Бир нече пайдалар
Дюньяда инсанлар бир мильяр✻ ярым бардыр✻. Уьч минг тил бардыр. Инсанлардан уьч юз он мильян✻ — бусурманлардыр. Беш юз элли мильян — инжил агълюдюр. Олагъа хиристиян деп айтар. Он мильян — тавратгъа къарайгъанлардыр✻. Къалгъанлары — оьзге диндегилердир, олагъа мажуси деп айтылыр.
Бир гюнде бир юз элли минг гиши оьледир. Амма тувагъанлар оьлегенлерден артыкъдыр. Шону учун, инсанлар ер юзюнде арта баралар.
Инсанланы арасында етти юз токъсан минг сокъур, уьч юз минг сангырав булан тилсиз, дёрт юз етмуш сегиз минг авлия, сегиз мильян гьаким, он беш мильян адвакъат✻, сегиз мильян дохтир бардыр.
Фаида✻. Бизин жагьиллер китап къарамагъа уьйренген тюгюллер. Китапгъа бир къарап чыкъмакъ таман деп гьисап эте бусалар ярай. Китапгъа бир керен къарап чыкъмакъ булан гьеч гиши алим болгъаны ёкъ. Китапгъа чола тийген сайын къарап, бир гиши бир зат сораса, шол зат шол китапда бар деп, ёкъ буса — ёкъ деп айтып билеген кюйде такрар этмеге герек. Шолай билсе, шол заман иш башгъача бола. Китапны башындан башлап бир ягъадан къарамагъа да герек. Ортадан къъараса, маънасы билинмейген сёзлер алъякъда баян этилген бола.
Фаида. Бир айны аввалы не гюн болса да, сегизинчи гюню де шол гюн болур, он бешинчи гюню де шол гюн болур, йигирма экинчи гюню де шол гюн болур, йигирма тогъузунчу гюню де шол гюн болур.
Фаида. Гиши гьайванлыкъдан чыкъмакъ — уьч башгъа керен болур. Аввалгъынчысы — жагьил✻ болуп къалмай, инсан болмакъ булан болур. Экинчиси — жагьил✻ болуп къалмай, алим✻ болмакъ булан болур. Уьчюнчюсю — гьикмат, гьайъат, жагърапия, таварих✻ деп дёрт илму бар, шоланы билмакъ булан болур. Шолай болгъан сонг, шол дёрт де илмуну билмеген алим инсанлыкъны уьчюнчю даражасына чыкъмагъан бола.
Фаида. Шурада✻ базар хамис гюн бола. Жюнгютейде — къаттыгюн бола. Анжиде✻ — арбагюн бола. Дешлагьарда✻ — итнигюн бола. Яхсайда — хамисгюн бола. Кёстекде — жумъагюн бола. Хасавюртда — итнигюн бола. Тузакъарда✻ — жумагюн бола. Хунзахда — къаттыгюн бола. Гьазикъумукъда✻ — хамисгюн бола.
Фаида. Арап айланы аввалгъы гечесинде кёкдеги янгы ай бир аз уллу болуп гёрюнгенде, «бу гече айны экинчи гечесидир» деп гесип къоймагъа тыйышлы болмай. Аввалгъы гечесиндеги ай бир де гиччи, бир де бир аз уллу гёрюнеген кюю бола. Аны себебин жагьиллеге де англатмагъа да бола. Булутсуз аяз гече къарамакъ булан гьеч ким янгы айны гёрюп болмаса, шол гече шариатда айны аввалгъы гечеси болмай. Энди, масала, тангала гече айны аввалы десек, бу гече гюнден айрылып, хыйлы артда болмакъ себепли, гёрюнмеге ювукъ болупда гёрюнмей батып гетген ай — тангала гече уллу гёрюнюр. Бу гече ай гёрюнмеге ювукъ болмай, гюн булан яда алдын батып гетген ай — тангала гече гиччи гёрюнюр.
Фаида. Намаз чакъырмакъгъа — намазны вакъты✻ гирмакъ шартдыр. Сагьатлар да, кёбюсю гьалда, китап айтагъан кюйде тюз болмайлар. Тюш намазны вакъты да — рузнамаларда язылгъандан бир-эки минут гетмей туруп гирмей. Шону учун, намазны рузнамаларда язылгъандан беш-алты минут къадар гетмеге къоюп чакъырмакъ яхшы болса ярай.
Фаида. Гече-гюнню заманы гьар заман йигирма дёрт болуп турмай. Бир-бирде артыкъ да бола, кем де бола. Шону учун, заман-заман къолдагъы сагьатланы чакъгъа къарап тюз эте турмагъа тюше.
Фаида. Рузнамабызда намазны вакътлары бусурманча сагьатланы гьисабы булан язылды. Орус шагьарда турагъанлар уьюнде эки сагьат сакълап, бирисин бусурманча юрютсе кёп яхшы болур. Олай этмесе, гюн янгы батгъанда орусча сагьат нечеге гелгенин билип, гьар не ерге геле, шол ерге «он эки сагьат» деп ат къоюп гьисап этер.
Фаида. Нужум илмугъа✻ къарайгъанлар айны-гюнню не заман тутулагъанын билип болса да, къуйрукълу юлдуз✻ не заман тувагъанын билип болмай. Оланы тувмагъы низамсыз бола. Амма оланы уллуларындан бири орусланы шу 1759 тархында тувгъан эди. Етмуш алты йыл гетип, шу 1835 тархында бирдагъы гёрюндю. Эки де ёл гёрюнген бир юлдуз эди. Гьисабына къарагъанда, орусланы шу 1911 тархында да гёрюнмеге герек бола✻. Оьлмесек гелеген йыл гёрюрбюз, иншааллагьу таала.
Фаида. Орус пачалыкъдагъы бусурманланы дин ягъындагъы ишлерине къарайгъан уьч муфти бар. Къазан якъны муфтиси — Уфа деген шагьарда бола. Къырым якъны муфтиси — Акъмасжит✻ деген шагьарда бола. Дагъыстан якъны муфтиси — Типлисде✻ бола.
Фаида. Арап айлар мугьаррамдан башлап ерге✻ булан бири йигирма тогъуздан гелер. Амма зулгьижжа — йигирма тогъуздан гелегенлерден болса да, уьч-дёрт йылда бир отуздан да геле.
Орус айлардан — январь да, март да, май да, июль да, август да, октябир де, декабир де — отуз бирден гелер. Къалгъанлары — отуздан гелер. Амма феврал✻ — уьч керен йигирма сегизден, сонг бир керен — йигирма тогъуздан гелер.
(«Юз йыллыкъ тынч рузнама ва маълумат гьасана». Темирханшура, 1910 й., 52—54 б.)
⁂
Ай дин къардашым жагьил! Шу хабарны инсап булан яхшы кюйде бир керен ойлашып къарасанг, алимлер не маъналы гишилер экенин танырсан. Шол заман, ин шаъ Ллагьу таала, «жагьиллер алимлени аягъын оьпсе де кёп тюгюл» деген сёзюбюзге тамашалыкъ да этмессен бугъай деп умут этемен. Аллагьу таъла бизге яхшы адамланы гьюрметин сакъламагъа тавфикъ берсин, амин!