Пайланы да, пай ессилени де баяны

Варис яда пай есси болур, яда болмас. Пай есси болмагъан варисге — асаба деп айталар. Асабаны иши пай есси болмагъан ерде бары да малны алмакъдыр. Пай есси бар буса, асаба андан къалгъаның алыр.

Пайлар алты тюрлюдюр:

Аввалгъынчысы — малны яртысы. Ону алагъанлар дёртдюр: авлетден вариси ёкъ болуп оьлген къатунну эри — бир. Оьлюню янгыз бир къызы — эки. Уланыны янгыз бир къызы — уьч. Ата бир, яда ата да ана да бир янгыз бир къызардашы — дёрт.

Танбигь. Бу эсгерилген уьч де къыздан къайсы буса да, янгыз болду болмады — башгъа тюгюл, оьзюню ата да ана да бир эркъардашы булан бирче болса, пай есси болмакъдан чыгъып, эркъардашы йимик асаба болуп къала. Амма янгыз ата бир эркъардаш болса, ата бир къызардашын асаба этип болмай.

Оьлюню уллу атасы, яда къызы, яда уланыны къызы болгъан ерде де, оьлюню ата бир, яда ата да ана да бир эркъардашыны бу ерде башгъалыгъы бар. Ол ер артда гележакъ, иншаъаллагъу таала.

Шол улан шол къыздан тёмен болса да къайырмай. Масала, оьлюню уланыны уланыны уланыны уланы да, уланыны къызы да йимик. Оьлюню къардашыны уланы гьеч бир къатунгишини асаба этмей. Нечакъы оьзюню ата-ана бир къызардашы буса да.

Экинчиси — дёрт пайны бири. Ону алагъанлар экидир. Авлетден вариси бар болуп оьлген къатунну эри — бир. Шол варис авлетини болмады — бир. Авлетден вариси бар болуп оьлген гишини къатуну — эки. Къатунлар бирден артыкъ болса да, шол бир пайны уьлешип алырлар.

Уьчюнчюсю — сегиз пайны бири. Ону алагъанлар экидир: Авлетден вариси ёкъ болуп оьлген оьлюню анасы — бир. Ону буса — авлетден вариси бар болуп оьлген гишини къатунулары алыр.

Дёртюнчюсю — уьч пайны экиси. Ол буса — янгыз бир болгъан заманда, малны яртысын алагъан, эсгерилип де гетген уьч де къатунгишиден гьарисини эки яда артыгъы — бир. Олар — экиден артыкъ болгъан заманда. Масала, эки яда уьч къызы болса, олар уьч пайны экисин алырлар. Къалгъанлары да шол кюйде.

Бешинчиси — уьч пайны бири. Ону алагъанлар экидир: Авлетден вариси де къалмай, эркъардаш-къызардашдан бири де къалмай оьлген оьлюню анасы — бир. Оьлюню ата да ана бир къызардашы булан бирче жыйылгъан янгыз ата бир къызардашы — алты. Бу ата бир къызардаш да, бирден артыкъ буса, шол бир пай арасында уьлешинир. Оьлюню ата да ана лан бирче жыйылгъанда, асаба болуп, оьлюню янгыз ата бир къардашына мал къоймай.

Оьлюню янгыз ана бир къардашын — оьлюню авлетден вариси бар болуп, ол варислер себепли бу къардашлар малдан магърюм къала буса да башгъа тюгюл. Амма бу къардашларда дини башгъалыкъ йимик варисликден гери урагъан артда гележакъ затлардан бири де бар буса, шол заман булар ёкъ йимик гьысап этилир. Оьлюню уллу анасы — дёрт. Оьлюню уллу атасы бирден артыкъ буса, шол арада уьлешинир. Оьзюнден оьрде оьлюню уланыны къызы деп бир пайны бирин алыр. Оьлюню ата да ана булан бирче жыйылгъан янгыз ата бир къызардашы — алты пайны бирин алыр.

Алтынчысы — алты пайны бири. Ону алагъанлар еттидир:

Авлетден вариси бар болуп оьлген оьлюню атасы — бир. Авлетден вариси бар болуп оьлген оьлюню уллу атасы — эки. Бу эки улан ны гьысабы да — альякъда гетген эки уланны гьысабы йимикдир. Сонг, оьлю азат этилген къул эди буса,— аны азат этидир. Сонг — шол гишини эркек асабаларыдыр.

Танбигь. Бу ерге ерли эсгерилген асабаланы бири де ёкъ буса, бары да тарака яда пай ессилерден къалгъан зат — байтулмалгъа^✻ болур, низамлы кюйде адил булан юрюле буса. Ол да гьалиги заманда болмайгъан зат. Болмагъан сонг, пай ессилерден къалгъан зат дагъы да къайтып пай ессилерден эрден де, къатундан да оьзгелерине берилир. Берилмакъ да алгъан пайларына гёре болмагъа герек. Масала, пай ессилер эки болуп, бири дёрт пай, бири эки пай алгъан эди буса, къалгъан затны уьч пай гьысап этип, эки пайы — дёрт пай алгъангъа болур. Пай ессилер эки болуп, бири дёрт пай, бири эки пай алгъан эди буса, къалгъан затны уьч пай гьысап этип, эки пайы — дёрт пай алгъангъа болур.

Оьлюню обз къардашыны уланы, атасыны къардышыны уланына мал къоймайгъаны — асабаланы сёйлейген анды^✻. Бир завул-аргьам оьлюге эки якъдан тагъылылса, эки варисни орнун тутуп, эки пай алыр.

Завул-аргьамлар булан оьлюню эри яда къатуну жыйылса, аны пайын оьзюне тагъылгъан завул-аргьамгъа берир. Къалгьаны — завул-аргьамланыкидир. Эри-къатунну бири олюп, къалгъан бири завул-аргьам да болуп, дагъы завул-аргьам да ёкъ буса,— бары да малны шол алыр.

Танбигь. Оьзге варис йимик завул-аргьам да табулмаса, шол тарака кимни къолуна тюшсе де алып, харж этмеге герек. Тийишли ерлерине оьзю билмей буса, билеген гишиге ташшурур.