Дагьир-Зугьра
Бисмиллагьи ррагьмани ррагьим.
Хабарда гелгенге гёре, алъякъдагъы заманларда бир уллу падишагь бар эди. Малыны, аскерини гьысабы ёкъ эди. Бу къадар девлет булан гьеч затгъа гьажатлы болмаса да, дюньяда оьзюнден сонг къалажакъ бир авлети болмагъанлыкъдан аны къайгъысы юрегинден гетмей эди. Гьар не ерде бир гьаким✻ бар деп эшитсе, кёп акъча булан ягъына чакъырып, бир дарман излесе де, гьеч биринден бир пайда чыкъмай эди. Бу гьал булан бир хыйлы заманлар гетди.
Бу падишагьны шагьардан тышгъари бир баву бар эди. Аны аривлюгюнден, нечакъы къайгъылы гиши гирсе де юрегинде бир сююнмакъ загьир болады. Хан да, юрегине бир тюрлю къайгъы гелсе, шол бавгъа барып юрегин ача эди.
Бир гюн юрегине авлетни къайгъысы гелип, вазирин чакъырды. Экиси де бирче гёземеге чыкъдылар. Къарасалар, базарда бир дервиш✻: «Гьар ким✻ магъа минг алтун берсе, юрегинде гьар не мурады болса да Аллагъу таала бере»,— деп къычгъыра✻.
Падишагь аны гёргенде: «Гьакимлеге бу къадар акъча сарп этдим, пайдасы болмады. Бу дервишлени арасында бир сама кереметлиси кем болмай. Бугъар минг алтун берип, дуасын алайым»,— деди. «Аллагъу таала магъа бир авлет берсе, минг алтун тюгюл — дюньяны малы да гёзюме гёрюнмей»,— деп, шол дервишге минг алтун узатды. Ол дервиш алып: «Аллагъу таала юрегингдеги мурадынга етишдирсин!» — деди.
Булар да дервишден айрылгъан сонг, шол эсгерилген бавгъа гирдилер. Бир хыйлы гезеген сонг, къараса: бир терекни тюбюнде акъ опуракълы бир дервиш олтургъан, алдында бир нече китаплар бар. Оьзю де гьеч кимге къарамай, яза. Хан аны гёргенде барып: «Сен кимсен, бу китаплар недир?» — деди. Дервиш: «Мен палчыланы устазыман, палны илмусун яхшы билемен»,— деди.
Падишагъ: «Мени юрегимде бир негетим бар, шону билсенг, камиллигинг загьир болур»,— деди.
Дервиш къолундагъы къаламын хангъа берип: «Эсинге гьар не сюйсенг тут»,— деди.
Падишагъ, къолуна къаламны алып, «дюньяда мени бир авлетим болурмукен?» деп негет этди. Вазирни де авлети ёкъ эди. Ол да къаламны къолуна алып, падишагь йимик негет этди. Дервиш къаламны алып, аны булан бир нече затлар язып, гьысап этген сонг: «Сизин биригиз хан, биригиз вазир экенсиз, негетлеригиз — авлет учун»,— деди.— Амма, падишагьым, сени бир къызынг болур, вазирни уланы болур»,— деп, сёзюн тамам этди.
Падишагь, «Бу девиш — тегин дервиш тюгюл» деп, барып къолун оьпген: «Гьар не болса, сенден болур»,— деди. Дервиш къойнундан бир алма чыгъарып, уьстюне бир-эки дуа охугъан сонг, бир гесегин хангъа, бир гесегин вазирге берип: «Бу гече бу алма гесеклени ашагъан сонг, къатунларыгъыз булан ятыгъыз, иншааллагъу таала, сизге бир-бир яш болур; эркек тувгъанына «Дагьир» деп, тиши тувгъанына «Зугъра» деп ат къоярсыз»,— деди.— Сонг буланы бирин бириден айырмай оьсдюрген сонг, Аллагъу тааланы амрусу булан эр-къатун этерсиз; этмесегиз — буланы башларына Лайла булан Мажнунну башларына гелген зат гелип, къыяматгъа ерли тиллерде сёйлене къалырлар»,— деп, аны да билдирди.
Падишагь да, вазир де бири-бирине къарап, гьайран болгъан сонг, «бу дервишге минг алтун берейик» деп къарасалар — дервиш олтургъан ерде еллер ойнай, дервиш ёкъ. Кёп заман изледилер, тапмадылар.
Булар ахшам уьйлерине къайтгъанда, алма гесеклени де ашап, къатунлары булан ятдылар. Аллагъу тааланы изнусу булан, экисини де къатунлары шол гече айлы болуп, тогъуз ай он гюн дегенде, падишагьыгъа бир къызъяш тувду. Атына Зугъра дедилер. Сонг булагъа дигиза къатунлар гьазир этип, бир ерде сакъладылар.
Экишер яшларына гиргенде, бирин-бири гёрмесе турмайгъан болдулар. Бир ерде ойнамаса, йылай эдилер. Булар бу гьалда еттишер яшына гирдилер. Падишагь буланы бир моллагъа берип охута башлады. Булар оьзлени къызардаш-эркъардаш деп гьысап эте эдилер. Экиси де кёп пагьмулу болмакъ саялы, молладан гюнде уьчер дарс аладылар.
Булар онар яшына гелгенде, аввал Зугъра Дагьирге гьашыкъ болду. Шол заман дюньяда булардан арив улан да, къыз да ёкъ йимик эди.
Зугъраны гьашыкълыгъы гюнден-гюн артыкъ болуп, сабуру аз болду. Бир гюн Дагьир юхлап турагъанда, Зугъра гелип бир нече керен Дагьирни авзундан оьпдю. Загьир уянып къараса: оьзюню бавундан Зугъра гелип гюллер алмагъа сюе. «Бу недир этегенинг, сен чи мени къызардашымсан!» — деп, Зугъраны уялтды. Зугъра да хатири къалып бир нече гюн мактапгъа янгыз барып гелди. Зугъра гьашыкълыгъындан гече-гюн Дагьирге тюрлю-тюрлю сёзлер айтса да, Дагьир огъар бакъмай эди.
Бир гюн Зугъра Дагьирни дагъы да юхлай гёргенде, барып бир нече керен оьпдю. Анда Дагьир уянып: «Бу эдепсизлик недир?» — деп, Зугърагъа бир-эки керен урду. Зугъра шол гече оьзюню гьалына йылап Аллагъу таалагъа ялбарды. Дуасында: «Мени гьашыкълыгъымны яртысын сама Дагьирге де бер!» — деди. Аллагъу таала дуасын къабул этип, шол гюнден сонг Дагьирде де гьашыкълыкъ загьир болду. Сонг бу да Зугърагъа сёзлер айтмагъа гиришди. Зугъра Дагьирни гьашыкълыгъын билгенде, назланмагъа башлады.
Къатун-къызны табиаты да будур: аз буса да улан оьзлени сюегенин билселер, ёнкюп, гьатдан озалар. Назланмакъдан нече керен къатты сёзлер айтып, уланны юрегин бузалар.
Бу гьалда Дагьир гьашыкълыкъдан олтургъан-тургъан ерин билмейген болду.
Зугъраны шагьардан тышгъари бир баву бар эди. Сувну ягъасында болуп, онгача Зугъраныки эди. Женнет йимик, аривлюгюнден къарамагъа гёзлер къамаша эди.
Бир гюн Зугъра, ялкъгъанын язмакъ учун шол бавгъа барып, сувгъа къаршы олтурду. Дагьир де янына гелип, бойнуна къолун салды. Дагьир шол гюн, Зугъра — падишагьны къызы болуп, оьзю — вазирни уланы болмагъын эшитген эди, Зугъра назланып, Дагьирге бир назму айтгъаны:
Ёл булан ёлдашымсан, Сыр булан сырдашымсан; Къолунг менден ал, Дагьир, Сен мени къардашымсан.
Дагьир:
Ёл булан ёлдашымсан, Сыр булан сырдашымсан, Мен — вазирни уланы, Сен неден къардашымсан?
Зугъра:
Гёзюмдей гёрдюм сени, Оьзюмдей сюйдюм сени, Эсингде барму, Дагьир, Ургъан заманынг мени?
Дагьир:
Яв йимик яна жаным, Ириди алты саным; Билмеслик этген эдим, Гечерсен, Зугъра-ханым.
Зугъра:
Гьашыкълыгъымны мени Гёзьяшым этди загьир; Чархымда жаным сенсен, Гел оьбюшейик, Дагьир!
Мундан сонг Дагьир туруп Зугъраны эки де къойнунда томалып чыкъгъан алмалагъа къол салды. Зугъра да Дагьирни яягъындан бир нече сувлу шапталлар алды.
Бавдан къайтгъан сонг, дагъы да моллагъа юрюп охумагъа башладылар. Амма чола тюшген сайын, бири-бирине назму айта эдилер. Бу гьалда булар он экишер яшына гирдилер.
Бир гюн дагъы да булар шол эсгерилген бавгъа барып, бир терекни тюбюнде олтурдулар. Шол заман Дагьир Зугърагъа бир назму айтгъаны:
Зугъра — мени ханымдыр, Дертиме дарманымдыр, Чархымда заип✻ жаным Зугърагъа къурбанымдыр.
Зугъра:
Сюйгенмен, Дагьир, сени, Къул этдинг ахыр мени, Чархымда жаным сенсен, Кимдир сюймейген сени.
Мундан сонг Дагьир Зугърагъа: «Мен дюньяда сенден оьзге къызны сюйсем, мурадыма етмейим»,— деди. Зугъра аны эшитгенде: «Мен де сенден оьзгени сюйсем, дюньяда яшамайым. Атам мени сенден гьайрыгъа✻ бермеге сюйсе, оьзюм-оьзюмню гьалак этермен✻»,— деди. Булай ваъда этген сонг, Зугъра муну сёйледи.
Зугъра:
Дагьир, къашларынг къара, Этдинг мени авара, Къайтмажакъман бу сёзден, Оьлсем де ёкъдур чара.
Дагьир:
Гюл этген этегимни Гёзюмден акъгъан яшым, Къайтмасман бу ваъдадан Гесселер мени башым.
Бу гьал булан да бир хыйлы заман гетди. Бир гюн Дагьир къараса, орамда бир гиши чёгюр согъа. Бир нече гюн аны янына барып, чёгюр согъмакъны уьйренди. Ону гёрюп Зугъра да, чёгюрге уста бир къатунну чакъырып, ол да андан уьйренди. Сонг булар бири-бирине чёгюр булан назму айтагъан болдулар. Аз замандан булар чёгюрге бек уста болуп, ол заман булардан арив чёгюр согъагъан ёкъ эди.
Бир гюн Дагьир Зугърагъа къаршы чёгюр согъа турагъанда, гьашыкълыгъы хозгъалып бир назму айтгъаны:
Гьашыкълыкъгъа тюшгенли, Алдыргъанман абурум, Назланма, Зугъра, магъа, Битген мени сабурум.
Зугъра:
Къайгъылы юрегимни Йыбатдынг, чёгюр чалып. Айтгъан арив сёзлеринг, Гетдилер гьакъылым алып.
Дагьир:
Аривлер кёп буса да, Къараман гьеч бирине. Сени гёргенде гёзюм, Къан тёге яш ерине✻.
Зугъра:
Сенсиз гюнюм — гечедир, Ватаным — Сибир, Дагьир. Гёзюмден акъгъан яшны, Рагьм эт, гел, сибир, Дагьир.
Дагьир:
Зугъраны юзю гюлдюр, Дагьир огъар бюлбюлдюр. Жанымдыр Зугъра мени, Оьзге бир зат тюгюлдюр.
Зугъра:
Бирбиз экибиз яшда, Гьашыкълыкъ ойнай башда. Чархымда жаным сенсен, Ашаман сенсиз аш да.
Дагьир:
Гьашыкълыкъ шарабындан, Болгъанму гёзюнг хумар? Авругъан йимик заип Я аны юхусу бар.
Зугъра:
Къайгъынг булан увалдым, Денгизге геме салдым. Рагьм эт сен магъа, Дагьир, Чарасыз болуп къалдым.
Дагьир:
Жинмусан, перимусан, Гьюрю къызмусан яда? Дагьир — ёлунгда къурбан, Минг яша сен дюньяда!
Зугъра:
Сен аривлеге хансан, Дертлериме дармансан. Гел, мени шулай къоюп Оьлтюрме, бусурмансан.
Дагьир:
Сигър этдинг✻, Зугъра, магъа, Къул болдум ахыр сагъа, Дармансыз дертге салып Оьлтюрдюнг гёре-багъа.
Зугъра:
Сен ойла бизге чара, Оьзюнгсен ишге белет. Тамандыр йылагъаным, Бир сама мени кюлет.
Дагьир:
Кёкюрегимде яра, Зар болдум бара-бара. Сени къайгъынгда, Дагьир, Не гёрген, гьалын сора.
Зугъра:
Дертлимен, Дагьир, аян, Сенсен дертиме дарман, Зугъраны жаны сенден Минг керен болсун къурбан.
Мундан сонг булар экиси де бири-бирин къучакълап хыйлы заман йыладылар. Булар некъадар бири-бирине гьашыкъ болса да арада хыянатлыкъ ёкъ эди. Къучакъламакъ-оьпмакъдан оьтюп зат болмай эди. Дагьир Зугъраны уьйде къоюп оьзю къыргъа чыкъмагъа сюйгенде, Зугъра йылап муну сёйледи:
Ким турар эди, Дагьир, Даим юзюнге багъып?! Айрылмагъынг билгенде, Чыкъды гёзьяшым агъып.
Дагьир:
Къошулуп битгенчеге, Айрылмакъ — бу не хабар? Досдан айрылгъан гиши Барып бармагъын хабар.
Мундан сонг дагъы да булар къучакълашып, йыладылар. Нечун йылайгъаныхн оьзлер де билмей эдилер. Гьар не болса да, булар бу гьалда он бешер яшына гирдилер. Гьар гюн арада гьашыкълыкъ артмакъда эди.
Хабарда гелгенге гёре, падишагьны бир арап къулу бар эди. Табиаты бузукълукъдан даим иши пасатчылыкъ эди. Дагьир булан Зугъра бири-бирин сююп, заман-заман бири-бири булан назму айтагъаныны аз-маз англап, юрегинде гюнчюлюкню тамурлары тербене башлады.
Бир гюн Дагьир-Зугъра бавгъа баражакъ болдулар. Сонг бу арап булардан алдын шол бавгъа барып, сыкъ япуракълы бир терекге минип турду. Бир аз замандан сонг Дагьир да, Зугъра да бавгъа гелип, Аллагъу тааланы гьикматындан шол терекни тюбюнде олтурдулар. Шол ерде бири-бирине гьашыкълыкъ ягъындан хыйлы сёзлер де сёйлеп, сонг къайтып уьйге гелдилер.
Арап да гелип, буланы хабарын Зугъраны анасына айтды. Муну эшитгенде анасы ачувланып бу хабарны падишагьгъа билдирди. Падишагь: «Муну сагъа ким айтды?» — дегенде, «Арап айтды, андан сора»,— деди.
Шол заман падишагь бир аз пикру этген сонг: «Зугъраны Дагьирге бермеге ваъдалыман, заманы гелген, той этейик»,— деди. Зугъраны анасы: «Мен Зугъраны Дагьирге бермеймен. Зугърагъа сени йимик бир падишагьны уланы герек»,— деди. Хан къатунундан булай сёзню эшитгенде: «Оьзюм гёзюм булан гёрмесем, арапгъа инанмагъым да ёкъ»,— деп сёйледи. Бу сёз булан да бир нече гюнлер гетди.
Бир гюн падишагь арапны чакъырып: «Дагьир Зугъра булан бавгъа баражакъ болгъанда, магъа билдир, оьзюм гёрейим»,— деди.
Бир-эки гюнден сонг, булар бавгъа бара турагъанда, арап гелип, падишагьгъа сёйледи. Падишагь да, арап булан барып, яшыртгъын къарады. Къараса: бири-бирине сарынлар айталар, амма Аллагъу тааланы гьикматындан шол гюн булар оьбюшмедилер. Арада бир хыйлы сёзлер сёйлеген сонг, Дагьир Зугърагъа: «Сени магъа бермеге атангны ваъдасы бар. Шол гюнню гёрюрмюкенбиз яда гёрюшмакъ Магьшар майданына къалырмукен»,— деди. Зугъра огъар жавап этип муну сёйледи:
Оьлмей сав туруп ханлар Айтгъан сёзюнден озмас, Эки дюнья бир болса Этген ваъдасын бузмас.
Дагьир гетген гечесинде бир тюш гёрген эди. Тюшюнде къараса: бир къара ит гелип, Зугърагъа бармагъа къоймады. Некъадар къаст этсе де амал болмады. Бир аздан дагъы тиши ит де гелип, итлер эки болдулар. Дагьир булардан къача, булар Дагьирни къувалай эдилер. Бу гьал булан уянып гетди. Тюшню гьысабына къарагъанда, душманлар себепли булагъа айрылмакъ болур йимик гёрюнегенге, Зугърагъа багъып муну сёйледи:
Дагьир:
Бир тюш гёрюндю магъа: Барайым дедим сагъа, Эки ит алдым алып, Къоймадылар бармагъа.
Бармагъа къоймадылар, Гесдилер мени ёлум, Эсиртген бу тюш мени Билмеймен онгум-солум.
Зугъра:
Дагьир, къарадыр бу тюш, Яхшы тюгюл гелиши, Язгъанны гёрмей туруп, Къазгъангъа гирмес гиши.
Душман гирди арагъа, Тюшербиз аварагъа, Сенден мени айырып Зулм этер✻ бийчарагъа✻.
Дагьир:
Къайгъы булан йыбана, Кюл болдум яна-яна, Не ерге атар бизин, Билмеймен, бу замана.
Зугъра:
Гёзьяшым агъа-агъа, Зар болдум гёре-багъа. Дагьир, бу ялгъан дюнья Гьарамдыр сенсиз магъа.
Бу сёзлерден сонг, къайтып уьйге гелдилер. Падишагь буланы герти кюйде хыянатсыз гьашыкълыгъын гёргенде, дагъы да Зугъраны Дагьирге бермеге хыял этди.
Къатуну муну хыялын билгенде, тез-тез бир сигъручу къатунну чакъырып, ишни гьакъыкъатын билдирген сонг: «Сенден бир чара болсун, падишагьны юрегин Дагьирден тайдырмагъа амал эт»,— деп, ол къатунгъа юз алтун берди. «Иш мен сюеген кюйде болгъан сонг, минг алтун дагъы да берирмен»,— деди. Ол мальун сигъручу къатун уьюне къайтгъанда, сигъру торбасын алдына алып, юз тюрлю сигъру этген сонг, бир янгы къабурдан топуракъ алды. Огъар да бир сигъру охуп, падишагьны къатунуна гелтирди. Падишагь шербет ичмеге сюйгенде, бу топуракъдан азны къошуп бер, ажайыбын анда гёрюрсен»,— деди. Къатун топуракъны сакълап, бир гюн хан шербет талап этгенде, шол топуракъдан къошуп ичирди. Ичген сагъатда, падишагьны юреги Дагьирден тайып: «Дагьир башгъа уьйде турсун, Зугъраны ягъына бармасын!» — деп буйрукъ этди.
Падишагь бу кюйде ваъдасын бузгъан сонг, эки гьашыкъ бири-бирин гёрмей къалдылар. Дюнья башларына тар болду. Дагьир бир гюн чёгюрюн къолуна алып бир назму айтгъаны:
Айып этмегиз, дослар, Сабурсуз болсам гьаман; Зугърамдан айрылгъанлы Хыйлы гюнлер, кёп заман.
Дагьир булай назмуланы язып, орамлагъа ташлай эди. Олай затланы хадирин билегенлер, алып мажмуъларына✻ язадылар. Дагьирге рагьму этип, аны назмусун бир амал булан яшыртгъын Зугърагъа етишдирегенлер де бола эди. Булайлыкъ булан, Дагьирни Зугърагъа гьашыкълыгъын халкъ да билеген болдулар. Бу гьал булан да хыйлы заманлар гетди.
Бир гюн Зугъра атасына ялбарып: «Магъа пулан ёлгъа къаршы бир уй эт, гелеген-гетегенге къарап юрегибиз ачылсын»,— деди.
Падишагь буйрукъ этип, Зугъра сюеген кюйде бир къала тикдилер. Тамам болгъан сонг, Зугъра барып анда олтурду. Ягъында эмчек анасындан гьайры✻ гиши болмай эди.
Бир гюн Зугъра огъар ялбарып: «Сагъа бир тилевюм бар, аллагьызен яшырма»,— деди. Анасы: «Недир ол?» — дегенде, Зугъра: «Дагьирни мени яныма гелмакъдан нечун гери урдулар?» — деди. Анасы, арапдан башлап сигъручу къатунгъа ерли болгъан ишни бирин къоймай баян этди. «Атанг сени Дагьирге бережакъ болгъан эди, ананг рази болмады»,— деди. Зугъра бу жавапны эшитгенде, дюнья гёзюне къарангы болуп, гьакъылдан тайды✻. Эмчек анасы ишни билдиргенине пашман болса да, не чара; Зугъраны юзюне гюлсувлар севюп✻ хыйлы заман къолун-бутун сыйпагъан сонг, гьаран гьакъылы гелди.
Бу гьалда бир хыйлы заман гетди. Бир гюн Зугъра терезеден къыргъа къарап турагъанда, бир гиши, Дагьир этген бир назмуну охуй бара эди. Муну эшитгенде, Зугъра кёп уьстюндеги опуракъланы йыртмагъа башлады. Эмчек анасы етишип, гьаран къалдырды.
Бу якъдан Дагьир бир гюн жанындан безген гьалда, бавланы-орамланы гезеген гьалда, ахыр тюз Зугъраны къаласыны тюбюне гелип токътады. Онда бир назму айтып Зугърагъа оьзюню гелгенин билдирди.
Къара бир, аман Зугъра, Дертиме дарман Зугъра. Не тез унутдунг мени, Ваъдасын бузгъан Зугъра.
Зугъра бу сёзню эшитгенде, терезени ачып къарады. Эмчек анасы: «Душманлар гёрюр, ачма!» — деп ялбарса да, тынгламады. Терезеден башын чыгъарып, Дагьирге жавап учун бир назму айтгъаны:
Ихтияр менде тюгюл, Ёкъ мени бир гюнагьым. Къыйнама, Дагьир, мени, Етишир бир гюн агъым.
Дагьир Зугъраны гёргенде, гьакъылдан тайып йыгъылмагъа аз къалды. Гьар не болса да, бир аз оьзюню жыйып, Зугърагъа бир назму айтгъаны:
Дагьир къулдур оьзюнге, Бюлбюлдюр гюл юзюнге. Арив сёйлейсен, амма Инамлыкъ ёкъ сёзюнге.
Мундан сонг Дагьир Зугърагъа: «Биз нечун айрылдыкъ?» — деп сорагъанда, Зугъра эмчек анасындан эшитген кюйде, айрылмакъны себебин сёйледи.
Булар дагъы да къайтып бири-биринни гьалларына ярашагъан назмулар айтмакъда болсунлар, сен хабарны башгъа якъдан тынгла.
Дагьир булан Зугъра бири-бири булан лакъырд✻ этип турагъаныны дюшманланы бири гелип баягъы арапгъа хабар берген экен. Арап тез барып хангъа сёйледи.
Падишагь ачувланып, адамлар йиберди. Гелип къараса: къаланы тюбюнден бири, уьстюнден бири сарын айталар. Дагьир мисгинни тутуп, ханны ягъына гелтирдилер. Падишагь ачувланмагъындан ваъдасын да унутгъан гьалда, жаллатлагъа: «Тез муну бойнун уругъуз, оьнгелеге✻ де тергев болсун!» — деп буюрду.
Амма вазирлер аякъгъа туруп: «Муну къанын бизге багъышла!» — деп тиледилер. Падишагь къанындан гечди. «Амма Мардин✻ деген шагьаргъа гетсин, дагъы мунда къайтып гелген деп эшитсем, амангъа къоймай оьлтюрюрмен!» — деди.
Вазирлер Дагьирни жаллатланы къолундан алып бир атгъа миндирдилер. Сонг бир нече адамлар да булан Мардин шагьаргъа йибердилер.
Дагьирни ёлу Зугъраны къаласыны тюбюнден бара эди. Огъар етишгенде, терезеге къарап агъ этген гьалда бир назму айтгъаны:
Къурдаш эдик жыйында, Ёлдаш эдик уьюнде. Гёзлери чыкъгъыр, атанг Къоймады мени мунда.
Зугъра терезени ачып муну сёйледи:
Къоюп гетесен мени, Аллагъ сакъласын сени! Кимге тапшуруп, Дагьир, Аманат этдинг мени?
Сен гелгенчеге Зугъра Гёзьяшын тёге турсун Менден гьайрыны сюйсенг, Жаллатлар бойнунг урсун.
Дагьир:
Азаплар чексин Дагьир, Сен рагьат бол ерингде. Менден оьзгени сюйсенг, Тынч ятмагъын кёрюнгде.
Сонг Дагьир йылай туруп ёлгъа тюшдю. Бир хыйлы гетген сонг, артгъа бурулуп къараса, Зугъра белине ерли терезеден чыгъып къарай. Шол заман Дагьир аваз этип бир назму айтгъаны:
Не къарайсан бурулуп, Не бар эсингде сени? Вере, дуа-аманат, Унутмагьайсан мени.
Энги къызыл гюл Зугъра, Эргишини къыйыны — Сен Аллагьыгъа аманат, Савбол, эсен тур, Зугъра!
Мундан сонг Дагьир гёзлеринден къанлы яшлар тёге туруп шагьардан чыкъды. Ёлда, заман-заман гьашыкълыгъы ташыгъанда, бир-бир назмулар айта эди. Дагьирни гьашыкълыкъындан, тюбюндеги ат да ойнап, ягъындагъылар буса йылай эди. Юреги ташдан болгъанлар да балавуз йимик йымышар гьал бар эди.
Еттинчи гюн Мардин шагьаргъа гелип гирдилер. Сонг, булар Дагьирни туснакъчыгъа берген. Сонг, андан бир кагъыз алып ёлгъа тюшдюлер. Дагьир де булагъа Зугъраны аманатлап: «Ваъдасын унутмасын, салам айтарсыз»,— деди.
Бу якъдан булар етти гюн юрюп уьйге етишдилер. Бириси барып кагъызны падишагьны къолуна берди. Ол якъдан Дагьир гече-гюн Зугъраны гьашыкълыгъы булан йыламакъда эди. Заман-заман назмулар язып, терезеден тышгъари ташлай эди. Назмугъа гьаваслы гишилер алып вилаятдан-вилаятгъа элтедилер. Дагьирни шиърусун охугъан гишини юрегинде бир тюрлю гьашыкълыкъ загьир болмай къалмай эди.
Дагьирни назмугъа усталыгъындан ол вилаятда менмен дейген йырчылар Дагьирни назмусуна къаршылыкъ этмеге болмай эдилер.
Дагьир туснакъда тамам етти йыл къалды. Заман-заман къайгъысы гючлеп, Зугърагъа гьасретлиги артгъанда, бу назмуну айтып йыбана эди:
Гюнлер гечер, йылама, Къайгъы къачар, йылама! Бу къапуну бегетген Бир гюн ачар, йылама!
Дагьир туснакъда — «Эндиден сонг Зугъраны гюл юзюн гёрмек болурмукен, яда оьмюрюм бу ерде тамам болурмукен»,— деп турмакъда болсун, биз гелейик Зугърагъа.
Зугъра Дагьирни ёлгъа салгъандан сонг, бёттёмен тюшюп бир нече гюн тёгюп йылай къалды. Эмчек анасы башын тизине алып, минг тюрлю насигьат берсе де, кар этмеди.
Бу гьал булан хыйлы заманлар гетди. Заман-заман терезеден къарап, Дагьирден бир хабар излей эди. Бир гюн къараса, бир уллу керван геле. Къаланы тюбюне етишгенде, олагъа Дагьирни сорап бир назму айтгъаны:
Гечмеге керванмусуз? Дертлеге дарманмусуз? Къайгъысы кёп Дагьирден Бир хабар алгъанмусуз?
Керванда бир сарынчы улан бар экен. Зугъраны сёзюн эшитгенде къолуна чёгюрюн де алып бир назму айтгъаны:
Севдюгербиз барыбыз, Ят юртлагъа барырбыз. Дагьиринг кимдир сени? Ёкъ андан хабарыбыз.
Мундан сонг бу керван шагьардан чыгъып, тувра Мардин шагьарны ёлуна тюшдюлер. Етти гюн юрюп Мардинге гелгенде, Аллагъу тааланы гьикматындан, Дагьир турагъан туснакъны алдындагъы бир майдангъа къондулар.
Сонг булардан бири сув гелтирип, бири от ягъып турагъанда, туснакъны терезесинден бир тавуш эшитдилер. Не бар экен деп къарагъанда, Дагьир буланы гёрюп бир назму айтгъаны:
Керван гелди наз булан, Къондулар аваз булан. Мен Зугърамдан айрылдым, Йыбанаман саз булан.
Кервандагъы баягъы улан муну сёйледи:
Сазынг кар этди магъа, Юрегим гюйдю сагъа. Ким экенинг билейим, Атынгны сёйле магъа.
Дагьир:
Атым къыйынлы мени, Къайгъымны ёкъдур саны. Зугъраны ийиси бар — Къайда гёрдюгюз аны.
Баягъы улан:
Этмеге сен оьзюнгню зар, Тутма юрегингни тар. Ёлда ёлукъгъан эдик — Зугъраны саламы бар.
Дагьир Зугъраны атын эшитгенде, гьакъылдан тайып йыгъылды. Хыйлы заман гетген сонг, гьакъылы башына гелгенде, «шо кервангъа бир-эки зат сорайым» деп, дагъы да терезеден къарады. Къараса, керван къонгъан ерде еллер ойнай, керван гетген. Гьасретлигинден хыйлы заман къанлы яш тёгюп йылады. Намаздан сонг, къолларын гётерип: «Я раббал аламин Аллагъ! Чарасыз къалгъанман, магъа сенден башгъа кёмекчи ёкъ. Етти йылдыр, туснакъдаман. Юсуп пайгъамбар алайгьи ссаламны да етти йылдан сонг туснакъдан сен къутгъардынг; Юнус алайгьи ссаламны да къыркъ гюнден сонг балыкъны къарнындан сен чыгъардынг; мени де бу туснакъдан къутгъарып етти йыллыкъ гьасретиме табушдур!» — деди.
Аллагъу таала Дагьирни дуасын къабул этип, яссы намаз заманда туснакъны къапусу ачылып, Хизри пайгъамбар алайгьи ссалам гелди. Янында бир къара ат да бар эди. Салам бергенде, Дагьир саламын алды. Амма ким экенин билмеди. Хизри Дагьирге: «Къайгъырма, балам, Аллагъу таала сени дуангны къабул этип, бу туснакъдан къутгъарды; Зугъраны да гёрежаксан. Тур, бу атгъа мин, сени Зугърагъа элтейим»,— деди.
Дагьир бу сёзден сонг муну ким экенин билип, тез атны уьстюне минди. Туснакъдан чыгъып ёлгъа тюшдюлер. Дагьир атны уьстюнде бир аз гьапул болгъан эди. Гёзюн ачып къараса, танг белги бере тура. Оьзю де Зугъраны къаласыны тюбюнде. Хизри алайгьи ссалам, Дагьир атдан тюшген сонг, гёрюнмейген болуп гетди.
Дагьир Аллагъу таалагъа шукру✻ этип, башын суждагъа салгъан сонг гётерип къарады. Зугъраны терезелери ябукъ эди. Шол заманда Дагьир бир назму айтгъаны:
Уян, гьей Зугъра-ханым, Дертлериме дарманым, Гёрсет бир гюл юзюнгню, Къурман✻ этейим жаным.
Ач терезенгни, Зугъра, Бек гьасретмен гёрмеге! Бир гёрмакъ учун сени Гьазирмен жан бермеге.
Етти йыл къалдым, Зугъра, Гёрмеге болмай сени. Гёз алдынгдан тайгъан сонг Унутгъанмусан мени?
Зугъра шол заман тюш гёрюп тура эди. Тюшюнде къараса: Дагьир гелген. Сююнген гьалда уянып гетди. Тынглап къараса: бир аваз геле. «Бу аваз недир?» деп, терезени ачгъанда, Дагьирни гёрдю. Амма танымады. Дагьир туснакъда къаравсуз къалып, алдынгъы сураты ёкъ эди. Хыйлы заман къарагъан сонг, ахыры таныш сорашдылар. Сонг Зугъра Дагьирге минг алтун берип: «Гьамамгъа бар, уьстюнгню жув, башынгны къыркъдыр. Сонг пулан ерде сени эмчек ананг бар, аны ягъына барып турарсан; къарайыкъ, нечик болур»,— деди. Бу сёзден сонг, душманлар гёрмесин деп, тез-тез терезесин япды.
Дагьир сорай-сорай туруп эмчек анасыны уьюн тапды. Къапусун къакъгъанда, анасы чыгъып: «Кимсен, не сюесен?» — деди. Дагьир оьзюню билдирген сонг, анасы Дагьирни уьйге алып бавруна басды.
Дагьирни алдын таныгъан гиши, гьалиги гьалын гёргенде языгъы чыкъмагъа амал ёкъ эди. Эмчек анасы Дагьирни гьалына къарап хыйлы гёзъяш тёкген сонг, гьамамгъа да йибермей, уьйде исси сув гьазир этди. Дагьир бир янгыз уьйде сапун булан киринип чыкъгъан сонг, анасы чачын тарап бир къат таза опуракъ гийдирди. Сонг алдына аш гелтиргенде, Дагьир башына гелген агъвадыланы бир-бир айта эди. Бу гьал булан бир нече гюнлер гетди.
Зугъра бир гюн бир кагъыз язып, эмчек анасына ол кагъызны Дагьирге элтмакъны тиледи. Ол къатун гелип кагъызны Дагьирге берди. Ачып къараса: «Бу гече чёгюрюнню де алып терезени тюбюне гелирсен»,— деп язылгъан.
Дагьир: «Иншааллагь, гелирбиз»,— деп ваъда этди. Шол гюн Дагьирге йыл чакъы гёрюнюп, эл ятгъан заманда чёгюрюн де алгъан гьалда уьйден чыкъды. Зугъра да Дагьирге къаравуллап турмакъда эди. Гелген сонг, терезесин ачып, айны яргъы булан бири-бирин гёрюп таныдылар. Шол заман Дагьир бир назму айтгъаны:
Мамукъмусан, юнмусан, Юрекде тююнмусан? Нюрге гьаркъ этдинг✻ мени Аймусан сен, гюнмусан?
Зугъра:
Гюн йимик ярыкълысан Зугърагъа тарыкълысан. Гьар бир къылыгъынг арив, Дос болма лайыкълысан.
Булар ол гече бири-бири булан лакъырд этмакъда болдулар. Танг болгъанда, Дагьир къайтып эмчек анасыны уьюне гелди. Беш-алты гюн гетгенде, дагъы да Зугъра бир кагъыз язып йиберди. Дагьир охуп къараса: «Бу гече де гел»,— деп язгъан. Яссы намаздан сонг чыгъып Зугъраны къаласына гелди. Зугъра терезени ачгъанда, Дагьир муну сёйледи:
Къулман, Зугъра, оьзюнге, Гьашыкъман гюл юзюнге. Оьлгюнче бир гюн, Зугъра, Башым салсам тизинге!
Зугъра:
Гёзлеринг жанлар къыяр, Белинг бувунгъа сыяр. Къайгъырма, жаным Дагьир, Бердим сагъа ихтияр.
Булай хыйлы лакъырд этген сонг, бири-биринден айрылдылар. Зугъра терезени явуп✻, Дагьир де эмчек анасыны уьюне гетди.
Гьасилул калам, булар къыркъ гече бу гьалда болдулар. Бир гече дагъы да Дагьир чёгюрюн къолуна алып Зугъраны ягъына гелди.
Зугъра гюндюз бир аркъан гьазир этип къойгъан экен, узатып Дагьирге: «Тут»,— деди. Тутгъанда, Зугъра эмчек анасы булан бирче тартып оьрге чыгъардылар. Бу заман Дагьир де, Зугъра да къучакълашып, гьакъылдан тайдылар. Ол къатун булагъа гюлсувлар севюп, башларына гелгенде, аввал Зугъра бир истакангъа шербет толтуруп Дагьирге узатды; Дагьир де бир пияланы толтуруп Зугърагъа берди.
Булар булай лезетде танг болгъунча къалып, сонг Дагьирни аркъан булан тюшюрдюлер. Дагьир де савбол этип, эмчек анасына барды.
Анасы: «Нечик болдугъуз?» — деп сорагъанда, Дагьир аркъан булан оьрге чыкъгъаныны айтды. Анасы насигьат этип: «Бу иш — лайыкълы иш тюгюл, сизин душмангъыгъыз кёп. Дагъы сан, оьрге чыкъма»,— деди. Бу гьал булан бир хыйлы заманлар гетди.
Дагьир бир гече тюш гёрдю. Къараса: дёрт де ягъын къара итлер алгъан. Барысы да Дагьирге багъып чапдылар. Дагьир некъадар къайгъы этсе де тутулмады. Шол къоркъув булан уянып, оьзю-оьзюне: «Мен бир заманда да булай тюш гёрген эдим. Душманлар бизин гёрген буса ярай»,— деп, эки гече Зугърагъа бармады.
Шол гюнлерде баягъы арап Дагьирден хабар алгъан экен. Бир гече гелип бавну мюйюшюнде яшынды. Ол гече Дагьир де гелип аркъан булан оьрге чыкъды. Дагьир къайтгъанда, арап тувра падишагьгъа барып ишни билдирди: «Мен падишагьны намусуна тиеген затны сюймеймен, ол буса падишагьны азабындан бир де къоркъмай»,— деди.
Хан ачувланып: «Тез адамлар барып яшыртгъын сакъласынлар, не заман Дагьирни анда гёрселер, амангъа къоймай тутуп алдыма гелтирсинлер!» — деди.
Булар Дагьирни сакълап турмакъда болсунлар, биз Дагьирден сёйлейик.
Дагьир бир гече гьашыкълыгъы къувватланып, гёрген тюшю эсинден тайды. Эл ятагъан заманда чёгюрюн де алып Зугъраны ягъына гелди. Зугъра бу гьалны гёргенде, къыйгъырмагъа сюйген эди. Амма Дагьирни юрегине эмчек анасыны насигьаты гелип, оьрге чыкъмады. Бири оьрден, бири тюпден сёйлемеге башладылар. Зугъра, Дагьирни оьрге чыкъмайгъанын гёргенде, бир назму айтгъаны:
Мен сенден ялкъмас эдим, Барып гиргинче кёрге. Сен менден ялкъгъанмусан? Чыкъма сюймейсен оьрге.
Дагьир:
Досну досгъа тилевю — Эсенлиги-аманы. Гелгенге ошай, Зугъра, Айрылмакъны заманы.
Бу сёзню эшитгенде Зугъра йыламагъа башлады. Булар бири тюпден, бири уьсден йыламакъдан болсунлар, биз гелейик падишагьны адамларына.
Ол адамлар Дагьирни бу гьалда гёргенде ювукъ гелип тутдулар. Дагьир мисгинни тутуп, ханны ягъына гелтирдилер. Падишагь ачувланмагъындан ваъдасын да унутгъан гьалда, жаллатлагъа: «Тез бу хыянатчыны бойнун уругъуз!» — деп къычгъырды. Амма вазирлер-алимлер ялбарып, къолундан алдылар: «Дагьир йимик игит гиши бизге бир гюн тарыкъ болур»,— дедилер. Падишагь буланы хатирлерин бузуп Дагьирни оьлтюрмедилер. Амма бир устаны чакъырып бир сал ишлетди. Сонг Дагьирни бир авзу ачыкъ сандукъгъа салдылар. Сандукъну салны уьстюне салгъан сонг, салны «Шат»✻ деген бир уллу сувгъа салып йибердилер.
Дагьир сувну уьстюнде кёкню юзюнден гьайры затны гёрмей бара эди. Эретурмагъа, олтурмагъа амалы ёкъ эди. Къолу-буту байлангъан эди.
Дагьир уьч гече, уьч гюн сувну уьстюнде къалып, ачлыкъдан кёп языкъ болду. Шат сувну боюнда Гюл-падишагь деген бир ханны къаласы бар эди. Бу сув ол падишагьны бавундан оьтюп гетекен.
Зугъра аны билип, тез ол падишагьны къызына бир кагъыз язды. Кагъызда, саламдан сонг: «Дагьирни атам Шат сувуна салды; бизин хатирибиз учун, къарап алмагъа къайгъы этигиз»,— деп язылгъан эди.
Мюгьюр басгъан сонг, кагъызны эмчек анасыны къолуна берди. Ол да тез бир барагъан гишини тавуп, кагъыз булан бирче юз алтун йиберген сонг: «Муну Гюл-падишагьны къызына берип, жавабын да алып гелерсен. Гелгенде де сагъа юз алтун берирбиз» — деди. Ол гиши ат булан болгъан чакъы тез барып етишди. Шол гюн Гюл-падишагьны къызы кёп къызлар булан бирче шол Шат сувну уьстюндеги бавда эдилер. Бу гиши къараса, хыйлы къызлар бавгъа гирип баралар. Буланы артындан бир къарт къатун да бара. Бу гиши ол къарт къатунгъа беш алтун да берип, оьзюню мурадын билдирди. Ол къатун ханны къызын янгыз ерге тартып, хабарны билдиргенде: «Зугъраны кагъызын алып гел»,— деди. Гелгенде ачып къарап, бар да къызлагъа: «Шат сувундан гьапул✻ болмагъыз, бир зат гёрюнсе, магъа билдирерсиз!» — деп буюрду.
Къызлар гьар заман къарай эдилер. Хыйлы замандан сонг, къарасалар — бир сал геле гёрюне. Тез барып къызгъа билдирдилер. Ол да гелип къараса, сал бар, амма ичинде гиши гёрюнмей. Шол заман къыз: «Тез биригиз бир сарын айтыгъыз! Дагьир сарынгъа уста деп эшитиле. Ичинде бар буса, жавап берир»,— деди. Анда бир къыз бир сарын айтгъаны:
Гелигиз, къызлар, уьчейик✻, Шат сувуна тюшейик. Дагьирдир бу гелеген — Кёмекге етишейик!
Салны ичинден Дагьир муну сёйледи:
Мингеним такъта пара✻ Билмеймен къайда бара. Бир иман агълю ёкъму Этмеге магъа чара?!
Мундан сонг къызлар бир амал этип Дагьирни сувдан чыгъардылар. Мажлис этип, Дагьирни алдына уллу ашлар гелтирген сонг, бир къыз туруп эки истакан булан шербет гьазир этди. Бирин Дагьир, бирин Гюл-падишагьны къызы ичдилер.
Къыз Дагьирни аривлюгюн, исбайылыгъын гёргенде гьайран болуп, юрегинде гьашыкълылыкъ загьир болмагъа башлады. Шол заман къыз Дагьирни макътап бир назму айтгъаны.
Къыз:
Малайикмусан, Дагьир, Энглеринг къызыл къандей, Павла бересен, Дагьир, Нюрден яратылгъандей.
Дагьир:
Халкъныки маржан буса, Къызыл якъут сеники. Сени юзюнге къаршы Саналмас оьзгеники.
Бу мажлис тозулгъан сонг, Гюл-падишагьны къызы тез бир кагъыз язды, ол да баягъы къатунгъа берип, ол да баягъы тишиге етишдирди. Ол гиши жавапны алгъан сонг, къарамай юрюп, хыйлы гюнлерден сонг Зугърагъа етишди. Зугъра кагъызны ачып къараса: «Дагьирни сувдан чыгъардыкъ, сизин хатиригиз учун къолдан гелген къадар рагьат сакълажакъбыз»,— деп язылгъан.
«Сав болса, иншааллагь, дагъы да ёлукъмакъ болур, бу ишге сабурдан башгъа чара ёкъ»,— деп, бир назму айтгъаны:
Дагьирден айрылгъанлы Агъа тёзюмню яшы. Алгъасама, юрегим, Сабурдур ишни башы.
Зугъра гьашыкълыкъны оту булан гече-гюн янмакъда болсун, биз гелейик Дагьирге.
Дагьир къыркъ гюн къызлар булан кеп этип турду, амма гьакъылы да, пикрусу да Зугърада эди. Оьзю мунда буса да, юреги анда эди. Бу падишагьны уьч къызы бар экен.
Уьчюсю де, бирлери яшыртгъын, бирлери гёрюне. Дагьирге гьашыкъ эдилер. Бир гюн бу къызланы уллусу Дагьирге бир назму айтгъаны:
Дагьир, къашларынг къара, Тюшгенсен агъу зара. Не гёрдюнг бу Зугърада, Оьзгелеге де къара.
Дагьир:
Гьашыкълыкъ унутдурур Дюньяны, ахыратны. Гёрмедим оьмюрюмде Зугърадей арив затны.
Ортанчы къыз муну сёйледи:
Къарадыр къашым мени, Гьар гёрген къалыр багъа. Яхшы бир къарасана — Зугъра гелему магъа?
Дагьир:
Гёзлеринг — къара юзюм, Сагъа да ёкъдур сёзюм. Зугъра гьакъылым алгъан Андадыр эки гёзюм.
Гичи къыз муну сёйледи:
Инчедир мени белим, Шекерден татли тилим. Аривлюк якъдан, Дагьир, Атым дюньягъа малим.
Дагьир:
Аривсен сурат йимик, Кимлер де сюер сени. Ваъдам бар Зугъра булан: Сюймежакъман оьзгени.
Къызлар бары да бирден Дагьирни сююп, заман-заман Зугърагъа таш атадылар. Амма Дагьир булардан кеп алмай эди. Гьакъылы, пикрусу Зугърада эди.
Бир гюн бу уьч де къыз Дагьирни уьстюнден гьавгъа✻ этип, ахыр да: «Гьарибиз Дагьир булан уьч гюн сарын айтайыкъ, къайсыбыз Дагьирден озсакъ, Дагьирни ол сюйсюн»,— дедилер. Барысы да бу сёзге рази болуп, аввал уллусу къыз уьч гече уьч гюн Дагьир булан сарын айтды. Ахыр Дагьир аны токътатды. Андан сонг ортанчы къыз сёйледи. Андан да озду. Сонг гиччиси къыз сёйледи. Ахыр аны да мюкюр этди.
Булай амал болмагъан сонг, булар дагъы да гьавгъалашып, уллусу къыз: «Мен сизден уллуман. Дагьирни мен сюемен!» — деди. Ортанчы къыз: «Дагьирни сувда аввал мен гёрдюм!» — деди. Гиччиси къыз: «Дагьирге мен оьзюмню айтарман, къабул этмесе, бир гече юхлайгъан ерде башын гесермен!» — деди.
Ортанчы къыз: «Олай буса, мен де айтарман, къабул этмесе — агъу берирмен»,— деди. Уллусу къыз: «Мен де къолун-аягъын байлап Шат сувуна атарман»,— деди. Пакъыр Дагьир буланы барын да эшитеди.
Дагьир бу къызлар оьзюню бири-биринден къызгъанып ахыр баражакъларын билди. Аны учун, бир гечени къарангысы булан бавдан чыгъып бир ёлгъа тюшдю. «Тавакалту алаллагь!» деп, алдына-артына къарамай юрюп тербеди. Бир гече, бир гюн юрюген сонг, бир булакъгъа етишди. Анда намаз жувунуп, намаз къылгъан сонг, башын суждагъа салып, Аллагъу таалагъа дуа этди. Дуасында сав-саламат Зугърагъа ёлукъмакъны тиледи.
Дуадан сонг, юхусу гелип, бир аз заман гьапуллукъ этген эди. Шол заман къулагъына бир ат кишнейген тавуш гелди. Уянып къараса: акъ опуракълы бир гиши къара атгъа да минип геле тура. Етишип салам бергенде, Дагьир саламын алып, эретурду. Бу гиши Хизри алайгьи ссалам экен. Дагьирни атына алып: «Гёзюнгню юм!» — деди. Юмду. «Ач!» — деди. Ачды. Къараса: оьзю Зугъраны къаласыны тюбюнде, янында гьеч гиши де ёкъ.
«Бу иш тюшюмдему, тюлюмдему?» — деп, тувра эмчек анасыны уьюне барды. Къапуну къакъгъанда, ачып, анасы Дагьирни бавруна басды. Уьйге гирип рагьат болгъанда, Дагьир анасына бары да гёргенлерин айтды. Дагьир эки гюн уьйде къалып, уьчюнчю гюн Зугъра булан ёлукъмагъа пикру этди. Шол заман къулагъына накъыраны тавушу гелип, анасына сорагъанда, анасы агъ этип: «Балам, хан сени сувгъа салгъан сонг, Зугъраны пулан падишагьны уланына гелешген эди. Гьали бир жумадыр — тойлар этелер»,— деди.
Дагьир бу хабарны эшитгенде, эретургъан еринден йыгъылып, гьакъылдан тайды. Эмчек анасы сёзюне пашман болуп, тез Дагьирни юзюне гюлсувлар сепди. Бир хыйлы замандан сонг гьакъылы башына гелип, йылай башлады. Тойгъанча йылагъан сонг, анасына ялбарып: «Магъа бир къат къатунгиши опуракъ бер, Зугъраны тоюна барайым»,— деди. Анасы: «Гел, балам, бу къастны къой, Зугърадан сагъа пайда ёкъ. Табулмайгъан зат къыз болсун, мен сагъа Зугърадан артыкъ къыз табарман»,— деди. Амма Дагьирге англатып болмады. Амал болмагъан сонг, Дагьирге бир къат къатунгиши опурагъын гелтирди. Шол гече Дагьирни гёзюне юху гирмеди. Эртен шол опуракъланы да гийип, тойгъа барды. Бир мюйюшде олтуруп гьар якъгъа къарай эди.
Зугъра да жавгъарлагъа батып, хара опуракълар булан тахда олтургъан эди. Къаршысында нечесе къызлар — бирлери бийип, бирлери сарын айта эди. Оьзю буса заман-заман Дагьирни эсгерип, агъ этеди. Эсине Дагьир гелгенде, къаласы башына туснакъ уьйден башгъа болмай эди.
Дагьир Зугъраны бу гьалда гёргенде, ихтиярсыз аваз этип оьзюню билдирмеге аз къалды. Гьар не болса да, гьакъылын башына жыйып, сабур этди.
Зугъра заман-заман ягъына сарынчы къызлардан бирин чакъырып, тынглай эди. Ораву гелсе, нагагь бир оьзю де къаршылыкъ эте✻ эди.
Зугъра айтса, барысындан да уьстюн бола эди. Къызланы бириси сарын айтып битген сонг, чёгюрюн ерге салгъанда, Дагьир алып бир назму айтгъаны:
Кёкюрегимде тююн, Тапмайман тойну кююн. Досдан айрылгъан гюнюм — Къыямат гюндюр бугюн.
Дагьирден муну эшитгенде, бары да къызлар Дагьирни уьстюне жыйылдылар. Дагьир де кёп арив бир къызны суратында болмакъ саялы, гьеч де танылмай эди. Къызлар Дагьир булан сарын айтмагъа урундулар. Дагьир барын да мюкюр этди.
Сонг къызлар муну хабарын Зугърагъа етишдирип: «Тойгъа бир къыз гелген, сарын айтмагъа барыбыздан да гьюнерли»,— дедилер. Зугъра: «Аны мунда алып гелигиз!» — деди.
Дагьир къолунда чёгюр де булан гелип олтурду. Къызлар бир истакан шербет сув берип, ичген сонг, башлап Дагьир бир назму айтгъаны.
Дагьир:
Гьашыкъман къана-къана, Сёйлеймен яна-яна. Айтыгъыз, асил къызлар, Гьашыкъ неден йыбана?
Зугъра:
Гёзьяшым тюгюл тегин — Алдырдым элимдегин. Гьар гелген гьалым сорай, Гьеч билмей гёнгюмдегин.
Дагьир:
Сен де гьашыкъсан бугъай, Мен де тюгюлмен тегин. Къаршымда туруп, сен де Билмейсен гёнгюмдегин.
Зугъра:
Гьашыкълыкъ денгизине Чомулдум батар чакъы. Чыгъаргъанман бир жавгьар — Минг алтун болур гьакъы.
Дагьир:
Гьашыкълыкъ алды мени, Болмайман андан тая. Ким сюйсе ханны къызын — Къыйыны болур зая.
Зугъра:
Табушдурсун Худайым Гьар кимни герегине. Ханны къызын сюйгенни Тююндюр юрегине.
Дагьир:
Пайгъамбарлагъа тюшген Дёртдюр Аллагъ каламы. Денгизде бир масжит бар — Кимдир аны имамы?
Зугъра:
Мактапгъа юрюй туруп Охудум Къуръан-калам. Денгиздеги масжитге — Юнус пайгъамбар имам.
Дагьир:
Эки дос бир-бирине Къыйыныны сорамайму? Эки сюйген бир болуп Къошулса ярамайму?
Зугъра:
Юрегим янып бара, Кёкюрегим отлудур. Эки сюйген бир болуп Къошулма умутлудур.
Сёзлери бу ерге етишгенде, Зугъра шек болуп къарады. Къараса, буланы сёйлейген — Дагьир. Билди, амма сёз айтмады. Дагьир де барып оьзге бир ерде олтурду. Сонг Зугъра да эмчек анасына ялбарып: «Бу гече Дагьирни мунда къалдыр»,— деди. Анасы бир аз сюйсюнмеген эди. Кисесинден бир увуч алтун чыгъарып берди. Гиши шек болмасын деп, Зугъра бирдагъы башгъа къызны чакъырып, аны булан да бир нече сарын айтды.
Бу гьалда ахшам намаз болду. Зугъраны эмчек анасы Дагьирни чакъырып бир янгыз уьйге гийирди. Сонг Зугъра да гелип, бири-бирин къучакъладылар. Сонг Зугъра Дагьирге: «Гёзюмню яргъы Дагьир, ихтияр менде тюгюл, атам мени пулан падишагьны уланына бережакъ болду. Амма мени юрегим сенде, мен сени булангъы ваъдадаман. Оьлсем де сенден гьайрыгъа бармажакъман»,— деди. Дагьир: «Гючден элтип берселер, нетип болажакъсан?» — деди. Зугъра: «Ол заман аввал огъар агъу берип, сонг оьзюмню гьалак этмеге негетлимен»,— деди.
Бу сёзлерден сонг Зугъра Дагьирге: «Алгьамдулиллагь, гьали сени булан гёрюшдюм, энди ишлер башгъача болмагъа ярай»,— деди. Дагьир: «Нечик ойлайсан?» — деди. Зугъра: «Эртен бизин гьамамгъа элтежакълар; мен ёлдашланы кёп этмеймен — бир сен, бир мен, эки де бизин эмчек аналарыбыз, уьч де къараваш болур. Гьамамдан чыкъгъанда, экибиз де башыбызны алып къачарбыз. Шол заман Аллагъу таала язгъан болур»,— деди. Дагьир де бу гьакъылны арив гёрюп, сёзню бу ерде къойдулар.
Тангаласында булар етти ат да гьазир этип, минген гьалда гьамамгъа багъып юрюдюлер. Амма булар атлагъа минегенде йыракъдан къарап баягъы шол арап Дагьирге бир аз шекли болгъан экен. Булар къапудан чыкъгъан сонг, арап бу назмуну сёйледи.
Арап:
Къатунлар минип бара, Тамашасына къара: Дагьир йимик къурч йигит Къатун суратда бара!
Дагьир муну эшитгенде, муну айтгъан ким экен деп, жавап бермеге сююп артына бурулуп къарады. Зугъра ишара этип жавап айтмагъа къоймады. Амма арап Дагьирни билди. Гьар нечик болса да, булар гьамамгъа барып етишдилер. Зугъраны юрегине къоркъув тюшген эди. Амма Дагьирге билдирмей тура эди.
Гьамамны къапусунда Дагьирге: «Сагъа бир тилевюм бар, аллагьызен къабул этмей къойма»,— деди. Дагьир: «Недир ол?» деп сорагъанда: «Арап мальун сени таныды, барып атама айтар, ишибиз къыйын болагъангъа ошай. Аллагъ гёрсетмесин, сагъа бир зарар болса, мен оьзюмню гьалак этермен»,— деди. Дагьир: «Арап мени билмегендир»,— деп, Зугъраны сёзюне тынгламай, гьамамгъа гирди.
Гьамамны ичинде бирдагъы керен Зугъра ялбарып: «Гел мени сёзюме тынгла, атланы бирин минип бир якъгъа гет»,— деди. Дагъы да Дагьирни тынглатып болмады. Аллагъу тааланы къазасы гелмеге сюйгенде, гьар не сёйлесенг де пайда этмей. Дагьир мисгин башына не гелегенден хабарсыз, «Зугъраны не кюйде алып къачайым экен» деп ойламакъда турсун, сен хабарны башгъа якъдан тынгла.
Баягъы арап Дагьирни таныгъан сонг, тюз падишагьгъа барып хабар берди. Падишагь бек ачувланып: «Тез беш минг асгер гьазирленсин!» — деп буйрукъ этди. Асгер кёп болмаса Дагьирни гьакъкъындан✻ гелмейгенин алъякъда гетген ишлер билдирген эди. Гьасилул калам, ол беш минг асгер тез гелип гьамамны арагъа алдылар.
Къаравашланы бири тышгъари чыкъгъан эди. Асгерни гёргенде, тез къайтып Дагьир булан Зугърагъа хабар билдирди. Булар бу хабарны эшитгенде, бири-бирине къарап кёп пашман болду. Дагьир Зугърагъа: «Сен айтгъанны этген бусам яхшы болажакъ экен»,— деди. Дагьирни ягъында бичагъы сама ёкъ эди. Гьар не болса да, Зугърагъа: «Гьали мени дуадан унутма!» — деп, къыргъа чыкъды. Къырдагъы асгерни ичине арслан йимик болуп гирген эди. Бир хыйлы адамланы юмурукъ булан йыкъгъан сонг, бирисини белинден къылычын алып, аз замандан юзге къадар адамны оьлтюрдю.
Асгерни гёзю къоркъуп падишагьгъа адам йибердилер. Падишагь беш минг асгер дагъы да йиберди. Бары да гелип Дагьирни арагъа алдылар. Дагьир де бу асгерни арасына гирип, уьч сагьатны ичинде эки минг беш юз адамны гьалак этди. Амма ахыр, адамны кёплюгюнден, къыра туруп талмагъа башлады. Булар аркъанлар алып кёп заман айлангъан сонг Дагьирни тутдулар. Падишагьны янына элтгенде: «Тез бойнун уругъуз! Дюньяда аты-чуву къалмасын!» — деди. Янындагъы алимлер, вазирлер туруп бу ёл да Дагьирни къанын тиледилер✻: «Къанын бизге багъышла! Маслагьат — муну туснакъ этмакъдыр. Балики бизге бир гюн душман загьир болса, муну йимик игит кёп тарыкъ болур, муну зая этмели тюгюл»,— дедилер. Падишагь: «Оьлтюрмесем амал ёкъ, бу саялы нече керен питне болду, гёрмедигизму?» — деди. Булар: «Сен Дагьирни бу ёл да къой, дагъы керен Зугъраны атын тутуп булай ишни этсе, ол заман биз де сагъа ян болурбуз»,— дедилер. Хан: «Ол сиз айтагъан зат — болмайгъан зат. Къачан да муну бу эдепсизлиги къалмас: къалыр дей бусагъыз, гьали Дагьир уьч сарын айтсын, амма сарынгъа я мени, я Зугъраны къошмасын. Къошмай айтып болса, къанындан гечермен, болмаса, валлагь-биллагь оьлтюрюрмен!» — деп ант этди.
Дертли Дагьир ол жамаатны ортасында уьч назму сёйледи.
Аввалгъынчысы:
Гьашыкълыкъны чайнаса, Аврувлу болур савлар. Дагьирни Мажнун йимик Маканы болсун тавлар.
Экинчиси:
Къыйыным кёпдюр мени, Аллагъ сыйласын сени. Нетгенмен бу дюньягъа? — Даим йылата мени.
Муну айтып биттенде, Зугъра гьамамдан гелип етишди. Бу мажлисдеги ишден Зугъраны хабары ёкъ эди. Дагьирни назму айта туруп гёргенде, «падишагьны юрегине Аллагъу таала рагьму салып, оьзюню Дагьирге бермеге сюе бугъай»,— деп эсине гелди. Эсине булай гелмакъ саялы, «Дагьир назмусуна мени де къошса эди!» — деп, Дагьирни алдына багъып айланды. Оьзюню къошмакъ — Дагьирни оьлмагъына болагъаныны не билсин?
Пакъыр Дагьир, Зугъраны алдына гелип гёргенде, не сёйлежагъын билмей къалды. Ажал пияласы да толуп гьазир болгъан эди. Ахыр муну сёйледи; уьчюнчюсю:
Хабарым ёкъ оьзюмден — Сююнчму бу, вайму бу? Къаршымда шавла берген Зугъраму бу, айму бу?
Падишагь Дагьирден бу назмуну эшитгенде, жаллатгъа багъып: «Тез муну бойнун ур!» — деди. Жаллатлар Дагьирни майдангъа чыгъардылар. Зугъраны сёзю де падишагьгъа асар этмеди. Дагьир, оьлежагъын ойлап, Зугърагъа бакъгъан гьалда гёзлеринден яшлар тёкдю.
Вазирлер, алимлер де бу ёл падишагьгъа зат айтып болмадылар. Сонг падишагь жаллатлагъа бирдагъы керен багъып, ачувлангъан гьалда: «Ур шону бойнун!» — деди. Жаллат: «Гесилген баш гери гелмес»,— деп, бир аз дагъы да турду. Уьчюнчюлей падишагь дагъы да гючлю кюйде буюрду.
Бу ёл Дагьир оьлежагъын якъин✻ билип, жаллатдан беш минут мюгьлет тиледи. Жаллат мюгьлет бергенде, намазгъа жувунуп, эки ракаат намаз къылды. Намаздан сонг, Аллагъу таалагъа дуа этип, бу сагьатда оьзюню жанын алмакъны тиледи. Аллагъу тааланы гьикматындан, Дагьир дуадан сонг эки де къолларын бетине сюрте турагъанда, жанын Аллагъу таалагъа тапшурду.
Зугъра бу гьалны гёргенде, эки де къолуна эки таш алып, кёкюрегин тюймеге башлады. Гьакъылы бир заман гетип, бир заман гелеледи. Падишагь Зугърагъа къыйналып гьакимлени гелтирсе де пайда этмеге болмадылар. Ахыр бириси: «Муну дарманы — Дагьирни этинден бир азны гесип, билдирмей ашатмакъдан башгъа зат ёкъ»,— деди. Булар да ашатажакъ болдулар.
Зугъра муну англап, тюз атасыны ягъына барды. Шол заман атасына бир назму айтгъаны:
Ичмеге сув тюшмесин Сизин уллугъа-яшгъа!
Ашама зат болмасын Адам этинден башгъа!
Арив гёрюнсе ярай Эки сюйген янаша. Мен де гетежакъ болдум, Сен энди рагьат яша!
Зугъра бу сёзлени сёйлеген сонг, мажлисде кёп турмай, чыгъып Дагьирни уьстюне гелди. Къараса: жандей гёрген Дагьири чанглы топуракъны уьстюнде ятып тура. Бир хыйлы заман йылагъан сонг: «Сен къайтмайгъан ерге гетгенсен, мен ким булан йыбанайым, сени булай болмагъынга себеп болгъанлар сени йимик болсун!» — деп, Аллагъу тааладан оьлюмню тиледи. Шол сагьат Дагьирни къучакълагъан гьалда, уьч керен эснеп, жанын берди. «Инна лиллагьи ва инна илайгьи ражъун»✻.
Бу ишлер бары да падишагь ваъдасын бузмакъ себепли болду. Гьакъылы гиши тергеп къарамагъа герек.
Дагьирни оьлгенин эшитгенде, баягъы арап, «Къарайым чы» деп баргъан эди. Зугъраны да оьлюп гёргенде, хынжалын чыгъарып оьзю-оьзюню оьлтюрдю. Бу арап да яшыртгъын Зугърагъа гьашыкъ болгъан экен деп айтыла.
Падишагь Зугъраны да оьлген хабарын эшитгенде, къатуну булан барып кёп йыладылар. Амма бичакъ оьтюп сонг, не пайда?
Хан гелгинче халкъ бу эки гьашыкъны янында арапны чархын лайыкъ гёрмей, башгъа бир ерге тайдырып салгъан эдилер.
Падишагь, гелген сонг, «Бу затлар бары да арапны тили салы болду, тез гелтиригиз, аны да къоймай оьлтюрейик»,— деп акътарды. Халкъ: «Падишагьым, ол да оьзю-оьзюню оьлтюрдю»,— деп, чархны гёрсетдилер. Сонг падишагьгъа барысы да: «Энди сиз савболугъуз. Йыламакъны пайдасы ёкъ»,— деп буланы гёммеге тарыкълы болагъан затланы гьазир этдилер. Сонг Зугърагъа да, Дагьирге де янаша эки къабур къазып, арапны буланы аякъ янына гёмдюлер.
Хабарда гелгенге гёре, Зугъраны уьстюне бир акъ гюл битди, Дагьирни уьстюнде де бир къызыл гюл битди. Амма арапны уьстюне къара тегенек битди. Не заман ол эки гюл бири-бирине къошулмагъа сюйсе, араларына шол къара тегенек гирип, къошулмагъа къоймай эди.
Гьали де булагъа зияратгъа баргъанлар гьар йыл ол къара тегенекни геселер. Гелеген йылында дагъы да къайтып бите деп айтыла.
Валлагъу аъламу би-ссаваб ва илейгьил маржаъу ва-л-мааб✻.
(«Дагьир-Зугъра». Гёчюрген — Абусупиян ибн Акай. Темирханшура, 1915 й., 2—24 б.)
⁂