Дагъыстанны гьалындан бир шикаят

Дагъыстандан оьзге вилаятлардагъы халкъ оьзлени алъякъда болгъан алимлерин, дагъы да падишагьларын сёйлеп китаплар язгъанлар. Амма Дагъыcтанда ол иш болмагъанлыкъдан бизин алъякъдагъы алимлерибиз болду, шайыхларыбыз болду, шавхалларыбыз болду — бары да белгисиз къалгъанлар. Дюньяда оьзюню учун гьёкюнчлюк этмеге тийишли затлар бар буса, бириси шолдур. Хабарланы язмакъдан, билмакъдан не пайда бар деп эсге гелмесин. Аллагьу таъла Къуръанда: «لَقَدْ كَانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُوْلِي الْأَلْبَابِ» (Юсуф сура, 111 аят) деген сёзю булан, алай хабарланы тергемакъдан нечесе пайдалар гьасил болмакъгъа эс тапдыргъандыр.

Мен илму далап эте туруп Таргъуда турагъанда, Истанбул якъда басылгъан бир китап гёрдюм. Ичинде Надир-шагьны асгери Согъратда бузулмакълыгъы баян кюйде язылгъан эди. Дагъы да Къазангъа баргъанда бир китап гёрдюм. Ичинде Къодукълу Мугьамматны сёйлеп, Къазан якъдагъы алимлени илмусу шол гишиден гелген деп исбат этилген эди. Шол эки китапны гёргенде, «Дагъыстанлылар оьзлени ишлеринден гъафил^✻ къалып, оьзге вилаятдагъылар китапларына язып сабит этмакъ^✻ дагъыстанлагъа илыкъ тюгюлму?» деп юрегим булан къыйналмадым десем ялгъанчы болурман.

Бирдагъы да. Дюньяда инг къайгъы этмеге тийишли зат — охумакъны-язмакъны тартипге-низамгъа салып, тынч кююн излемакъдыр. Охумакъ-язмакъ тынч болгъан сайын, охугъанлар-язагъанлар кёп болмакълыгъы белгилидир. Оьзге вилаятларда охумакъны-язмакъны алдынгъы тартибин алышындырып, енгил кюйге салгъанлар. Алдын охула гелген илмулардан кёп тарыгъын кёп охутуп, аз тарыгъын аз охутуп, бир де тарыкъсызларын да тайдырып, аланы ерине оьзге пайдалы илмулар салгъанлар. Амма бизин Дагъыстанда охумакъ-язмакъны гьеч бир тартиби ёкълукъдан, илму охумагъа башлагъан яшларыбыз он-он беш йыл не охуйгъанын, не учун охуйгъанын билмей къалалар. Нече-нече бек пайдалы илмуланы къоюп, пайдасы аз илмулагъа нечесе йыллар оьмюрюн сарф этип туралар. Тогъуз-он йыл охуп чыкъгъанларыбыз да оьзюбюзню тилибизни сама дурус кюйде язып билмей, гьар гьарпны бир башгъа этип, оьзлерден гъайры гиши билмейген кюйде бир хат язалар. Ишни шулайлыгъын билегенлерибиз бар буса да, янгыз оьзлер билип, юрютмеге къайгъы этмей турмакъны гьеч бир пайдасы ёкъдур. «Гьар не болса да биз охудукъ, эндиден сонг охуйгъанлар учун биз къыйналмагъа негер тарыкъ» деп айтмакъ да гишини ягьы аз болмакъдандыр.

Бирдагъы да. Гьар кимге де маълюм, бары да гиши алим болмайлар. Бирлери Къуръандан башгьа зат охумайлар. Бирлери де бир нече зат охуп, сонг чыгъып къала. Шол эки де табун шариъатдан гьеч затны билмей къалалар. Шол гишилер учун оьзюбюзню тилибиз булан дин ягъындан китаплар язылса тийишли тюгюлму? Шол китаплагъа къарап оьзлер билмеге тийишли затланы билер эдилер. Дагъыстандан оьзге вилаятларда шолай китаплар болмакъ себепли, оланы арап охумагъанлары да хыйлы затны билеген болалар. Бизин халкъгъа да шолай болмакъны Аллагьу таала насип этсин, амин!

Шу сёзлени язмакъдан макъсудубуз — алдынгъылагъа айып салмакъ тюгюл, эндиден сонгулар сама эс табармукен деп айтылгъан бир-эки сёзлердир.

Аллагьу таала барыбызгъа да яхшы болагъан затланы этмакъда, яман болагъан затланы къоймакъда тавфикъ берсин. Амин!..

(Темирханшура, 1907 й.)