Гьазир дарман

Бисмиллагьи ррагьмани ррагьим. Алгьамдулиллагьи раббил аламин вассалату вассаламу ала расулигьи Мугьаммадин ва ала алигьи ва асгьабигьи ажмаъин.

Амма баъду. Яхшы инамлы китапларда, уллу имамлар айтагъангъа гёре, инг тарыкълы илмулар эки тюрлюдюр. Динден-шариатдан сёйлейген илму — бир. Адамны чархыны савлугъундан-аврувундан сёйлейген илму — эки.

Бизин Дагъыстанда динден-шариатдан сёйлейген илму бир къадар бар буса да, адамны аврувундан-савлугъундан сёйлеген дохтир илмугъа гьалиге ерли бизин халкъны бир де этгенлиги гёрюнмей. Энди илму да, маърипат да дюньяны гьар бучагъына ерли яйылгъан заманда сама, бизин халкъ да уянып, олай илмулагъа къайгъы этмеге де, гьалиден сонг уллу китаплар язмагъа да ярай. Гьали буса биз де бу гиччирек китапда халкъны арасында кёп гезейген сыркъавлукъланы учуз дарманларын яздыкъ. Сувда бувулмакъ йимик хапарсыздан бир зат болгъан гишини дохтир гелгинчеге нечик сакъламагъа герек болагъанын да баян этдик. Кёбюсю дарманны бизин тилче аты да ёкъ экенге, аптек тюкенлерден акътарып алмагъа тынч да болсун деп, кёбюсю дарман орусча язылды. Бу китапда эсгерилген дарманлар кёп учуз болмакъ саялы, гьар уьйде болмаса да, гьар авулдан бир уьйде сама жыйылып болмагъа тийишли.

Глазная примочка доктора Буяльскаго. Яйда иссилик себепли яда чанг гирмакъ себепли иринлеп авруйгъан гёзге гьар гюн бир керен бу эсгерилген дармандан эки тамчу тамузмагъа^✻ герек. Бир шишасыны багьасы аптек тюкенлерде бир абасы^✻ бола.

Гофманския капли. Бу дарман тыш якъдан, ич якъдан да къолланагъан кёп яхшы дарман. Ушугъан^✻ гишини бурнуна да ийислетип къаркъаласына да ишымагъа герек. Ичин буруп-буруп авруйгъан аврув учун да, ошгъувун гелтиреген аврув учун да, гьар гюн уьч керен бир гесек шекерге он беш тамучу тамузуп берелер. Тиш аврув учун да, бир гиччи гесек мамукъгъа тамузуп, авруйгъан тишни уьстюне салыр. Аптек тюкенлерде багьасы уьч шайы.

Гуммозный пластырь. Чыгъывланы иринин сордурмакъ учун да, оланы авзун бегитип тез сав этмакъ учун да къолланыр. Таза кендирни бу дарман булан булгъап, чыгъывну уьстюне салып къоймагъа герек. Багьасы эки шайы.

Двууглекислая сода. Чарх бек къызып, кёкюрек де, гённю юкъгъа ерлери де авругъан заманда, яда гишини гючлю кюйде гьынкъ этмакъ тутгъанда, бир урумка сувгъа яда сютге бу дармандан ярты чай къашыкъны салып, ачкъарнына^✻ ичер. Багьасы эки шайы.

Камфорный спирт. Бир ери гесилип, къан бек къатты агъагъанда, аны токътатмакъ учун бу дарманны бир гесек чюпюрекге сюртюп, гесилген ерни уьстюне салыныр. Авругъан гишини янына баргъанда яда вабаъ аврув бар заманда, аврув юкъмакъдан сакъланмакъ учун, бир шекер гесекге мундан уьч тамучу тамузуп сора турмакъ бек пайдалы. Тумав тийген заманда яда башгъа бир зат себепли бурундан ийис билмакъны гьюнери тайгъан заманда, бу дарманны ийислесе яхшы бола. Багьасы эки шайы.

Камфорное масло. Бу дарман булан искипидарны тенг этип къошуп, ютел^✻ тийген гишини кёкюрегине де, янларына да сюртюп, кепгинче ишый турмагъа герек. Эртен бир, ахшам бир этмакъ яхшы. Тиш аврумакъ себепли шишген якъны да таркъалмагъы учун бу дарман сюртюлер. Багьасы эки шайы.

Противохолерныя капли доктора Боткина. Ичи гетмакъны токътатыр учун да, вабаъ аврувну асарын гетермакъ учун да, уллу гишилеге бир урумка сувгъа он бешден башлап йигирма бешге ерли тамузуп, гьар сагьатда бир ичирер. Яшлагъа нече йыл болгъан буса, аны санаву чакъы тамдырып, гьар эки сагьатда бир ичирер. Багьасы беш шайы.

Капли датскаго короля. Салкъын тиймакъ себепли гелген ютел учун, сувгъа яда сютге ондан йигирмагъа ерли тамузуп, гюнде уьч керен ичер.

Карболовая кислота черная не очищенная. Вабаъ аврувну заманларында аранлагъа да, уьйлеге де, гьажатханалагъа да, азбаргъа да бу дарман себилир. Багьасы бир абасы.

Креозот. Бир гесек мамукъну бу дарман булан ийибитип, авругъан тишни тешигине салыныр. Бу дарман бир-бирде тишни чартлатагъан кюй де бола. Аны учун, муну сав тишге тийдирмакъдан сакъ болмагъа тийишли. Авзунда бу дарман бар чакъы, тюкюрюгюн ютмай турмагъа да герек. Багьасы эки шайы.

Липанин. Къанны азлыгъы учун да, къаркъаласы чапурмакъ учун да, ютел бу дармандан яшлагъа гюнде уьч керен ярты чай къашыкъ къадары ичирелер. Уллулагъа гюнде дёрт керен аш къашыкъ булан берелер. Бу дарманны «мйатный липушка»^✻ деген канпет булан ашаса дагъы да яхшы бола. Багьасы — он шайы.

Мятныя капли. Тишни тамурлары, этлери аврумакъ учун, мамукъ гесекге тамузуп, тишни уьстюне салыныр. Ичи гетгенни токътатмакъ учун да, уллу гиши ондан он бешге ерли тамузуп, гьар сагьатда бир керен сув ичирер. Яшлагъа нече йыл буса шол къадар тамузмагъа герек бола. Багьасы — бир абасы.

Мятное масло. Баш болду ва чеке болду авругъанда, мангалайгъа да, чекеге де ишымагъа герек. Багьасы — алты шайы.

Нашатырный спирт. Гьакъылдан тайып^✻ йыгъылгъан гишиге де, бир яман ийис тийген гишиге де бу дарманны ийислетир. Амма шишаны авзундан ийислетмакъ яхшы тюгюл. Мамукъгъа яда чюпюрекге тамузуп ийислетмакъ яхшы. Бек эсирген гишиге де, бир урумка сувгъа беш керен тамдырып ичирсе, тез айыкъмагъа себеп болур. Багьасы — эки шайы.

Плаунное семя. Гиччи яшланы чий болгъан ерлерине гюнде бир керен бу дармандан себилсе, бек пайдалыдыр. Тез яхшы этер. Багьасы — эки шайы.

Александрийский лист. Къурсакъны йымышатмакъ учун къолланагъан дармандыр. Бу дармандан бир чай къашыкъны къайнагъан сувгъа салып, ярты сагьат къадар тургъан сонг, шекер булан чай йимик ичер.

Анисовыя капли. Къакъырыкъ гелмей даим юткюртюп къыйнайгъан ютел учун, бир гесек шекерге уллу гиши буса ондан он бешге ерли тамучу тамузуп, яшлагъа буса нече йыл болгъанына къарап шол къадар тамузуп берилир. Уллу болду, яш болду, шол кюйде гьар гюн дёрт керен ашамагъа герек. Аптек тюкенлерде бир шишасы бир абасы.

Бромистый калий. Бувма ютел учун да, юрек аврув учун да, юхусун къачыргъан аврув учун да, бу дармандан бир мискъалны бир истакан къайнагъан сувгъа къошуп берелер. Бувма ютел учун яшлагъа гьар гюн бир керен уьч чай къашыкъ ичире. Юхусуз гишилеге гьар гюн бир керен дёрт чай къашыкъ берилер. Юрек аврув учун да, гьар гюн бир керен дёрт чай къашыкъ ичер. Бир шишасыны багьасы — бир абасы.

Вазелин. Адамны бир саны чыкъгъан сонг ерине орнашдыргъанда да, майшалмакъ учун шишген заманда да, бу дармандан сюртюп ишымагъа герек бола. Багьасы — бир абасы.

Валерьяно-эфирныя капли. Къурсакъда аш токътайгъан ери баврылгъан учун да, адамны юреги атылып аврумакъ учун да; уллу гиши буса — гьар гюн уьч керен бир урумка сувгъа бу дармандан он бешден башлап йигирма бешге ерли тамдырып ичирер. Яш буса — огъар нече йыл болагъанына къарап, шол къадар тамдырмагъа герек. Багьасы — бир абасы.

Сера горючая. Эсгерилип гетген «вазилин» деген дарман булан тенгге-тенг къошуп, таланагъан ерге сюртюлюр. Багьасы — эки шайы.

Пластырь мелилотный. Шишген ерни де, чыкъгъан чыгъывну да уьстюн япмакъ учун къолланыр. Багьасы — бир абасы.

Свинцовая вода. Майшалгъан ерлеге де, кёп болмаса бишген ерлеге де сюртюлеген яхшы дармандыр. Багьасы — эки шайы.

Мыльный спирт. Он пай бу дарманны да, беш пай эсгерилип гетген нашатырный спиртни де, уьч пай эсгерилген канфарный спиртни де, эки пай искипидарны да, бир пай бурчлу сувну да къошуп булгъасакъ, — къуру сызлайгъан аврув учун кёп пайдалы бир дарман бола. Сызлайгъан ерлеге сюртюп, кепгинче ишый турмагъа герек. Мыльный спиртни багьасы — бир абасы.

Скипидар. Искипидарны донгузну майы булан къошса — ютел учун бек пайдалы дарман бола. Шол дарманны аврувну аркъасына да, кёкюрегине де, башгъа гённю юкъгъа ерлерине де сюртюп ишып ятмагъа герек.

Бир истакан къайнагъан сувгъа искипидарны он беш керен тамдырып, шол сагьат ютел тийген гишини авзун-бурнун ачып, истакандан чыгъагъан пусну болгъан чакъы ичине алмакъ да — бек пайдалыдыр. Оьпкедеги ютелни хуртларын заиплендирип, ахыры оьлтюрмакъгъа да себеп болур. Ютел тийип авруйгъан гишини уьюне болду, тюкюреген савутуна болду, искипидар тёгюп болса,— оьзге гишиге юкъмас.

Искипидарны зайтун май булан тенг къошуп, сызлап авруйгъан ерлеге сюртмек де — сыналгъан яхшы дарманлардандыр. Багьасы учуз.

Виннокаменная кислота. Яйны гюнлеринде нечакъы сувсап болса да, орус шагьар болмагъан сонг, ичмеге «Селтерискийни»^✻ йимик сувсабын гетиреген зат табулмай. Амма бу язылгъан дарман гьазир буса, аны булан бир мунутда «Селтерискийни» этип бола. Бир истакан салкъын сувгъа ярты чай къашыкъ орусча «сода» деген затны салып, уьстюне ярты чай къашыкъ бу язылгъан дарман салынса, шо сагьатда къайнап гёпюрюп чыгъа. Узакъ къалмай, ичип йибермеге герек. Ёкъ буса къувваты тез битип къала. Шол кюйде этилген «Селтерискийни», къусмагъа сююп гелеген гишиге ичирсе,— ошгъуву басылыр. Багьасы — эки шайы, соданы багьасы да — эки шайы.

Тамакъ аврув. Салкъын тиймакъ себепли тамакъ аврув учун, — бир къашыкъ тузну бир истакан къайнагъан йылы сувгъа салып эзген сонг, шол сувдан гюнде бир нече керен авузгъа алып айландырса, тамакъ аврув гетер.

Яда бир гесек исгъарланы бир ягъына йылы сув булан сапун ишып, сапунну гёбюгюню уьстюне орусча «гъарчитса»^✻ деген дарманны, ол дарман болмаса — герань деген тамурну увуп сепген сонг, аны тамакъгъа япмагъа герек. Амма бу заман салкъын елден сакъланмагъа тийишли, салкъын гьаваны авузгъа алмагъа да тарыкъ тюгюл.

Ютел аврув. Бир йилевке^✻ макъар агъачны майына да, бир йилевке сыламагъа эки шиша къайнагъан къайнар сув тёгюп, беш мунут къадар силкип аталап булгъатып, сонг авзун бегетип, уьч гече уьч гюн оьз гьалында къоймагъа герек. Сонг авзун астаракъ ачып, шишаны тюбюнде ятгъан къалыны хозгъамай къалдырып, уьстюне тонгуп чыкъгъан сувун бир оьзге савутгъа тёгер. Сонг шол сувну бир таза сыкъ кендирден сюзген сонг, дарман тамам бола. Энди шол дарманны бир урумка булан эртен ачкъарынгъа бир керен, тюш ашдан сонг бир сагьат гетгенде — бирдагъы керен, гече ятагъанда бирдагъы керен ичмакъ — ютел учун бек пайдалыдыр. Гьар керен ичгенде, арты булан бир истакан къайнагъан йылы сют де ичмакъ шартдыр.

Нарат агъачны майы (сосновое масло). Къолда-аякъда болагъан сюекни сызлап аврумагъы учун да, палиж аврувдан сонг болагъан тамурланы аврумагъы учун да,— бу дарманны сюртюп ишымагъа герек.

Яшларда болагъан къотур аврув (золотуха). Бу аврув учун орусча лавровый лист деген затны чайы ичилер. Аны кюю буса: лавровый листни япурагъындан бешни алып, бир гиччирек чайнекге ташлар. Сонг аны уьстюне къайнагъан сумавардан тёгер. Сонг бир аз сувутуп, шекер булан чай йимик ичилер.

Къотур аврувгъа киречни сувун сюртмакъ пайдалыдыр. Аны кюю: сув тёгюп яндырылмагъан бир гесек киречни бир шишагъа салып, уьстюне бир аз йылы сув тёгер. Шол гьалда эки гече эки гюн къойгъан сонг, кендирден сюзюп къолланыр. Амма къотургъа сюртегенде, бек таза чюпюрек яда кендир булан сюртмеге герек.

Бир ери бишмакъ (ожоги). Киречни сувун этеген кюй эсгерилген эди. Энди адамны бир ери бишмакъ учун, шол сувгъа оьзю чакъы зайтун май да къошулуп этилер. Бу заман дармангъа орусча «известный масла» деп айтыла. Бир ери бишген гиши бу дарманны бир чюпюрекге сюртюп, бишген ерге къаплар.

Къурсакъгъа чыгъагъан бир тюрлю чыгъыв (Собачьяго вымя). Тартылмагъан гьюрбечни кепдирип тюйген сонг, сют булан ийлеп йымышакъ хамур этер. Сонг шол хамурну йылы кюйде бир чюпюрекге сюртюп, сонг шол чюпюрекни хамур сюртюлмеген янындан таба чыгъывгъа къаплар. Сонг аны да уьстюнден бирдагъы чюпюрек байлап къояр.

Безек аврув. Гюнайланны^✻ башын яшыл чагъында гесип алып, уьстюндеги таракъ йимик затларын чайнекге салып къайнатмагъа герек. Къайнагъанда болгъан яшыл тюслю аччи сувну урумка булан гюнде уьч-дёрт керен ичирер.

Бабасур аврув (грыжа). Бабасур тыш якъгъа чыкъмагъан болуп, ичден авруй тура буса, тавмичарини чай йимик къайнатып ичер. Бир чай къашыкъ тавмичарини бир истакан сувгъа салып къайнатыр. Авругъан сайын да гьар гюн уьч керен ичсе таман.

Бабасур тышгъари чыкъгъан буса, аны орусча «бандаж» дейген машин булан гётерип, байлап къоймагъа герек. Бандажны багьасы — он беш шайы.

Макъар агъачны кюлю. Югъагъан аврувну янына баргъанда, хасокъда вабаъ заманларында, макъар агъачны яшып болгъан кюлюнден бир чай къашыкъны бир сукара сувгъа салып, гьар гюн бир нече керен ичсе,— аврув юкъмас.

Эмен агъачны къабугъу. Эмен агъачны ярым йилевгьун уьч истакан сувгъа салып къайнатмагъа герек. Къайнагъан сонг, исси печни уьстюнде эки сагьат къадар къояр. Печден алгъан сонг, электен яда кендирден сюзюп, сонг шол сувгъа ярты чай къашыкъ хамур салагъан маяны булгъар. Тамагъына бакъа салагъан чыкъгъан гиши де, тиш этлери шишип иринлеп авруйгъан гиши де — бу дармандан гюнде бир нече керен авзуна алып чаймакъ бек пайдалыдыр. Эмен агъач табулмаса, талны къабугъу да ярар.

Егени чечеги. Салкъын тиймакъ саялы болгъан ютел учун да, оьзге сыркъавлукъ учун да, бир чай къашыкъ булан егени чечегин бир истакан сувгъа салып, чай йимик бишрген сонг ичмакъ — бек пайдалыдыр.

Самурсакъ. Къурсакъдагъы сюелченлени чыгъармакъ учун бир аз ашамакъны пайдасы бола.

Черемуха. Орусча черемуха деген емишден бир увучну бир истакан сувгъа салып, сув ярты болгъанча къайнатыр. Яйны гюнлеринде къурсакъ тийген гиччи яшлагъа, гьар гюн уьч керен бир чай къашыкъны ичирер. Черемуханы чечегинден бир чай къашыкъны бир истакан къайнагъан сувгъа салып, бир гече бир гюн къойгъан сонг, сюзюп сувун алыр. Чий болуп авруйгъан гёзге шол сувдан сюртмек де бек пайдалыдыр.

Ачытгъы хамур. Ачыйгъан хамурну орусча гьарчитса деген дарман булан къошуп, табанына салса, яйны кёп исси гюнлеринде иссилик чапмас.

Нагь. Сарилик деген аврув учун да, ичи яллап аврумакъ учун да, ичек аврумакъ учун да, гьар гюн уьч керен бирер истакан ичмеге герек. Юхусун къачыргъан аврув учун да, нагъны ичмакъ яхшы. Амма бу аврув учун ичгенде тез ятып къалмагъа да ярамас, бир сагьат къадар заман гетген сонг ятмагъа герек.

Салат ун. Орусча английйский балезин^✻ деген аврув учун да, тиш этлери шишип иринлеп аврумакъ учун да, уьч-дёрт йилевке салат унну он-он беш истакан сувгъа салып, ярым сагьат къайнатгъан сонг, аны бир кершенге яда ашлавгъа тёгюп, аврувну аны булан кириндирер.

Туз. Къан юткюреген гиши, бир чай къашыкъ тузну ярты урумка къайнагъан сувгъа салып, ичмеге герек. Бишген ерлеге шол сувдан сюртмек де бек пайдалыдыр.

Чюгюндюр^✻. Тер аврув булан авругъан гишини къызувун басдырмакъ учун, машына-мангалайына таза чюгюндюрню япурагъы салыныр. Чюгюндюрню япурагъындан шорпа этип ичсе, къурсагъын йымышатып, ичин йибермеге себеп болур.

Гьакъылдан таймакъ. Инсан бир-бир заман оьзю оьзюню билмейген болуп, пусу да гесилип, тамурлары да токътап, бир гьалгъа геле. Булай болгъан гишиге инг биринчи чара — тыныв алдырмакъны кюйюн эсгережакъбыз. Тыныв алдырмакъдан аввал шол гишини акътарып къарамагъа герек бола. Къаркъаласында къан агъагъан бир ери сама ёкъмукен, яда тамагъына бир зат сама къадалмагъанмукен, яда бир яман ийис сама тиймегенмукен. О гишиге бу эсгерилген затланы бири болгъан буса, гьарисини башгъа дарманлары бар. Бу затлардан бириси де болмагъан буса, яда болгъан буса да, аны хас дарманын этмеге имкан болмаса, шол гишини солуву къысылмасын учун, опуракъларын чечип рагьат ятдырмагъа герек. Салкъын заман болса да, ятгъан уьйню эшигин-терезесин ачып, гьаваны янгырта турмагъа герек; солуву тамам гесилип битмеген болуп, тамурлары да аз буса да тербене буса, ол заман шол гишини юзюне, кёкюрегине салкъын сув бюркюп, къаркъаласын ачытып къанын тербете, аччы затлар булан къаркъаласын сыйпамагъа тийишли. Аста-аста орусча нишатырный испирт деген зат йимик, сирке йимик, тамакю йимик аччы затланы ийислетмекни де пайдасы бола.

Солуву тамам гесилип токътагъан буса, оьзге затгъа машгъул болмай, тезлик булан тыныв алдырмагъа герек. Аны кюю будур. Аврувну кёкюреги гётерилип турмакъ учун, аркъасына бир зат салып ятдырыр. Сонг бир къольявлукъ булан тилин тартып авзундан чыгъаргъан сонг, тутуп турмакъ учун башгъа бир гишини къолуна берер.

Сонг эки къолуну тирсекден обр ягъындан тутуп, къулакъ чекесине багъып тартып гелтирер. Бир къулгъу охумакъ къадар тургъан сонг, къайтарып эки де къолун къабургъалагъа элтип къысар. Бу кюйде аврувну къолларын асталыкъ булан бир гётерип, бир къысып тербете турар. Бу кюйде уьч-дёрт сагьатдан сонг, гьакъылы башына гелегенлер бола.

Эсден таймакъ гишиге бек къоркъмакъдан яда бек уялмакъдан да болур. Бир саны бек аврумакъдан да болур. Башгъа себеплери де бар. Гьакъылдан тайгъан гишини юзю агъарып тюсю бузулур. Эрнилери де, бурнуну ичи де гёгерир. Бир-бирде мангалайында яда оьзге бир еринде терлемакъ болагъан кюю де бола. Гьакъыл гелмеге башлагъанда, инг аввал якъларын къызармагъа башлар. Юрек тербенмагъы загьир болур. Кёп заип гьалда тыныв алыр. Тутгъанны, къысгъанны билер.

Себепсиз бувулмакъ. Инсан аз заманны ичинде пус алмагъа болмай, эси бар буса да тыныву битип, бувулуп гетеген кюю бола. Бу гьал кёбюсю гьалда гече геле. Шолай болгъан гишиге бир аз къара къагьва^✻ яда бир гиччи гесек буз берип ютдурмагъа герек. Орусча нишатырный спирт деген зат йимик, гъарчитса деген зат йимик гючлю ийисли затланы ийислетмакъ да яхшы. Къаркъаласын шётке булан ишымакъ да пайдалы.

Ушумакъ^✻. Ушуп бузлагъан гишини тиргизмакъда бек сакълыкъ этмеге герек. Бирден бир исси уьйге гийирсе, кёбюсю гьалакъ бола^✻. Аны учун, аввал салкъын уьйде ятдырып, астаракъ опуракъларын чечмеге далап этер. Сюек йимик къатгъан санлары сынып гетмесин деп, опурагъын гьар ерден гесип алмакъ дагъы яхшы. Андан сонг къаркъаласын къар булан яда салкъын сув булан ишымагъа герек. Кершен бар буса, сувгъа салмакъ дагъы пайдалы. Къаркъаласы йымышакъ болмагъа башлагъан сонг, алъякъда эсгерилген кюйде тыныв алдырмагъа далап этер. Тыныв алмагъа башлагъанда, исси уьйге гирип, уьстюне энгил бир зат да явуп^✻, йылы къольявлукъ булан къаркъаласын сыйпамалы. Мундан сонг, гьакъылын гелтирмакъ учун, алъякъда эсгерилген затланы ийислетир.

Бурнундан къан акъмакъ. Къан токътамай бек агъа буса, башын обрге гётерген гьалда алдынгерли тутуп тербетмей турмагъа герек. Елке тамурларын сирке къошулгъан сувукъ сув булан сыйпамагъа да герек. Бурнуна алмакъ да яхшы; къан гелеген ягъындагъы билегин обрге гётерип, бириси къолу булан бурнун да къысар.

Яра себепли къан акъмакъ. Яра кёп уллу болмаса, огъар бир гесек къар яда буз салмагъа ярай. Яда гесек мамукъ, яда чюпюрек салып, байлап къоймагъа герек. Булайлыкъ булан къан токътамай буса, яраны обр ягъындан, масала, яра тирсекден тёмен буса, тирсекни обр ягъындан къысып байлап къояр. Амма олай этгенде, тёмен якъда къан ойнамай къалмакъ себепли гётерип гетеген кюю бола. Узакъгъа барса яхшы тюгюл. Аны учун, дохтир ювукъ ерде буса, ол гелгинче къоюп турмагъа яраса да, дохтир йыракъ ерде буса, ол гелгинчеге заман-заман шол къысып байлангъан ерни чечип, къаны ойната турмагъа герек бола.

Бишмакъ. Бишмакъ энгил кюйде буса, шишгинче аввал уьстюне сирке къошулгъан сувукъ сув яда буз салмагъа герек. Энгил болмай, шишип къабармагъа башласа, уьстюне къаймакъ йимик, кендир май йимик, зайтун май йимик йымышатагъан затлар сюртмеге герек. Къабарчыкълар загьир болса, оланы астаракъ тешип, ичине киреч сув къошулгъан кендир май тийдирмеге тийишли.

Ички озуп гьаракъылыкъ болмакъ. Ичкиси озгъан гишини башына да, къаркъаласына да салкъын сув тёкмеге герек. Яда къолларын-аякъларын йылы сувгъа чомар. Яхшы таза гьава бар ерде ятдырыр. Бир сукара сувгъа он тамучу къадар нашадырный испирт салып ичирмакъ да яхшы. Къусдурагъан яда ичин йибереген зат ичирмек де пайдалы.

Агъу ютмакъ. Агъу ашагъан гишиге орусча серный кислата деген дарманны яда йымыртгъаны агъын сютге къошуп ичирмакъ булан къусдурмагъа герек. Сув бермакъ, лиманат бермакъ зараллыдыр.

Яман ийис тийип яда гьава бузулуп тыныв битмакъ. Гиччи уьйде ягъылгъан отну тютюн чыгъагъан ерин тез бегетсе, яда ичкилер йимик аччы затлар бар уьй ябулуп кёп заман алышынмай турса, шол ерлеге пус алмагъа ярамайгъан яман гьава жыйыла. Олагъа гирген гишини башы авруп, юреги тепмеге башлай. Тезлик булан чарасын гёрмесе, оьлюмге де себеп бола. Шол гьал гелген гишини тез-тез таза гьавалы ерге чыгъармалы. Андан сонг алъякъда эсгерилген кюй булан пус алдырмагъа далап этмели. Къувватлы эсги испирт йимик аччы затланы ийислетмекни де пайдасы бар. Бу гьал гишиге бир къуюну тюбюнде болса, аны алмагъа тюшмакъдан аввал, ачылгъан гюнлюк йимик бир затны къуюгъа бир гийирип, бир чыгъарып, къуюдагъы гьаваны тербетмеге герек. Киречни суву да гьазир болса, салам байламны огъар чомуп, сонг къуюну тюбюне йиберип, анда силкмакъ да бек пайдалы. Сувгъа йибилген киреч яман гьаваны гьалак эте. Аны учун аврув бар заманларда уьйлеге, азбарлагъа сепмакъны кёп пайдасы бар.

Бир зат булан бувулмакъ. Аркъан йимик бир зат булан бувулгъан гишини асталыкъ булан ол затын чечмеге герек. Сонг таза гьавалы ерге салып, баш ягъын бир аз бийик этген гьалда ятдырыр. Андан сонг бойнуна эки къырыйы булан бирче сирке къошулгъан сув себер. Сонг алъякъда кюйде пус алдырмагъа далап этер. Бир аз солув алмагъа башлагъанда, бир исгъарла гесек булан къолларын-аякъларын астаракъ сыйпамагъа герек.

Тербенмейген болмакъ. Аз заманны ичинде адамны бар да чархы, яда аягъы-къолу йимик бир саны уюп, къаны токътамакъ себепли, жансыз йимик болуп къалагъан кюю бола. Бу заман аны башына, бир аз кёкюрегине салкъын сув бюркер. Къолларын гъарчитса деген зат булан сыйпамакъ да яхшы.

Гюн хапмакъ. Яйны гюнлеринде иссилик хавуп^✻ авругъан гишини уьстюне салкъын сув тёкмеге, яда башына буз тийдирмеге герек. Дарман ашатып ичин сюрдюрмек де пайдасыз тюгюл. Ятдыргъан ери де салкъын болуп, гьавасы да таза болмалы.

Кёк урмакъ. Кёк ургъан гишини тез-тез опуракъларын чечип, уьстюне салкъын сув тёкмакъ герек. Бурнуна испирт йимик зат ийислетмакъ да яхшы. Къолун-аягъын демли чюпюрек булан да ишымалы.

Йылан тикмакъ. Йылан йимик агъулу жан тикген гишини ярасына да, юрегини де арасында къан ойнамасын деп, яраны юрекге таба янындан байламалы. Сонг, тигилген яраны бир гиши авузу булан сормагъа герек. Авзунда бир тюрлю ярасы болмагъан гишиге, аны соруп, сонг тюкюрмакъдан зарар ёкъ. Сирке къошулгъан сув булан яраны жувмагъа да тийишли бола.

Къызыгъан темир булан яда отдан бир гёзню ювукъ этмакъ булан яраны гюйдюрмакъ да пайдалы.

Къутургъан гьайван хапмакъ. Тез-тез сувукъ сув булан жувмалы. Ярадан бир аз къан акъдырса да яхшы. Йылан йимик зат тикмакъда этилеген затлар мунда да этилер. Тезлик булан дохтирлеге хабар этмеге де герек бола.

Сувда бувулмакъ. Сувда бувулгъан гишини суву чыкъсын деп, аякъларын обрге бакъдырып илмеге ярамас. Опуракъларын чечген сонг, баш ягъын бир аз алаша къоюп, бёттёмен бакъгъан гьалда ятдырмалы. Сонг къол булан аркъасындан басар. Шол заман ичине гетген сувлар чыгъар. Сувлар тынч кюйде чыкъмакъ учун, тилин тартып тышгъари чыгъармакъ да яхшы. Бармакъгъа бир къамуш чырмап, авзундагъы-бурнундагъы насытопракъны тайдырмагъа герек. Сонг, алъякъда эсгерилген гьалда, солув алдырмакъны далап этир. Бурнуна нишатырный испирт деген зат йимик аччы затны ийислетмакъ да пайдалы. Эки-уьч сагьат сувда къалгъан буса да, оьлгендир деп умут уьзмеге гьажат болмай.

Бош болмакъ. Инсан бир-бир заман бек гьалсыз болуп, пусу бар буса да, эси ёкъ болуп гете. Ол заман аны тар опуракъларын тайдырмагъа герек. Баш ягъын аякъ ягъындан бир аз алаша этип ятдырмакъ дагъы яхшы. Ятгъан сонг, уьстюне сувукъ сув бюркюп, бурнуна нашадырный испиртни ийислетмеге де герек бола.

Къулакъгъа бир зат гирмакъ. Жаны бар зат буса, аны оьлтюрмакъ учун, бир аз зайтун май тамдырмалы. Таш йимик бир зат буса, ол къулакъны тёмен бакъдырып, бириси къулагъына бир-эки урма герек. Чыкъмаса, сув тёгюп чайкъамагъа ярай.

Гёзге зат гирмакъ. Гёзню укаламакъдан сакъланмагъа герек. Къапгъачын ачып уфюрмели. Гирген зат гёрюне буса, бир кагъызны папурус йимик этип бургъан сонг, башын чайнап, аны булан шол затны алмалы.

Тамакъда бир зат къалмакъ. Баш бармагъын да, иман бармагъын да гийирип алмагъа далап этмели. Зайтун майны ичирип къусдурмакъ да яхшы. Бармакълар булан алып болмай буса, сув ичирип де, картоп йимик бир зат ашатып да, ичине йибермеге урунур. Ине йимик учу бар зат буса, гьеч бир зат ашатмай, бармакълар булан чыгъармагъа къайгъы этер.

(«Гьазир дарман»^✻. Темирханшура, басмадан чыкъгъан йылы гёрсетилмеген, 2—69 б.).

⁂