Ичделик
Latin Ночь День
  • ТАТАРСКАЯ ГРАММАТИКА КАВКАЗСКОГО НАРЕЧИЯ
    • ПРЕДИСЛОВИЕ
    • ИЗЪЯСНЕНИЕ
    • ВВЕДЕНИЕ
      • ТАТАРСКАЯ ГРАММАТИКА
  • ЧАСТЬ ПЕРВАЯ. ПРАВОПИСАНИЕ.
    • Глава первая. О буквах вообще.
    • Глава вторая. Как пишутся буквы всвязи.
    • Глава третья. Произношение букв.
    • Глава четвертая. Гласные буквы и знаки, управляющие произношением.
      • Пример чтения Кавказского наречия.
      • Пример чтения Адербиджанского наречия.
  • ЧАСТЬ ВТОРАЯ. СЛОВОПРОИЗВЕДЕНИЕ.
    • Глава первая. Существительное.
      • ОБРАЗЦЫ СКЛОНЕНИЯ.
        • A.
        • B.
        • C.
        • D.
        • E.
    • Глава вторая. Прилагательное.
    • Глава третья. Местоимение.
      • Примеры сокращенных Притяжательных.
      • ОБРАЗЦЫ СКЛОНЕНИЯ МЕСТОИМЕНИЙ.
        • а) Личныя.
        • b) Притяжательныя.
        • c) Относительныя местоимения не склоняются.
        • d) Указательныя.
    • Глава четвертая. Глагол.
      • ПРИМЕР ПРОИЗВОДСТВА ЗАЛОГОВ.
      • СПРЯЖЕНИЕ.
      • НАРАШЕНИЕ ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ВСПОМОГАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА.
      • НАРАШЕНИЕ ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ВСПОМОГАТЕЛЬНАГО.
      • СПРЯЖЕНИЕ САМОСТОЯТЕЛЬНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА بولمغه *Булмага* БЫТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ САМОСТОЯТЕЛЬНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА بولمسقه *булмаска* НЕ БЫТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ПЕРВООБРАЗНАГО ДЕЙСТВИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلمکه *сюйлемее* ГОВОРИТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ДЕЙСТВИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلمسکه *сюйлемеске* НЕ ГОВОРИТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ТРАНЗИТИВНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلتمکه *сюйлетмее* ЗАСТАВИТЬ ГОВОРИТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ТРАНЗИТИВНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلتمسکه *сюйлетмеске* НЕ ЗАСТАВЛЯТЬ ГОВОРИТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СТРАДАТЕЛЬНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یازلمغه *язылмага* БЫТЬ ПИСАНУ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СТРАДАТЕЛЬНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یازلمسقه *язылмаска* НЕ БЫТЬ ПИСАНУ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВОЗВРАТНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА النمغه *алынмага* БРАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВОЗВРАТНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА النمسقه *алынмаска* НЕ БРАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВЗАИМНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلشمکه *сюйлешмее* ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВЗАИМНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلشمسکه *сюйлешмеске* НЕ ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВЗАИМНАГО ТРАНЗИТИВНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلشترمکه *сюйлештырмее* ЗАСТАВИТЬ ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВЗАИМНАГО ТРАНЗИТИВНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلشترمسکه *сюйлештырмеске* НЕ ЗАСТАВЛЯТЬ ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СРЕДНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یاتمغه *ятмага* ЛЕЖАТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СРЕДНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یاتمسقه *ятмаска* НЕ ЛЕЖАТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СРЕДНАГО ТРАНЗИТИВНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یاتدرمغه *яттырмага* ЗАСТАВЛЯТЬ ЛОЖИТЬСЯ, ЛЕЖАТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СРЕДНАГО ТРАНЗИТИВНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یاتدرمسقه *яттырмаска* НЕ ЗАСТАВЛЯТЬ ЛОЖИТЬСЯ.
    • ГЛАВА ПЯТАЯ.
      • Наречие.
    • ГЛАВА ШЕСТАЯ.
      • Послеположение.
    • ГЛАВА СЕДЬМАЯ.
      • Союз.
    • ГЛАВА ОСЬМАЯ.
      • Междуметие.
    • ПРИБАВЛЕНИЕ К ПЕРВОЙ ЧАСТИ ГРАММАТИКИ.
      • Производство слов
  • ЧАСТЬ ТРЕТЬЯ.
    • СЛОВОСОЧИНЕНИЕ.
    • ГЛАВА ПЕРВАЯ.
      • Согласование слов.
    • ГЛАВА ВТОРАЯ.
      • Управление слов.
    • ГЛАВА ТРЕТЬЯ.
      • Размещение слов.
    • ПРИБАВЛЕНИЕ К ТРЕТЬЕЙ ЧАСТИ ГРАММАТИКИ.
    • ОПЕЧАТКИ.

СПРЯЖЕНИЕ ПЕРВООБРАЗНАГО ДЕЙСТВИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلمکه *сюйлемее* ГОВОРИТЬ.

Изъявительное наклонение.

Время настоящее.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: سویلایمن сюйлеймен говорю / سویلایبیز сюйлейбиз говорим
  • 2.: سویلایسن сюйлейсен / سویلایسیز сюйлейсиз
  • 3.: سویلای сюйлей / الار سویلا аларъ сюйлей.

Нечаянное: سویلای ایکان сюйлей икен и пр. вышло, что говорит, аιа! говорит и пр.

Прошедшее определенное.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: سویلدم сюйледым говорил / سویلدق сюйледык говорили
  • 2.: سویلدنك сюйледынк / سویلدغز сюйледыныыз
  • 3.: سویلدی сюйледы / سویلدیلار сюйледыларъ.

Прошедшее неопределенное.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: سویلکانمن сюйлегéнмен говорил / سویلکانبیز сюйлегéнбиз говорили
  • 2.: سویلکانسن сюйлегéнсен / سویلکانسیز сюйлегéнсиз
  • 3.: سویلکان сюйлегéн / سویلکانلار сюйлегéнлеръ.

В письме употребляют и سویلمش сюйлемиш

Нечаянисе: سویلکان ایکان сюйлегéнъ икен и пр.

11


— Стр. 78 —

Давнопрошедшее.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: سویلکان ایدم сюйлеéнъ идым говаривал. / سویلکان ایدك сюйлеéнъ идык говаривали
  • 2.: سویلکان ایدنك сюйлеéнъидынк / سویلکان ایدکز сюйлеéнъидиыз
  • 3.: سویلکان ایدی сюйлеéнъиды / سویلکان ایدیلار сюйлеéнъидилер

В письме употребляют и سویامش ایدم сюйлемишъ идым и проч.

Будущее.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: سویلرمن сюйлермен буду говорить (скоро) / سویلربیز сюйлербиз будем говорить (скоро)
  • 2.: سویلرسن сюйлерсен / سویلرسیز сюйлерсız
  • 3.: سویلر сюйлер / سویلرلار сюйлерлеръ.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: سویلجکمن сюйледжекмен буду говорить / سویلجکبیز сюйледжекбиз будем говорить
  • 2.: سویلجکسن сюйледжексен / سویلجکسیز сюйледжексиз
  • 3.: سویلجك сюйледжек / سویلجکلار сюйледжеклеръ.

Нечаянное سویلجك ایکان сюйледжекъ икен, или سویلر ایکان сюйлеръ икен вышло, что он будет говорить и проч.

Повелительное наклонение.

Единственное число.

  1. سویلا сюйлé говори, سویلچی сюйлéчи говорика, سیلسنه сюйлесéне пожалуйста, говори.

  2. سویلسون сюйлесун пусть говорит.


— Стр. 79 —

Множественное число.

  1. سویلکز сюйлéныз, سویلچکز сюйлéчиныз, سویلسکزده сюйлесеиздé говорите, говорите-ка, пожалуйста говорите.

  2. سویلسونلار сюйлéсунлер пусть говорят.

К нему принадлежит и سویلکایسن сюйлеéйсен где Кумыки, в разговоре, ك выбрасывают.

Соизволяющее наклонение.

سویلایم сюйлейм пожалуй, буду говорить, سویلایك сюйлейк пожалуй, будем говорить и проч.

Условное наклонение.

Время настоящее.

/ Множ. число.

  • 1.: سویلای بولسام сюйлей булсам если говорю / سویلای بولساق сюйлей булсак если говорим
  • 2.: سویلای بولسانك сюйлей булсачк / سویلای بولساغز сюйлей булсаыыз
  • 3.: سویلای بولسا сюйлей булса / سویلای بولسالار сюйлей булсаларъ.

Прошедшее.

Единственное число.

  1. سویلکان بولسام сюйлеéнъ булсам если говорил.

  2. سویلکان بولسانك сюйлеéнъ булсанк

  3. سویلکان بولسا сюйлеéнъ булса.


— Стр. 80 —

Множественное число.

  1. سویلکان بولساق сюйлеéнъ булсак если говорили.

  2. سویلکان بولساغز сюйлеéнъ булсаıыз

  3. سویلکان بولسالار сюйлеéнъ булсаларъ.

Будущее 1-е.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: سویلسام сюйлесем если буду говорить (скоро) / سویلساك сюйлесёк если будем говорить (скоро)
  • 2.: سویلسانك сюйлесенк / سویلساکز сюйлесеиз
  • 3.: سویلسا сюйлесе / سویلسالار сюйлеселеръ.

Будущее 2-е.

Единственное число.

  1. سویلجك بولسام сюйледжекь булсам если буду говорить

  2. سویلجك بولسانك сюйледжекь булсанк

  3. سویلجك بولسا сюйледжекь булса.

Множественное число.

  1. سویلجك بولساق сюйледжекь булсак если будем говорить

  2. سویلجك بولساغز сюйледжекь булсаıыз

  3. سویلجك بولسالار сюйледжекь булсаларъ.

Турки и Адербиджанские Татары, вначале времен Условнаго наклонения, прибавляют частицу اکر эгер если.


— Стр. 81 —

Кумыки, в скором разговоре, в بولسام и проч. букву ل выбрасывают.

Желательное наклонение.

Настояще — будущее.

Единственное число.

  1. سویلکای ایدم сюйлеéй идым ах, как бы я говорил (теперь).

  2. سویلکای ایدنك сюйлеéй идınк

  3. سویلکای ایدی сюйлеéй иды.

Множественное число.

  1. سویلکای ایدك сюйлеéй идык ах, как бы мы говорили (теперь).

  2. سویلکای ایدکز сюйлеéй идиыз

  3. سویلکای ایدیلار сюйлеéй идилеръ.

Прошедшее.

Единственное число.

  1. سویلکان بولغای ایدم сюйлеéнъ булгай идым как бы я говорил.

  2. سویلکان بولغای ایدنك сюйлеéнъ булгай идынк

  3. سویلکان بولغای ایدی сюйлеéнъ булгай иды.

Множественное число.

  1. سویلکان بولغای ایدك сюйлеéнъ булгай идык как бы мы говорили.

  2. سویلکان بولغای ایدکز сюйлеéнъ булгай идиыз

  3. سویلکان بوغای ایدیلار сюйлеéнъ булгай идилеръ.


— Стр. 82 —

Будущее.

Единственное число.

  1. سویلجك بولغای ایدم сюйледжекь булгай идым хотелось бы мне говорить

  2. سویلجك بولغای ایدنك сюйледжекь булгай идынк

  3. سویلجك بولغای ایدی сюйледжекь булгай иды.

Множественное число.

  1. سویلجك بولغای ایدك сюйледжéкь булгай идык, хотелось бы нам говорить.

  2. سویلجك بولغای ایدکز сюйледжéкь булгáй идиыз

  3. سویلجك بولغای ایدیلار сюйледжéкь булгáй идилéръ.

Причастие.

Настоящее. سویلایکان сюйлéйген говорящий.

Прошедшее. سویلکان сюйлегéн, и в письме سویلمش сюйлемыш говоривший.

Будущее. سویلجك сюйледжéкь который будет говорить.

Деепричастие.

Настоящее. سویلایکان وقتده сюйлéйгенъ вактá, سویلایکان زمانده сюйлéйгенъ замандá, سویلایکان حالده сюйлéйгенъ халдá, سویلایکانده сюйлéйгендé — во время говорения.

Прошедшее. سویلکان وقتده сюйлегíнъ вактá, سویلکان زمانده сюйлегíнъ замандá, سویلکان حالده сюйлегíнъ халдá, سویلکانده сюйлегендé когда говорил; سویلکان صونك сюйлегéнъ сонг, سویلکان صونکره сюйлегéнъ сонгра, سویلکان صونکره تا сюйлегéнъ сонгратá после говорения.


— Стр. 83 —

Будущее. سویلکنچه сюйлéнче пока будет говорить и سویلاب сюйлеб говорив.

По примеру этому спрягаются и все производные глаголы; для большей же ясности представим и их спряжение только в одном лице.


Алдагъы бёлюкгеСонггъу бёлюкге