим болмаса, Гьеч ким юзюн гёрмесмен. Аны юзюн гёрмесем Тири де болуп юрмесмен.

Къызны ата-анасы: «Бир азман йигит къызыбызны адашдыргъан»,— дедилер. Сонг Тагьмасхан вазирлерин де жыйып, Бозйигитни оьлтюрмекни гьакъында мушавара^✻ этдилер. «Бозйигит йигирма сегиз гишини оьлтюрген, гючлю йигит гёрюне. Аны буса кёп йигитлени де жыйып, асгер булан дав этип оьлтюрмели»,— деп, он беш минг гиши гьазир этдилер. Булар асгер гьазирлейген вакъытда Бозйигит авлакъда тура эди. «Тагьмасхан мени аслумну билсе, мени къабул этер эди»,— деп, Каманны къолундан хангъа бир кагъыз йиберди.

Кагъызда язылгъан бу эди «Дюньяны шагьы уллу солтан Тагьмасхангъа, бар да асгери-халкъы булан бирче, Аллагъу тааланы кёп саламы болсун! Бу пакъыр, Аллагъу тааланы амрусу булан, сизин балагъызгъа гьашыкъ болгъанман. Бу дюнья аз затдыр. Бизин тилевюбюзню къайтармай къабул этигиз. Мен де — Багъдадны солтаны Абдуллагьханны уланы Бозйигитмен».

Тагьмасхан бу кагъызны охугъан сонг: «Пара-пара этип Каманны да оьлтюрюгюз! Залим экен»,— деди. Анда бир гьюрметли вазир бар эди. «Каманны оьлтюрмеге ярамас! Элчиге оьлюм ёкъ»,— деди.

Андан сонг, хан Бозйигитге къаравуллар къойду. Бир гюн къаравулчулар, Бозйигитни Каман булан бирче гёрюп, хангъа хабар бердилер. Хан асгер йиберип, гече ортагъа ерли дав этдилер. Гече ортада булар авлакъда бир яшыртгъын ерге гелдилер. Каман яралангъан эди. Асгерден эки юз сексен уьч гиши оьлген эди. Хан гьайран къалды.

Каман гьар гюн шагьаргъа яшыртгъын гелип, къыз булан шагьар халкъны аны билдилер. Хан Бозйигитни гьакъында ойлашып: «Энди аны гьила^✻ булан оьлтюрюп болмадыкъ, бек гючлю гёрюне»,— деди. Сонг хан, къызын Бозйигитге беремен деп хабар салып, «шагьарны халкъы, уллугиччи, тойгъа жыйылсынлар!» деп буюрду. Халкъ жыйылгъан сонг, накъыра-зурнай булан той этип, гиев деп Бозйигитни чакъырып, тойгъа гелтирдилер. Къызны анасы къызына барып: «Энди сени сен сюйген Бозйигитге беребиз»,— деди. Къыз да анасына инанып, къуванып, чачын тарап, безенмеге машгъул болду. Бозйигитге гиев деп, кёп ички ичирдилер. Халкъ буса къылычларын яшырып тура эдилер. Каман бир заман уьйге гирди. Къараса: Бозйигит эсирген, душманланы къолларында къылычлары бар. Булар гьила булан той этегенин мугькам билип, къызны ягьына гелди. Къараса къыз сюююнюп-къуванып, къыркъ къызлар булан кюлеп-ойнап тура. Шол заман Каман къызгъа бир назму айтгъаны:

Хан тоюндан гелдим мен, Ханны оюн билдим мен: Ханны юзю сувукъдур, Юреклери бузукъдур.

Бузукъ экен тойлары, Къылычлары янында. Къуванышып-къурашып Душманлары бар анда.

Аллагь мадад^✻ къылмаса, Уьйге душман толгъандыр. Кёп ичинде янгызгъа Ажал^✻ гюню болгъандыр.

Элинг этген яман ой, Бозйигитге ёкъ дарман. Аны эсге алмасанг, Бу уьюнде чыгъар жан.

Ваъдасында бар болсанг, Бозйигитге яр^✻ болсанг, Досунг учун жанынгны Къурбан этсенг герекди.

Кёп душманны ичинде Эсин жыймай ятгъан ол. Айырып алма гиши ёкъ — Муну билмек герекди.

Эсден тайгъан арсланны Авлар гюню болгъандыр; Сизден себеп болмаса, Оьлюр гюню болгъандыр.

Сагьипжамал Камандан бу сёзню эшитгенде, тонуну бир енгин гийип, бир енгин гиймейинче, мажлисге етип гелди. Къараса: Бозйигитни гьалы харап^✻, гёзюн ачар йимик тюгюл. Жамаат^✻ эретюрюп, къызгъа гьюрмет этдилер. Къыз йылап, жамаатгъа бир назму айтгъаны:

Салам бердик, аталар, Къутлу болсун тоюгъуз! Кёп махлукъат жыйылгъан, Дурус болсун тоюгъуз!

Аллагь учун той болса, Къой-къозудан союгъуз, Душман учун той болса, Азат этип къоюгъуз.

Адилли хан той къылса, Аллагь учун ой къылса. Бозйигитдей зарлыны Азат къылса герекди.

Оьз юртундан адашгъан Бай ичинде ярлыны Къутгъарма имкан буса, Гел къоюгъуз, яхшылар!

Согъум герек десегиз, Адам эти ашалмас. Тутулгъанны къутгъарып. Мал союгъуз яхшылар!

Мунча яхшы гюнлерде Гиши союп той къылгъан Эшитмедим, гёрмедим Мунча яман ой къылгъан.

Кёп ичинде бир оьзю Аздей болгъан бу гьариб, Кёп тёбюнден айрылгъан Къыздей болгъан бу гьариб.

Янында башын тутуп Къардашы ёкъ бу гьариб, Сырын айтып сёйлешме Мунгдашы ёкъ бу гьариб.

Гьакъ таала язгъан сонг, Кимлер ярлы болмады? Кёп тёбюнден айрылса, Кимлер зарлы болмады?

Мен йылайман, тилеймен Ата булан анадан, Хан янында олтургъан Ини булан агъадан:

Айтгъан сёзюм этсегиз, Тилегеним берсегиз, Ойлашыгъыз, яхшылар, Сёзюм арив гёрсегиз.

Асил болсанг да, атам, Жан хадирин билмейсен, Къонакъ болуп бир гелген Хан хадирин билмейсен.

Элингде бу юрт болса, Сени тахдан айырмас. Бу юртланы бийлери Къараны акъдан айырмас.

Гьайран къалгъан гьарибни Гьалын билмес болурму? Юрт ичинде янгызгъа Языкъсынмас болурму?

Кёп яшагъан аталар, Ини булан агъалар, Пикру этип, яхшылар, Сёз берсегиз герекди.

Жамаатлар бир тюрлю жавап бермедилер. Йыласа да, къызны сёзюн къабул да гёрмедилер. Сагьипжамал дагъы да жамаатгъа бир назму айтгъаны:

Гьакъылсызгъа сёз айтсанг, Кёкрегине къонмасды. Рагьмусузгъа сёз айтсанг, Не этсенг де болмасды.

Бу сёзню айтып, дагъы да ялбарды. Олар жавап бермедилер. Бозйигитге къараса, гёзюн ачмагъа дарманы ёкъ. Йыгъылып ятгъан Бозйигитни янына ювукъ барып, бир назму айтгъаны:

Шагьны тою болур деп Къуванма бу оюнга! Шайтан гирсе арагъа, Къылыч етер бойнунга.

Ай Бозйигит, Бозйигит, Кёп ичинде аз йигит, Жан чыгъаргъа етипдир, Гьакъылы ёкъ^✻ маст^✻ йигит.

Аллагь къошгъан дос эдинг, Ай маст йигит, гёзюнг ач! Къылыч чапмай^✻ бойнунгну Тезлик булан чыгъып къач!

Жамаатлар къызны гёз алдында оьлтюрмеге болмадылар. Къыз да чыкъмады. Тыш якъда турагъан Каман, къызны сёзюн къабул этмегенни гёргенде, оьзю уьйге гирип, жамаатгъа бир назму айтгъаны:

Малыгъызны алгъан ёкъ, Хатиригиз къалгъан ёкъ; Балагъызны оьлтюрюп, Къатунугъуз алгъан ёкъ.

Атагъызны оьлтюрюп, Юртугъузну алгъан ёкъ, Сюлче-къылыч янгъа алып, Балта-бичакъ къолгъан алып,

Атагъызны оьлтюрген Душманыгъыз бу тюгюл, Гьеч бир адам къаныны Гьабас тёкген бу тюгюл.

Заман ахыр болгъунча Ачылмасын гёзюгюз. Душман къаршы гелгенде Берилмесин сёзюгюз.

Хайыры ёкъ ханланы Сокъур болгъан гюню экен. Гьакъылы ёкъ ханланы Сангырав болгъан гюню экен.

Гюнюбюз терс болгъанда, Хайырсызгъа хор болдукъ. Бу шагьарны ичинде Оьр гишилер ер болдукъ.

Мен юртунгда тургъанман, Ата-анангны гёргенмен, Сени булан юртунгда Бир аз заман юргенмен.

Сен юртунгда хан эдинг, Эрке уьйренген жан эдинг, Бюлбюл эдинг еринглде, Болмас ерге тюшгенсен.

Бек хорлукъгъа тюшгенсен, Тез турмагьынг къайда энди. Янгъан отгъа тюшгенсен, Сёндюрмагьынг къайда энди?

Эгиз тувгъан баладей Эркин гюнлер бар эди. Бир сагьат да янынгдан Чыкъмас гюнлер бар эди.

Къуш къутгъармас къарчыгъа, Уллу торгъа тюшдюнг сен. Аман болгъун, жан достум, Энди къайда гёрермен.

Бурунгудей бир болуп Энди къайда юрюрмен? Къыямат гюн болгъанда Гёрсем шонда гёрюрмен.

Каман муну айтгъан сонг, йылай туруп, тышгъари чыкъды. «Не болсам да болайым» деп, тыш якъдагъы атланы айылларын гесди. Амма эки атны гьазир этип къойду. Хан да, къызы бар туруп гьеч бир сёз айтмай хыйлы заман къалгъан. Сонг Бозйигитни гьакъылы гелгендей болду. Къыз, «эшикге таба къач!» деп ишара этди. Бозйигит, тезлик булан эшикге чыкъды. Каман атланы гьазир этип, экиси де минип, ёлгъа тюшдюлер. Хан, «тезлик булан асгер чыкъсын!» десе де, атланы айыллары гесилмакъ саялы, хыйлы заман авара болдулар. Ахыр да беш юз гиши атгъа минип, Бозйигитни артындан етишдилер. Бозйигит уьч юз гишини оьлтюрдю. Амма оьз де кёп яралы болду. Каман къачып шагьаргъа гирди.

Хан къызын бермеге ваъда этген «Зайтун» атлы бир игит гиши бар эди. Ол гиши, къалгъан эки юз гишини де алып, дагъы да Бозйигитни артындан юрюдю. Шол заман Бозйигит бир ташгъа окъ атды: яртысына къадар гирди. Аны гёрюп Зайтун да атгъанда, аныки де шол къадар гирди. Анда Зайтун: «Бозйигит де, мен де тенг экенбиз, бу эки юз асгер артыкъ экен, аны тутуп болурбуз»,— деп ойлады. Амма Бозйигит бирдагъы керен бир ташгъа окъ атып, башына къадар батды. Зайтун атгъанда, яртысы батды, аввалгъы гьал болмады. Шол заман Зайтун: «Бозйигит менден гючлю экен. Мени де, асгеримни де оьлтюрмеге ярар»,— деп, къайтып шагьаргъа гелдилер. Хан: «Бирдагъы керен аны къолубузгъа тюшюрсек, амангъа къоймай оьлтюрюрбюз»,— деди. Бозйигит булардан айрылгъан сонг, бир отлу ерге барып йыгъылды. Етмуш еринден ярасы бар эди. Яраларына тынглап турагъанда, бир къарлыгъач баласына ем берегенин гёрдю. Шол заман ата-анасы эсине тюшюп, къайгъысы бир экен, минг болуп, оьзбашына бир назму айтгъаны:

Къарлыгьач къарлыгъачгъа ем береди, Къардаш да къардашына эм береди. Янгызлыкъгъа тюшюпдюр мунглу башым, Мунда ятып тургъаным ким биледи.

Къыйналгъаным билмейдир атам мени, Зарлыкъ этсем де билмес анам мени. Гьарибликге^✻ тюшгендир янгыз башым, Сорамагъа гиши ёкъ гьалым мени.

Гюнлер магъа бар экен ятып турар, Гьеч ким ёкъ зарлансам да гьалым сорар. Оьз жаныдей сакълагъан атам-анам! Сизин де бир гёрер гюн болурмукен?

Агъачны башын гессе, тюбю къалыр; Экевню бири оьлсе, бири къалыр; Янгызны оьзю оьлсе, неси къалыр? Минген атын, гийген тонун ким алыр?

Айтсам мени бу ерде сёзюм сыныкъ, Не этсем де Аллагъгъа чарабыз ёкъ. Къутулмас ерге тюшдю гьариб башым, Ёкъ болду янымда досум-къурдашым.

Тувгъан ер, атам-анам эсге тюшдю, Акъды къан къошулуп гёзюмден яшым.

Топракъ басгъан санымны, Къайгъы басгъан жанымны, Топракъ басгъан ёлумну. Ачылыр гюню болурму?

Гьарибликге тюшгенмен, Дос гелир гюн болурму? Сагьипжамал гьашыгьым Къошулур гюн болурму?

Бу гьасретли гюнлерден Къутулур гюн болурму? Бурунгъудей къошулуп Бир юрюр гюн болурму?

Бозйигит Гьакъ таалагъа бир мунажат^✻ айтгъаны:

Ойлайман жаным мунда аламу деп, Мунглу башым бу ерде къаламу деп, Оьлмей ким де къалмажакъ яратгъан сонг, Къоркъаман, гебинсиз къаламанму деп.

Ай Аллагь, къадарынгдан къаларым ёкъ, Сенден оьзге гьеч якъда барарым ёкъ. Юрегим бу ерлерде мунг боледи, Гебинлеп кёр ичине саларым ёкъ.

Он сегиз минг аламны яратыпсан, Мени Сагьипжамалгъа къаратыпсан. Гёзю яшлы, къайгъылы бу къулунгну Гьайранлыкъда юрю деп яратыпсан.

Аллагьым, амрунгдан гьеч къалмагъым ёкъ, Къачып да къутулмагъа дарманым ёкъ, Сен язгъанны гёрмесге тадбирим^✻ ёкъ, Ажалым гелген буса, амалым ёкъ.

Таш ичинде хуртлагъа ем бересен, Ердеги дертлилеге эм бересен. Сагъа тюгюл ялбарып гелмегим ёкъ, Гьалым нечик болмагъын билмегим ёкъ. Магъа бир рагьму этмесенг, къадир^✻ Аллагь, Сенден башгъа гьеч кимден тилегим ёкъ.

Аллагъу таала Бозйигитни дуасын къабул этди. Башын гётерген эди: бир арив бав гёрюндю. Анда барып, емишлериндан ашап, къушланы авазларына тынглап турду. Бир заман Бозйигит бир чичгъанны тутуп, бичакъ булан бир аз яра этип йиберип къарады. Чичгъан айланып, барып, бир отну япрагъына тийдирди. Шол заман аны да яралары тез сав болуп, Аллагъу тааланы амрусу булан рагьат болду.

Бозйигитни де, Каманны да къошулагъан бир ери бар эди. «Айрылышсакъ, сонг шол ерде табушурбуз» деп ваъда этген эдилер. Бозйигит шол ерге гелди. Каман къызны алып къачмагъа ойлашып, къыз да рази болгъан эди. Къыз Камангъа: «Нагагь Бозйигит гелсе, пулан къарт къатунну уьюне элт»,— деп буваргъан эди. Каман да, Бозйигит де бири-бири булан гёрюшген сонг, Аллагъу таалагъа шукру^✻ да этип, Каман Бозйигитни алып шол къарт къатунну уьюне гелтирди. Шол сагьат ол къарт къатун барып къызгъа сююнч айтды. Къызны алтун ягъалы тону бар эди, шону берди. Сонг къыз да Бозйигитни янына барып, гёрюшгенде, «къачайыкъ!» деп ваъда этдилер.

Бозйигитни ол къатун гюндюз бир уллу сандукъгъа салып сакълай эди. Амма къыз аны уьюне гелип-гетип юрюйгенин душманлар хангъа хабар бердилер. Шол сагьат хан къатунну чакъырып сорады. Ол къатун инкар этди. Хан аны алдатмакъ учун: «Бозйигитни бизге берсенг, сени шагьардагъы бар да къатунлагъа баш этермен, гьар йыл минг алтун да берирмен»,— деди. Къатун андан сююнюп, къайтып уьюне гелип, Бозйигитге таягъан дарман ашатды. Сонг шол сагьат барып хангъа хабар берди. Ханны гишилери гелип, Бозйигитни темир шынжыр булан мугькам байлап, туснакъгъа салдылар. Къыз гелип къатундан Бозйигитни сорагъанда: «Душманлары гелип, олардан къачгъан эди, мен дагъы билмеймен»,— деди. Къыз бек пашман болуп: «Сёзюнг тюз чыкъса яхшы, чыкъмаса кёп уллу акъуба этермен»,— деп, къатунну да туснакъгъа салдырды.

Бу якъдан хан жамаатгъа: «Бозйигитни эртен тез базаргъа чыгъарып, оьлтюрюп, асыгъыз. Къызыбызны бермеге адам табарбыз. Душмандан кутулмакъ учун уллу той да этигиз; эки той бирге болсун!» — деди.

Бозйигитни бир заман гьакъылы башына гелип, къараса: аягъы-къолу байлангъан, ари-бери тербенсе де пайда болмады. Аллагъу тааладан мадад болмаса, къулгъа кёмек ёкъ. Бир якъдан Каман орамлардан Бозйигитни излеп юрюй эди. Бир якъдан базарны ичине гирди. Къараса: Бозйигит байлангъан, оьлмакъдан башгъа дарманы ёкъ.

Падишагьны бир вазири бар эди. Гишини оьлтюрмакъны ишин хан огъар тапшургъан эди. Ол гелгинче Бозйигитни оьлтюрмей тура эдилер. Каман зар-зар^✻ йылап, Бозйигитни къаршысына гелди. Бозйигит къурдашын янына чакъырып, йылап бир назму атйгъаны:

Ай жан достум, ювукъ гел, Сёзюм сагъа айтайым. Ажал гелди бу башгъа, Иш битген сонг найтайым^✻.

Къарчыгъа къушну къанаты Майрылар гюн болупдур. Жандей гёрген къурдашым Айрылар гюн болупдур.

Ай жан достум, жан достум, Энди сени гёрмакъ ёкъ. Бурунгудей дос болуп Энди бирге юрмакъ^✻ ёкъ.

Ажал бизге етипдир, Бу ерден сиз къайтарсыз, Мунглу къалгъан атама Саламымны айта гёр.

Мени гёрюп тоймагъан Гьасрет къалгъан анама — «Янгыз баланг сёзю» деп, Саламымны айта гёр.

Анадан яш тувмакъ бар, Аллагь ишин билмакъ ёкъ. Ажал етишсе, къулгъа Дюньяда ол къалмакъ ёкъ.

Ян къанаты майрылгъан, Янгызындан айрылгъан, Къайгъысы кёп атама — «Сабур эт» деп айта гёр.

Кимге уланым дер ол, Кимни мен деп сюер ол, Мен эсине тюшгенде Янгъан отгъа гюер ол.

Башымдагъы бёркюмню Мунглу болгъан атама Оьз къолунгдан берирсен, Гёнгюн авлап юрюрсен.

Бармагъымдан юзюкню Оьз къолунга алырсан, Мунглу атамны гёргенде, Бизин эсге салырсан.

Янгыз яшым гелир деп Анам мени гютмесин^✻. Сагъа къуллукъ буюрса, Мендей болуп этерсен.

Гьай жан достум, жан достум, Мени учун юрдюнг сен. Ата-анангдан айрылып, Кёп къыйынлар гёрдюнг сен.

Сен уьюнге баргъанда, Ата-анангны гёргенде, Жыйылгъан кёп жамаат Бизден хабар алырлар.

Гёзю гёрген ёлдашлар, Бирге тувгъан къурдашлар, Бирче юрген мунгдашлар Бизин эсге салырлар.

Бизден къайгъы алгъанлар, Бизден магърюм къалгъанлар. Бизин гьалдан сораса, Саламымны айта гёр.

Бизден къыйын гёргенлер, Бизге хатири къалгъанлар Кёп ичинде бар буса, «Рази бол» деп айта гёр.

Бизин уьйге барырсан, Ата-анамны гёрюрсен; Бизин учун йыласа, Гёнгюн авлап юрюрсен.

Айрылмагьынг билдим мен, Къоркъа-къоркъа юрдюм мен. Сагьипжамал дос учун, Бу ишлени гёрдюм мен.

Къыямат гюн болгъунча, Энди сени гёрмакъ ёкъ, Ойнап-кюлеп, йыбанып, Бу дюньяда турмакъ ёкъ.

Каман, Бозйигитден бу сёзлени эшитгенде, гьакъылдан тайды. Бир хыйлы замандан сонг, гьакъылы башына гелип, Бозйигитни назмусуна къаршы бир назму айтгъаны:

Ай Бозйигит, Бозйигит, Гиччиликден дос йигит, Энди айрылар гюн болду, Аман болгъун, хош йигит!

Мен уьюме баргъанда, Ананг чыкъса алдыма, «Къайдадыр балам?» десе, Не тил булан сёйлермен?

Ана сютюн эмишген Къурдашынг деп сораса, Не гёз булан гёрюрмен, Не деп жавап берирмен?

Ата булан анадан Кимни айырмас бу оьлюм? Ини булан агъадан Кимни айырмас бу оьлюм?

Ай жан достум, жан достум, Жаным къурбан къылсам да, Кёп душманынг ичинде Сени учун оьлсем де.

Жаным жангъа къошулгъан Жандей татли жан достум, Кёп гюн бирге юрмедим, Тоюп юзюнг гёрмедим.

Сагъа гелген балагьны Къаршы алдында турмадым, Капир шол къарт къатунну Къылыч булан урмадым.

Жаным къурбан жан достум, Сени къайда гёрюрмен? Кимлеге дослукъ этип, Кимлер булан юрюрмен?

Аман болгъун, жан достум, Сенден умут уьзгенмен. Къыямат гюн болгъанда Гёрсем, шонда гёрюрмен.

Шол ерде бийлер-вазирлер гелип, иман шагьадат гелтирген сонг, Бозйигитни бойнуна къылыч булан чапдылар. Къылыч гесмеди, амма Бозйигит бек къыйналды. Шол заман Бозйигит: «Ай къоччакълар, оьлтюре бусагъыз, жанымны къыйнамай оьлтюрюгюз. Этигимни тюбюнде оьзюмню алмас къылычым бар, аны булан уругъуз»,— деди. Жаллатлар къылычын алдылар. Зайтун: «Энди муну рагьму этмей оьлтюргенге минг алтун берирмен»,— деди. Бозйигитни бир чапгъанда бойнун гесип тюшюрдюлер. (Къавлагъу Таала лагьи: «Инна лиллагьи ва инна илайгьи ражъун»)^✻.

Къылыч оьтмегенни себеби — Бозйигит даим Хизри-Ильясны дуасын охуй эди. Къылычын алты бюгюп табаныны тюбюне салып юрюй эди. Шол себепден ажал да къылычындан болду. Каман бу гьалны гёргенде, бир хыйлы заман гьакъылдан тайып къалды. Гьакъылы башына гелген сонг, зар-зар йылап бир назму айтгъаны:

Гьай-гьай дюнья, гьай дюнья, Кимге рагьму къылдынг сен. Искандардей падишагьны Оьз къойнунга алдынг сен.

Зулму-жапа сенде кёп, Рагьму-шафкъат сенде ёкъ. Нече уллу ханланы Оьз къарынга салдынг сен.

Ол заман кёбюсю гиши бетине пердев салып юрюй эдилер. Бозйигитни де бетинде къылдан бир пердев бар эди. Гьар заман гишиге бетин гёрсетмей эди. Аны тайдыргъанда, Бозйигитни кёп арив таралгъан чачы йылтырап^✻ гёрюндю. Аны гёрюп, оьлтюрген гиши бек гьёкюндю. Зайтун: «Яхшы болгъан иш болду, энди бугъар къайгъырмагъыз, дарагъачлагъа асыгъыз. Оьлгени халкъгъа маълюм болсун»,— деди. Падишагьны бюйругъу да булай эди деп, чачындан байлап даргъа^✻ асдылар. Амма оьлтюрген гишилер де, жыйылгъан жамаат да пашман болуп: «Аллагъны къадарына амал ёкъ дагъы»,— дедилер.

Амма бу якъдан хан да, Зайтун да накъыра-зурнай булан той этип, шатлыкъда эдилер. Къыз буса, гьали де Бозйигитни оьлмагъындан гьапул эди. Бозйигитни орамлардан излей эди, къыркъ нёкерни къызлары булан шол той бар мажлисге гелип, жамаатгъа бир назму айтгъаны:

Тюе гелип бозласа — Баласы аны бармукен. Бала къушдей Бозйигит Бу оюнда бармукен.

Къойлар гелип мунграса — Къозусу аны бармукен. Къозу гёзлю Бозйигит Бу оюнда бармукен.

Сыйыр гелип мёнгресе — Бузаву аны бармукен. Бузав гёзлю Бозйигит Бу оюнда бармукен.

Бюлбюл къушлар сарнаса — Къызыл гюллер бармукен. Гюлдей юзлю Бозйигит Бу оюнда бармукен.

Бу мажлисде бир улан бар эди. Ханны бу ишин арив гёрмей, Бозйигитни бек аяп йылай эди. Ол улан къызны танып, къызгъа бир назму айтгъаны:

Тюе гелип бозласа — Баласы аны кёп чыгъар. Бала къушдей Бозйигит Бу оюнда ёкъ чыгъар.

Сыйыр гелип мунграса — Бузаву аны кёп чыгъар. Бузав гёзлю Бозйигит Бу оюнда ёкъ чыгъар.

Къойлар гелип мюнгресе — Къозусу аны кёп чыгъар. Къозу гёзлю Бозйигит Бу оюнда ёкъ чыгъар.

Бюлбюл къушлар сарнаса — Къызыл гюлю кёп чыгъар. Къызыл гюлдей Бозйигит Бу оюнда ёкъ чыгъар.

Къарагъайлы къара орман Оьтмес ерге гетген ол, Оьмрюнг боюсанг да, Этмес ерге гетген ол.

Бозлагъанны баласын Бёрю алгъангъа ошайдыр. Дюньяны генг девлети Тул къалгъангъа ошайдыр.

Къыз бу назму булан Бозйигитни оьлгенин билген сонг, атасыны янына барып бир назму айтгъаны:

Эшитипмен, ай атам, Ав авлама гетипсен. Бозйигитни оьлтюрюп, Мурадынга етилсен.

Тузакъ къуруп ятыпсан, Бала жайран тутупсан. Биз алдынга гелгенде Бизге савгъат этмейму?

Атгъа минип чыгъыпсан, Душманынгны йыгъыпсан. Дюнья сагъа генг къалды, Оьлмес хабар охупсан.

Бир гюн, атам, йыларсан, Кёп пашманлыкъ гёрюрсен. Иш битген сонг пайда ёкъ. Япуракъдей сёнерсен.

Ойлагъаныңг билдим мен, Оюнг сени шол экен. Бозйигитни оьлтюрюп, Бу Зайтунну гелтирип,

Балдан аякъ толтуруп, Алтын тахда олтуруп, Юрт ичинде тоюнг бар — Сени шулай оюнг бар.

Темир гюмюш болмасды, Багъыр алтун болмасды; Къанатларын гессенг де, Къаргъа бюлбюл болмасды.

Сени сюйген Зайтунунг Сыртын алтун этсенг де, Ичин жавгъар этсенг де, Бозйигитдей болмасды.

Яхшы гёрген Зайтунну Гиев этме оюнг бар. Гюнге бояп гелтирсенг, Зайтун гиев болмасды.

Бозйигитни тырнагъын Минг Зайтунгъа бермесмен, Бозйигитни бир тюгюн Алтун уьйге бермесмен.

Минг Зайтунну гелтирсенг, Бирин къабул гёрмесмен. Бозйигитим болмаса Къызынг да болуп юрмесмен.

Хан къызындан булай мунглу сёзлени эшитгенде, къызыны юрегин авлап^✻, бир назму айтгъаны:

Йылама, балам, йылама! Эл ичинде яхшы кёп, Сюйгенинге барырсан, Сюйген гьалда къалырсан.

Элден элге аралап, Элден элге юрюрмен: Элден яхшы гёрюнсе, Сени огъар берирмен.

Башымдагъы тажымны, Тюбюмдеги тахымны, Къызым, сагъа берирмен, Сени яхшы гёрюрмен.

Аргъумакъгъа миндирип, Минг къул сагъа берирмен, Минг тюеге мал юклеп, Минг къараваш берирмен.

Дюнья юзю генг, балам, Кёпден яхшы табулур. Кёпден яхшы табулса, Сени огъар берирмен.

Тон яхшысын гиерсен, Мал яхшысын алырсан. Элде яхшы кёп, балам, Сюйгенинге къалырсан.

Бузма, балам, уьюнгню, Ханлардан хат геледир. Тотукъушдей йигитлер, Бар да сени тилейдир.

Чакъырып алып тургъузуп, Юзюн сагъа гёргюзюп^✻, Йылама, гел, жан балам, Сюйгенинге берирмен.

Къызны атасына жавап берип бир назму айтгъаны:

Баланг гёнгю къалгъандыр Алдасанг да болмасдей;^✻ Минг йигит гелтирсенг де, Бирин къабул гёрмесдей.

Сюеклерим сынгъан сонг, Сыласанг да болмасды; Кюр юрегим янгъан сонг, Сувгъа салсанг болмасды.

Гёнгюл къушу учгендир^✻, Къон десенг де къонмасдей; Башым ерге тюшгендир, Гётерсенг де болмасдей.

Башынгдагъы тажынгны, Тюбюндеги тахынгны Къолума тутуп нешлейим»^✻? — Тахда олтурур гишим ёкъ.

Ат яхшысын нетейим? — Тутуп минер гишим ёкъ. Тон яхшысын нетейим? — Алып гиер гишим ёкъ.

Минг къулунгну нетейим? — Къуллар гюню оьтген сонг. Тапгъан яхшынг нетейим? — Оьз тапгъаным гетген сонг.

Бизден сонгу къызынгны, Элден элни аралап, Элден яхшы табулса — Сюйгенинге берирсен.

Бу сёзлени къыз атасына айтгъан сонг, йылай туруп Бозйигитни оьлген ерине гелди. Къараса: Бозйигитни асгъанлар. Къыз Бозйигитни тутуп берген къарт къатун гьали де туснакъда эди. Чыгъарып гелтирип: «Ай сен тас болгъур! Бозйигитни тутуп хангъа бергинче магъа билдирген бусанг ярамаймеди? Энди сени оьлтюрюп, терингни тасма-тасма этип тилейим»,— деди. Шол заман ол къатун дыр-дыр къартыллап, бети сапурандей саргъайып: «Бизден бир хата болду, гьар не этсенг де, гечип къойсанг да»,— деп йылады. Сагьипжамал да: «Мен дюньяда къала бусам, сени оьлтюрюр эдим. Мен дюньяда къалмайман, досумну артындан гетемен, сени оьлтюрюп гюнагьлы болмасман»,— деп, азат этип къойду.

Къыз аны азат этген сонг, оьзюню къулларын алып барып, Бозйигитни къабурун къаздырды. Аны ичине тюрлю накъышлар этип безендирип, тышындан де^✻ кёп арив бир къубба этдирди. Эшиги алтун-гюмюшден эди, ичинде — якъут орналгъан чыракълыкълар бар эди.

Атасы эшитгенде, Малатийядагъы юз къыркъ сегиз устаны жыйып: «Къызым гьар не сюйсе де этигиз, гьар не тарыкъ болса хазналарымдан алыгъыз, къызымны юреги рагьат болур бугъай»,— деди. Юз къыркъ сегиз гиши жыйылып, артыкъ арив мугъкам бир мина тикдилер: ичинде сувлар ойнай, бюлбюллер сарнай эди. Шагьарда андан арив мина ёкъ эди. Узунлугъу да, генглиги де он аршун эди. Амма къыз гьеч кимден харж алмай эди, оьзюню хазналарын харжлай эди. Гьеч бир эргишиге бурулуп къарамай эди. Усталар юз къыркъ сегиз гюнден минаны тамам этдилер. Ичине гирип бир гиши бегитсе, тыш якъдан гьеч ким ачып болмас йимик мугькам эди. Къыз хазналарындан къалгъанын къуллукъчулагъа уьлешди. Бар да усталаны да рази этди. Халкъ, къызны бу ишине къарап, гьайран боладылар, бирлери йылап къайта эди.

Къыз, Бозйигитни къуллугъун тамам этген сонг, бир гюн уьюне гелди. Каман да анда дивана^✻ йимик болуп, башын тёмен салгъан гьалда йылай тура эди, «Гёрмегенимни гёрдюм!» деп, агъ этип, нетерин билмей эди. Шол заман Сагьипжамал къыркъ къызгъа савбол этмакъ учун бир назму айтгъаны:

Яр-яр айтгъан досларым, Савболугъуз, хошларым! Бизге оьтер гюн болду, Сизден гетер гюн болду.

Энди сизин гёрмакъ ёкъ, Бизге айрылмай юрмакъ ёкъ. Дюнья ахыр болса да, Тувгъан булан оьлмакъ ёкъ.

Бизге барыр гюн болду, Сизге къалыр гюн болду. Яман-яхшы билмесмен, Сав къалыгъыз достларым!

Тургъангъа дос табулур, Патигъа охуп юрюрсюз. Бизге гёнгю къалгъанлар Рази болсун, досларым.

Аврувгъа эм табулур, Сизге де гюн табулур. Бурунгъудей болурсуз, Кюлеп-ойнап юрюрсюз.

Яшагъыз, яш достларым, Аллагь магърюм къалмасды. Бизден дюнья оьтюпдюр, Энди къалмакъ болмасды.

Йыламагъыз меничун, Мендей бир къыз табулур. Менден сизге пайда ёкъ, Тириге дос табулур.

Сизге заман болгъан ёкъ — Гёрмегенни гёрюрсюз. Къуванчлы заманыгъыз — Ойнап-кюлеп юрюрсюз.

Гел десегиз — гелмесмен, Ёлум йыракъ, досларым. Хош къалыгъыз, досларым, Сав болугъуз, хошларым!

Къыркъ къызланы ичинде назмугъа уста бир къыз бар эди. Ол къыз Сагьипжамалгъа бир назму айтгъаны:

Аввал Гьакъдан тилеймен, Экинчи сагъа йылайман, Жан булан тенг жан достум, Бир аз тири юрсене^✻.

Къыркъ къызларынг артынгда Къойдей бозлай къалмасын. Алтун накъыш генг сарай Ерде къуру къалмасын.

Къыркъ къызланы къанаты, Ер юзюню санъаты. Атанг-ананг артындан Бозлай-бозлай къалмасын.

Дюньядан умут уьзме, Генг отавунгну бузма. Яр-яр айтгъан досларынг Даим пашман болмасын.

Къайт, къайт, жаным къайтсана! Алтун, гюмюш, жавгъарынг Ят къолунда къалмасын, Гьар кимге олжа болмасын.

Сагьипжамал олагъа жавап берип, бирдагъы назму айтгъаны:

Дюньяны генг девлети Дюнья ичинде къалыр ол. Биревге ажал етсе, Не къылсанг да болмасды.

Агъа-инини къаршынгда Йыласа да болмасды, Атанг-ананг жыйылып Тилесе де болмасды.

Атадан да оьтгенмен, Анадан да гетгенмен, Алтун накъыш генг сарай — Биревге олжа болур ол.

Къатты дертге тюшгенмен, Тирил десенг, тирилмен. Ичмей эсден тайгъанман, Айыкъ десенг, айыкъман.

Энди айтар сёзюм ёкъ, Сёзюм къалыр, оьзюм ёкъ. Бу дюньяда гёзюм ёкъ, Хош къалыгъыз, досларым!

Къыз уьйню палтарына къарап, бир назму айтгъаны:

Алтун ягъа хош тонлар — Сени гиер гишим ёкъ. Алтунлу ер, боз ёргъа — Сагъа минер гишим ёкъ.

Алтун накъыш генг сарай — Сагъа гирер гишим ёкъ. Атам бизин кёп гёрдю, Бар девлетин ёкъ гёрдю.

Айдей гиевюн тутуп, Гюндей къызын тургъузуп, Хан Зайтунгъа берсин ол, Уланыдей гёрсюн ол.

Каман, гьакъылдан тайып ятып турагъан ерде къызны сёзлерин эшитип, огъар бир назму айтгъаны:

Айрылмагъынг билдим мен — Оьтдю сени гюнлеринг. Кёп тарыгъынг биттенче Гетди сени гюнлеринг.

Жанынг женнет ичинде, Аллагь тюз этсин ёлунг! Сапар чыгъар оюнг бар, Жыйгъансан онгунг-солунг.

Тав башындан учгенде Къонар еринг ёкъ эди. Дюнья юзюнде къонакъ Болар еринг ёкъ эди.

Гёрген тюшюнг алдынгда, Къурдашынг бар артынгда. Ёлунг болсун саламат, Бизден дуа аманат!

Сагьипжамал юртдагъы бар да пакъырланы, етимлени, мискинлени жыйып, хазналарындан къалгъан затны уьлешди. Шол заман къыз юрт агълюге бир назму айтгъаны:

Айрылышыр гюн болду, Хош къалыгъыз, досларым! Дюнья сизге мюлк болсун, Савболугъуз, хошларым!

Биз — яманлар, гетейик, Ахыратгъа етейик. Сиз — яхшылар, къалыгъыз, Мурадыгъыз алыгъыз.

Гьасрет алды оьзюмню, Атам билсин сёзюмню. Дюнья атама генг къалды, Къурбан этдим оьзюмню.

Досумдан къалмагъым ёкъ, Оьзгеге бармагъым ёкъ. Савболугъуз, досларым, Мен мунда къалмагъым ёкъ!

Бу назмуланы айтгъан сонг, алмас бичагъын къолгъа алып, Бозйигитни янына гирди. Шол ерде эшикни де мугъкам бегитип, Бозйигитни къучакълагъан гьалда шагьит болду. (Къавлагъу Таала: «Инна лиллагьи ва инна илайгьи ражъун»).

Жамаатлар, бу гьалны гёрюп, зар-зар йыладылар. «Ай аман Аллагь я! Ханны иши хата болду, Бозйигитни ерине оьзге гиев тапмагъа пикру этди, агьмакъдыр»,— дедилер.

Хан, къызны хабарын эшитгенде, къатуну булан гелип, кёп йыладылар, кёп агь этдилер; амма иш оьтген сонг пайда ёкъ. Къызны атасы Тагьмасхан буланы уьстюнде алдынгъыдан да артыкъ имарат ишлетди. Хан да, къатуну да буланы экисини де къайгъысында эдилер. Сагьипжамалны янында турагъан къыркъ къызлар да буланы къайгъысы булан дюньядан гетдилер. Зияратлары да бир ерде деп айтыла.

Къыз оьлген сонг, Каман да буланы артындан оьлмакъны ойласа да, «Бозйигитни салам-каламын, аманатын ата-анасына етишдирмей оьлсем, къурдашлыгъым къурдашлыкъ болмас» деп, Багъдад шагьаргъа къайтмакъчы болду. Шол заман, Бозйигитни къабурун къучакълап, бир назму айтгъаны:

Мен къурдашынг ой этдим Сапар чыгъып юрмеге, Салам-каламынг айтып, Атанг-ананг гёрмеге.

Сени къайда гёрюрмен, Кимлер булан юрюрмен, Кимге къурдашым дермен? Эсен къалгъын, жан достум!

Сен эсиме тюшгенде, Гетме сюймен къаршынгдан. Йыласам да пайда ёкъ Гёзден акъгъан яшымдан.

Къайгъы булан ичген сув Къызыл къангъа ошайдыр. Къайтайыммукен десем, Къайгъыларынг къуршайдыр.

Кёп тёбюнден айрылгъан Къаздей болуп къалдым мен. Анасы оьлген баладей Бозлай-бозлай къалдым мен.

Жаным Гьакъкъа^✻ тапшурдум, Достунг ятгъан къаршынгда. Янгызлыкъгъа къалгъанман, Кёп къайгъы бар башымда.

Ялгъан дюнья ичинде Къошулур гюн болурму? Кёр ичинде биригип Бир ятар гюн болурму?

Бу сёзлени де айтып, Каман йылай туруп ёлгъа тюшдю. Къыркъ алты гюн юрюп, Малатийядан Багъдадгъа гелди. Шагьарны халкъ Бозйигитден сорадылар. Башдан аякъгъа болгъан хабарны бир-бир этип айтды. Жамаат, бу хабарны эшитгенде, кёп къайгъырдылар; Бозйигитге языкъсынып, йылап, аны кёп къызгъандылар. Бу жамаат энди бу хабарны хангъа нечик билдирме герек деп хыйлы ойлашдылар. Ханны вазирлерини арасында бир къарт гиши бар эди. Огъар «Къарт-Баба» деп айта эдилер. Бек алим гиши эди. Ол гиши: «Аввал хангъа барып, Бозйигит, Тагьмасханы къызы Сагьипжамалны алып, муратлары гьасил болгъан, энди оьзюнден аввал къурдашы Каманны сююнч айтмагъа йиберген, оьзю де артдан геле тура дей, сагъа да тойлар этип гьазирлик гёрсюн деп айтып той этдирейик. Сонг мен аны хабарын тойда назму булан билдирирмен»,— деди.

Бар да жамаат Къарт Бабаны сёзюн арив гёрюп, ханны янына гелдилер. Хан да, къатуну да, жыйылгъан жамаатны да, олар булан бирче Каманны да гёрюп, Бозйигитни гёрмегенде, йылай башладылар. Анда бир вазир хангъа: «Бу гюн йыламакъны гюню тюгюл, рагьатлыкъны гюню»,— деп, жамаат булан ойлашылгъан затны айтды. Хан да буланы сёзюне инанып: «Олай буса, шагьардагъы халкъны бири де къалмай жыйылып, той этигиз»,— деди. Халкъ накъыра-зурнай булан тойгъа машгъул болдулар.

Къарт-Баба, ханны да, ханны къатунуну да ягъында аста-аста йырлай башлады. Къарт-Баба аввал керен бир назму айтгъаны:

Кёпню гёрген къарт эдим, Бир аз йырны йырлайым. Къулакъ асып тынглагъыз, Бир-эки сёз айтайым.

Тергев булан тынглагъыз Къарт гишилер сёзюню, Юрек булан англагъыз Эсги сёзню оьзюню.

Эсге алмай юрмегиз Къарт гишилени сёзюн. Гьюрмет этмей юрмегиз Алим гишини оьзюн.

Къарачыгъыз, йигитлер, Пайгъамбардан къалгъан сёз, Бир Аллагьны дослары Юрегине алгъан сёз:

Оьлген эрден мал къалыр. Къатун оьлсе, шал къалыр, Падишагьдан тах къалыр, Алимлерден хат къалыр.

Юрюгенден ёл къалыр, Бийлер оьлсе, къул къалыр, Эр башына иш тюшсе — Дюнья бары ёкъ болур.

Къардаш оьлсе, ят къалыр, Темирчиден тот къалыр. Ойлап бакъсам, йигитлер, Бу дюньядан ким къалыр?

Къатун болса — тул къалыр, Ким ушатса, шол алыр; Къалгъанлагъа олжалы Алтун, гюмюш, пул къалыр.

Къарт-Баба оьлюм бабындан^✻ башлагъаны:

Тувгъанман деп къуванма — Тувгъан оьлюр гюн болур. Малынгдан, авладынгдан^✻ Сорав алыр гюн болур.

Тиллимен деп къуванма — Сёйлеп болмас гюн болур. Бир оьзюнден башгъагъа Юрек салмас гюн болур.

Балам бар деп къуванма — Бала да къалмас гюн болур. Яхшы гёрген баланы Эсге алмас гюн болур.

Гючюм бар деп къуванма — Гючюнг гетер гюн болур. Малым бар деп къуванма — Ол да битер гюн болур.

Къызыл гёзге къуванма — Онгуп къалар гюн болур. Хурт-къомурсгъа жыйылып, Тутуп талар гюн болур.

Падишагьман деп ойласанг — Зулкъарнайн, шол Сулайман, Намруд булан шол Шаддад — Олар да оьтген дюньядан.

Балам бар деп къувансанг, Беш юз бала атасы Гьазрати Нугь пайгъамбар — Ол да оьтген дюньядан.

Малым бар деп ойласанг — Къарун да оьтген дюньядан. Гючлюмен деп ойласанг — Али де оьтген дюньядан.

Къарт-Баба бу ерге гелгенде, хан йылады. Къарт-Баба учюнчюлей бирдагъы назму айтгъаны:

Яралгъан сонг нетербиз? Бу дюньядан оьтербиз. Амру гелсе Аллагъдан, Йылай-йылай гетербиз.

Бар халкъдан алдын болгъан, Женнетде орун салгъан, Аввал гелип ёл ачгъан, Тенгири булан сёйлешген —

Адам эди атабыз, Гьавва эди анабыз, Бу дюньяда пайда ёкъ — Олар да оьтген дюньядан.

Дюньяны сув тутгъанда, Тавда-ташдан оьтгенде, Сувгъа гемесин салып, Гьар жануварны^✻ алып,

Шол долпандан^✻ къутулгъан Гьазрати Нугь пайгъамбар — Адамдан сонг атабыз, Ол да оьтген дюньядан.

Намруд отгъа атганда, От ичинде янмагъан; Бичакъ булан йип алып, Мина тавуна барып,

Уланы Исмайылны Къурбан къылгъан Ибрагьим — Бир Аллагьны сюйгени, Ол да оьтген дюньядан.

Мисри шагьар ичинде, Къул деп айтып сатылып, Он эки йыл боюнда Туснакъ уьйге атылып,

Юсуп да оьтген дюньядан — Мисрини ол пачасы, Тамам етмуш йылдан сонг Юзюн гёрдю атасы.

Ерни юзюн алгъан ол, Тюрк шагьарын салгъан ол, Гюнбатышны гёрген ол, Гюнтувушгъа баргъан ол;

Мингни суву табулмай, Йигирма тогъуз яшында Шо гьазрати Зулкъарнайн — Ол да оьтген дюньядан.

Давуд огълы Сулайман, Дюньягъа хан болуп ол Бу дюньяны ичинде Ерни юзюн алып ол,

Алтун тахда олтуруп, Минг къатунну гелтирип, Эркин гьалда турса да — Ол да оьтген дюньядан.

Нече яхшы яралгъан Жанлар оьтген дюньядан. Нечесе гючлю-гючлю Ханлар оьтген дюньядан.

Гёзсюзлени гёргюзген^✻, Аякъсызны юргюзген^✻, Йыгъылгъанны тургъузгъан Шыхлар оьтген дюньядан.

Минг тюеге юк артып, Алтун тахда олтуруп, Алтун булан гюмюшден Ерни юзюн толтуруп,

Малдан закат бермеген, Оьлмакъалыгъын билмеген, Иман ёлгъа гелмеген Къарун да оьтген дюньядан.

Уьммет учун къайгъырып, Аллагъына йыгъылып. Уьммет учун атасын Тилемеди анасын;

Он сегиз минг аламны, Оьзюню учун яратгъан Расулуллагь Мугьаммад — Ол да оьтген дюньядан.

Нече-нече пайгъамбар, Отуз уьч минг асгьаплар, Нечесе машайыхлар — Олар да оьтген дюньядан.

Бай да оьтген дюньядан, Пакъыр да оьтген дюньядан, Къарт да оьтген дюньядан, Яш да оьтген дюньядан.

Тувгъан еринг — къара ер, Турмакъ еринг — къара ер, Бир Аллагьынг язгъанны Гёрмакъ еринг — къара ер.

Бу ерде, «Къарт-Баба оьлюмню тюгюл эсе оьзге затны айтып йырламай» деп, хан къатуну булан йылай башладылар. Амма нечик алай буса да, уланы оьлмакъны мекенли кюйде билмедилер.

Къарт-Баба дёртюнчю бабгъа^✻ тюшюп йырлай башлады:

Геле деген балагъыз, Тез гетгенге ошайдыр. Бу ялгъанчы дюньядан Ол да оьтгенге ошайдыр.

Баланга, хан, йылама, «Бизден алдын гетди» деп. Олар гетди атагъа, Ата булан анагъа.

Ажал этмей оьлмакъ ёкъ, Аллагь ишин билмакъ ёкъ. Ажал гелип оьлген сонг, Гьеч бир къайтып гелмакъ ёкъ.

Байдан акъча алмакъ ёкъ, Ярлыгъа гюч салмакъ ёкъ. Анадан бир тувгъан сонг, Гьеч ким оьлмей къалмакъ ёкъ.

Бу ерге гелген сонг, хан, оьзюню уланы оьлмакъны билип, артыкъ йылай башлады. Къарт-Баба, хан булан ханымгъа: «Сабур этигиз!» — деп, бир назму айтгъаны:

Ажал етсе, амал ёкъ, Къутулмагъа дарман ёкъ. Аллагь язгъан болгъан сонг, Сабурсуздан яман ёкъ.

Аллагъдан къаза етген сонг, Бу ялгъандан оьтген сонг, Йыласанг да пайда ёкъ, Тилесенг де пайда ёкъ.

Ата булан анадан Кимни айырмас бу оьлюм? Къардаш булан баладан Кимни айырмас бу оьлюм?

Жанынг кёкде аманат, Санынг ерде аманат. Жанынг сангъа тапшуруп, Сорав алса герекди.

Малны яхшы гёрмегиз, Малгъа гёнгюл бермегиз. Сенден гетип, башгъагъа Олжа болса герекди.

Дюнья бизге бакъгъан деп Алданмагъыз, яхшылар! Бир сагьатда кюлерсиз, Бир сагьатда йыларсыз.

Къарт-Баба бу ерге гелгенде, къалгъан жамаатгъа ваъза-насигьат этип бир назму айтгъаны:

Къатун къалса, мал табар; Бала къалса, мал табар. Жан оьлюмге еттенде Гъариб башынг не табар?!

Минген атынг бош къалса, Минмеге эр табулур, Къалгъангъа мал табулур, Гетгенге не табулур?

Тюбюгюзде къара ер, Не гирмеген — билесиз. Алдыгъызда Къарт-Баба Не гёрмеген — билесиз.

Мен ойласам, йигитлер, Ажал-оьлюм къайда ёкъ? Ахыры ажал болгъан сонг, Бу дюньядан пайда ёкъ.

Намаз-оразадан сонг, Закатыгъыз беригиз. Бай бусагъыз, йигитлер, Гьажгъа багъып юрюгюз.

Не айтайым, яхшылар, Айтгъан сёзюм алыгъыз. Бизге оьлюм ювукъдур, Аман-эсен болугъуз!

Къарт-Баба, хан булан ханымгъа насигьат этип, бир назму айтгъаны:

Ханым, сёзюм шол сагъа — Бир аз аста болсана. Аллагъдан иш гелген сонг, Сабур этип турсана.

Сабурсуздан яман ёкъ, Гёкчек сабур къылыгъыз. Бир-эки гюн къонакъбыз, Аны эсге алыгъыз.

Къыямат гюн болгъанда, Магьшаргъа халкъ толгъанда, Шонда сиз де барырсыз, Уланыгъыз гёрюрсюз.

Имансызлар жагьаннемде^✻, Иманлылар женнетде. Балагъызны бирге алып, Къуванышып юрюрсюз.

Бу жамаатлар Абдуллагьхангъа уланы Бозйигитни оьлгенин бу къайда булан билдирген сонг, къайтдылар. Хан къатуну булан дагъы да йылай башладылар. Бийлени, вазирлени къатунлары да токътамай йылай эдилер. Бозйигитни анасы Бозйигитни эсгерип бир назму айтгъаны:

Ай бавумну парасы^✻, Эки гёзюм къарасы, Жаным сюйген жан балам, Гёрмей къалдым юзюнгню.

Сени къайда гёрермен, Сен деп кимни сюермен, Сен эсиме тюшгенде, Янгъан отгъа гюермен.

Узакъ ерге гетгенде, Айтмай гетдинг сёзюнгню. Нечик чыдап юрюрмен? Гёрмей къалдым юзюнгню.

Йыракъ ере гетипсен Салам айтсам етмесдей. Гьай-гьай балам, гьай балам, Къайгъым эсден гетмесдей.

Тюе гелип бозласа, Эсге шонда тюшерсен; Къойлар гелип мунграса, Эсге шонда тюшерсен.

Къарап уьйден тапмасам, Сени къайдан табарман? Сенден башгъа, жан балам, Гёнгюм кимге саларман?

Сенден оьзге гьеч ерде Гёз къарарым ёкъ эди. Сенден оьзге, жан балам, Эрке уланым ёкъ эди.

Оьзюнг янгыз бир эдинг, Аргъумакъдей кюр эдинг. «Бозйигитим!» дегенде, «Буюр, анам!» дер эдинг.

Гёз алдымда бар бусанг, Гёрмесмедим, жан балам? Оьлген ерде бар бусам, Оьлмесмедим, жан балам?

Бу не гючлю къайгъыдыр, Юрегим гьеч тынмасдей, Янгызымны къабурун Гёзюм гёрмей болмасдей?!

Бозйигитни анасы, тече-гюн йылай туруп, ашгъа-сувгъа юреги бармай эди. Хан да сабурлукъ этип болмай эди. Ахырда Абдуллагьхан, орнуна бир тадбирли^✻ вазирни де къоюп, он минг гиши булан Малатийягъа багъып сапаргъа чыкъды. Тамам отуз алты гюн юрюп, Малатийягъа гелдилер.

Тагьмасхан, муну эшитип, Абдуллагьханны алдына чыгъып гьюрмет этди. Салам да берип: «Такъсыр бизден, такъдир^✻ Аллагъдан,— деди.— Гьар не сюйсегиз этигиз, муна баш!» — деп, къылычын чыгъарып алдына салды. Абдуллагьхан: «Къадар Аллагъдан, себеп сизден буса — иш оьтген. Ишигизни Аллагъу таала тангала Магьшарда тергесин»,— деди.

Бозйигитни къабурун гёргенде, анасы, къучакълап, йылагъан гьалда бир назму айтгъаны:

Он ай сени гётерип, Эмчегимни эмдирип, Жанымдан артыкъ гёрюп, Асырагъан анангман.

Ананг гелди алдынга, Тур, гел, балам, турсана! Мунглу гелген анангны Бир де юзюн гёрсана!

Гелгенмен, къара магъа, Гьалымны сора магъа, Гюлдей юзюнг гёргюзмей Гюйдюрме гёре-багъа.

Ажалсыз оьлмакъ буса, Артынгда ким къаледи^✻?! Сени излеп зар къалсам, Гёзюме къан толеди^✻.

Гьай-гьай балам, гьай балам, Юзюнг къайда гёрюрмен. Кимге «балам» деп айтып, Кимлер булан юрюрмен?

Эшитседим сёзюнгню, Гёрсем эди юзюнгню! Зарлы ананг гелгенде Гёрсетсединг оьзюнгню!

Турмаймусан, жан балам, Мунглу ананг гелгенде, Сорамаймусан гьалын, Мунглу экенин билгенде?

Къыркъ гюнлюк ёлну юрюп, Излей гелдим, жан балам, Баласы ёкъ тюедей Бозлай гелдим, жан балам.

Аллагь оьзю бергенни, Берип оьзю алгъанны, Гёрмеймусан, жан балам, Ананг йылай къалгъанны?

Шол ерде гёмюлген алтмуш арвагълар^✻ бар эди. Бозйигитни анасына къайгъырып, шол арвагълар да бирче зигер этедилер. Шол къадар сабурсузлукъ эте эди. Уьч керен гьакъылдан тайды. Ахыры хыйлы къыйынлыкъ булан эшикни бузуп, ичине гирдилер. Къараса: къучакълашып ятгъанлар. Юзлеринден балкъып чыгъа. Акъ дарай чатырланы ичинде юхламагъа ятгъан гишилер йимик эдилер. Ата-анасы гелип Бозйигитни башын къучакълап кёп йыладылар. Кёк де гёнгюреп, ер де силкинди. Хан ханымгъа: «Сабур эт, иншааллагь, ахыратда гёрюрбюз»,— деди. Булар чыкъгъан сонг, эшик къатты аваз булан ябулду. Муну гёрюп, жамаат гьайран къалдылар. Мундан сонг, гьеч ким гирмеге амал тапмады. Къыямат гюнге ерли бегилген дедилер.

Уьйден чыкъгъан сонг, жамаат къайтгъанда, анасы зигер этип дагъы да бир назму айтгъаны:

Гьай-гьай дюнья, гьай дюнья, Янгызны да къоймайсан, Нечесе явлуну Алгъан булан тоймайсан.

Аллагъдан амру гелсе, Чарабыз ёкъ, жан балам, Женнетде гёрюшюрбюз, Эсен болгъун, жан балам!

Хан да, ханым да къалгъан оьмюрлерин таатда^✻-ибадатда гечирдилер. Ахыр бу гьасрет булан дюньядан гетдилер. Каман, булардан сонг къалып, къабурну уьстюнде бир назму айтгъаны:

Эшикни бек япгъансан, Ятгъанмусан, жан достум? Достунг гелди гёрмеге, Ачмаймусан, жан достум?

Сиз экевсюз, мен янгыз, Бирге тувгъан къардашым. Къуллукъ этип юрюдюм, Жаны сюйген къурдашым.

Эшигинг ач, жан достум, Мен гьазирмен гирмеге; Гьалынг-гюнюнгню сорап, Гюл юзюнгню гёрмеге.

Гьасрет гюнде, мунгдашым, Дюньяда биз бар эдик. Дос болуп, къурдаш болуп, Бирче юрюр яр эдик.

Бар да махлукъну яратгъан Аллагъу таалагъа бир мунажат айтгъаны:

Бар аламны яратгъан Аллагь, сагъа тилеймен: Къудратынг кёп, Аллагьым, Бир рагьму эт деп йылайман!

Къудратынгдан аламны Сен яратдынг, Илагьи^✻. Бозйигитге гёнгюмню Сен къаратдынг, Илагьи.