Ичделик
Latin Ночь День
  • ТАТАРСКАЯ ГРАММАТИКА КАВКАЗСКОГО НАРЕЧИЯ
    • ПРЕДИСЛОВИЕ
    • ИЗЪЯСНЕНИЕ
    • ВВЕДЕНИЕ
      • ТАТАРСКАЯ ГРАММАТИКА
  • ЧАСТЬ ПЕРВАЯ. ПРАВОПИСАНИЕ.
    • Глава первая. О буквах вообще.
    • Глава вторая. Как пишутся буквы всвязи.
    • Глава третья. Произношение букв.
    • Глава четвертая. Гласные буквы и знаки, управляющие произношением.
      • Пример чтения Кавказского наречия.
      • Пример чтения Адербиджанского наречия.
  • ЧАСТЬ ВТОРАЯ. СЛОВОПРОИЗВЕДЕНИЕ.
    • Глава первая. Существительное.
      • ОБРАЗЦЫ СКЛОНЕНИЯ.
        • A.
        • B.
        • C.
        • D.
        • E.
    • Глава вторая. Прилагательное.
    • Глава третья. Местоимение.
      • Примеры сокращенных Притяжательных.
      • ОБРАЗЦЫ СКЛОНЕНИЯ МЕСТОИМЕНИЙ.
        • а) Личныя.
        • b) Притяжательныя.
        • c) Относительныя местоимения не склоняются.
        • d) Указательныя.
    • Глава четвертая. Глагол.
      • ПРИМЕР ПРОИЗВОДСТВА ЗАЛОГОВ.
      • СПРЯЖЕНИЕ.
      • НАРАШЕНИЕ ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ВСПОМОГАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА.
      • НАРАШЕНИЕ ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ВСПОМОГАТЕЛЬНАГО.
      • СПРЯЖЕНИЕ САМОСТОЯТЕЛЬНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА بولمغه *Булмага* БЫТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ САМОСТОЯТЕЛЬНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА بولمسقه *булмаска* НЕ БЫТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ПЕРВООБРАЗНАГО ДЕЙСТВИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلمکه *сюйлемее* ГОВОРИТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ДЕЙСТВИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلمسکه *сюйлемеске* НЕ ГОВОРИТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ТРАНЗИТИВНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلتمکه *сюйлетмее* ЗАСТАВИТЬ ГОВОРИТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ТРАНЗИТИВНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلتمسکه *сюйлетмеске* НЕ ЗАСТАВЛЯТЬ ГОВОРИТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СТРАДАТЕЛЬНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یازلمغه *язылмага* БЫТЬ ПИСАНУ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СТРАДАТЕЛЬНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یازلمسقه *язылмаска* НЕ БЫТЬ ПИСАНУ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВОЗВРАТНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА النمغه *алынмага* БРАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВОЗВРАТНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА النمسقه *алынмаска* НЕ БРАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВЗАИМНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلشمکه *сюйлешмее* ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВЗАИМНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلشمسکه *сюйлешмеске* НЕ ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВЗАИМНАГО ТРАНЗИТИВНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلشترمکه *сюйлештырмее* ЗАСТАВИТЬ ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВЗАИМНАГО ТРАНЗИТИВНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلشترمسکه *сюйлештырмеске* НЕ ЗАСТАВЛЯТЬ ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СРЕДНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یاتمغه *ятмага* ЛЕЖАТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СРЕДНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یاتمسقه *ятмаска* НЕ ЛЕЖАТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СРЕДНАГО ТРАНЗИТИВНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یاتدرمغه *яттырмага* ЗАСТАВЛЯТЬ ЛОЖИТЬСЯ, ЛЕЖАТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СРЕДНАГО ТРАНЗИТИВНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یاتدرمسقه *яттырмаска* НЕ ЗАСТАВЛЯТЬ ЛОЖИТЬСЯ.
    • ГЛАВА ПЯТАЯ.
      • Наречие.
    • ГЛАВА ШЕСТАЯ.
      • Послеположение.
    • ГЛАВА СЕДЬМАЯ.
      • Союз.
    • ГЛАВА ОСЬМАЯ.
      • Междуметие.
    • ПРИБАВЛЕНИЕ К ПЕРВОЙ ЧАСТИ ГРАММАТИКИ.
      • Производство слов
  • ЧАСТЬ ТРЕТЬЯ.
    • СЛОВОСОЧИНЕНИЕ.
    • ГЛАВА ПЕРВАЯ.
      • Согласование слов.
    • ГЛАВА ВТОРАЯ.
      • Управление слов.
    • ГЛАВА ТРЕТЬЯ.
      • Размещение слов.
    • ПРИБАВЛЕНИЕ К ТРЕТЬЕЙ ЧАСТИ ГРАММАТИКИ.
    • ОПЕЧАТКИ.

СПРЯЖЕНИЕ САМОСТОЯТЕЛЬНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА بولمسقه *булмаска* НЕ БЫТЬ.

Изъявительное наклонение.

Время Настоящее.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولمایمن булмайман не бываю / بولمایبیز булмайбыз не бываем
  • 2.: بولمایسن булмайсан / بولمایسیز булмайсыз
  • 3.: بولمای булмай / بولمایلار булмайлар (*).

Неожиданное بولمای ایکان булмай икен вышло, что не бывает и проч.

Прошедшее Определенное.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولمدم булмадым не был / بولمدق булмадык не были
  • 2.: بولمدنك булмадынк / بولمدغز булмадыныыз
  • 3.: بولمدی булмады / بولمدیلار булмадыларъ.

(*) Во всех формах Отрицательнаго глагола ударение бывает на первом слоге.

10


— Стр. 70 —

Прошедшее Неопределенное.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولمغانمن булмаганман не бывал / بولمغانبیز булмаганбыз не бывали
  • 2.: بولمغانسن булмагансан / بولمغانسیز булмагансыз
  • 3.: بولمغان булмаганъ. / بولمغانلار булмаганларъ.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولغان یوقمن булган-екман не бывал / بولغان یوقبیز булган-ек не бывали
  • 2.: بولغان یوقسن булган-ексан / بولغان یوقسیز булган-ексыз
  • 3.: بولغان یوق булганъ ёкъ. / الار بولغان یوق аларъ булганъ екъ.

Это относится к лицу, к вещи же говорят بولغان توکول булганъ тугуль.

Неожиданное: بولمغان ایکان булмаганъ — икен, بولغان یوغیکان булганъ ёгыкен, и проч. или بولغان توکول ایکان булганъ тугуль икен и проч.

В письме употребляют и بولممش булмамыш вышло, что не был.

Давнопрошедшее.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولمغان ایدم булмаганъ идым не бывал / بولمغان ایدك булмаганъидык не бывали
  • 2.: بولمغان ایدنك булмаганъ идынк / بولمغان ایدکز булмаганъ идиыз
  • 3.: بولمغان ایدی булмаганъ иды / بولمغان ایدیلار булмаганъ идилеръ.

— Стр. 71 —

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولغان یوغیدم булганъ ёгыдым не был / بولغان یوغیدك булганъ ёгыдык не были
  • 2.: بولغان یوغیدنك булганъ ёгыдынк / بولغان یوغیدکز булганъ ёгыдиыз
  • 3.: بولغان یوغیدی булганъ ёгыды / بولغان یوغیدیلار булганъ ёгыдилеръ.

Это относится к лицу, а к вещи بولغان توکول ایدی булганъ тугуль иды и проч.

Будущее 1-е.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولمازمن булмáзман не буду (скоро) () / بولمازبیز булмáзбыз* не будем (скоро)
  • 3.: بولمازسن булмáзсан / بولمازسیز булмáзсиз
  • 3.: بولماز булмáз / بولمازلار булмáзларъ.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولماجقمن булмаджакман не буду / بولماجقبیز булмаджакбыз не будем
  • 2.: بولماجقسن булмаджаксан / بولماجقسیز булмаджаксыз
  • 3.: بولماجق булмаджак / بولماجقلار булмаджакларъ.

Говорят и بولاجق یوق буладжакъ ёк и проч. или بولاجق توکول буладжакъ тугуль и пр.


(*) Кумыки, вместо перваго лица بولمازمن, говорят بولمان булман, с ударением на первом слоге; говорят и بولمازایکان булмазъ икен.


— Стр. 72 —

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولماجق ایکانمن булмаджакъ икéнмен / بولماجق ایکانبیز булмаджактикéнбиз
  • 2.: بولماجق ایکانسن булмаджакъ икéнсен / بولماجق ایکانسیز булмаджакъ икéнсиз
  • 3.: بولماجق ایکان булмаджакъ икéн / بولماجق ایکانلار булмаджакъ икéнлеръ.

Повелительное наклонение.

Единственное число.

  1. بولمه булма не будь, بولمچه булмаче не будь-ко, بولمسنه булмáсана не будь, пожалуйста.

  2. بولمسون булмасун пусть не будет.

Множественное число.

  1. بولمغز булмагыз не будьте, بولمچغز булмачиныыз не будьте — ко, بولمسغزده булмасаныызда не будьте, пожалуйста.

  2. بولمسونلار булмасунлар пусть не будет.


  1. بولمغایسن булмагайсан не будь (ты не должен быть) بولمغایسیز булмагайсиз не будьте

  2. بولمغای булмагай بولمغایلار булмагайларъ.

Кумыки, в разговоре, غ выбрасывают.


— Стр. 73 —

Соизволяющее наклонение.

بولمایم булмаим пожалуй, не буду, بولمایق булмаéк пожалуй, не будем.

Условное наклонение.

Настоящее время.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولمای بولسام булмай булсам если не бываю / بولمای بولساق булмай булсак если не бываем
  • 2.: بولمای بولسانك булмай булсанк / بولمای بولساغز булмай булсаныыз
  • 3.: بولمای بولسا булмай булса / بولمای بولسالار булмай булсаларъ.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: توکول بولسام тугуль булсам если не я / توکول بولساق тугуль булсак если не мы
  • 2.: توکول بولسانك тугуль булсанк / توکول بولساغز тугуль булсаыыз
  • 3.: توکول بولسا тугуль булса / توکول بولسالار тугуль булсалар

Относится к вещи.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: یوق بولسام ёкъ булсам если не я / یوق بولساق ёкъ булсак
  • 2.: یوق بولسانك ёкъ булсанк / یوق بولساغز ёкъ булсаыыз
  • 3.: یوق بولسا ёкъ булса / یوق بولسالار ёкъбулсаларъ.

Относится к лицу.

Прошедшее.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولمغان بولسام булмаганъ булсам если не был / بولمغان بولساق булмаганъ булсак если не были
  • 2.: بولمغان بولسانك булмаганъ булсанк / بولمغان بولساغز булмаганъ булсаыыз
  • 3.: بولمغان بولسا булмаганъ булса / بولمغان بولسالار булмаганъ булсалар

Употребляют и بولغان بولمسام булганъ булмасам и пр.


— Стр. 74 —

Вместо этого Прошедшаго можно всегда говорить بولغان یوق بولسا булганъ ёкъ булса и проч. или بولغان توکول بولسا булганъ тугуль булса и пр.

Будущее 1-е.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولمسام булмасам если не буду / بولمساق булмасáк если не будем
  • 2.: بولمسانك булмасанк / بولمساغز булмасаыыз
  • 3.: بولمسا булмаса. / بولمسالار булмасаларъ.

Будущее 2-е.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولمجق بولسام булмаджакъ булсам если не буду (скоро) / بولمجق بولساق булмаджакъ булсак если не будем (скоро)
  • 2.: بولمجق بولسانك булмаджакъ булсанк / بولمجق بولساغز булмаджакъ булсаыыз
  • 3.: بولمجق بولسا булмаджакъ булса. / بولمجق بولسالار булмаджакъ булсаларъ.

Желательное наклонение.

Настояще — будущее.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولمغای ایدم булмагай идым ах, как бы я не был (теперь) / بولمغای ایدك булмагай идык ах, как бы мы не были (теперь)
  • 2.: بولمغای ایدنك булмагаí идынк / بولمغای ایدکز булмагайидиыз
  • 3.: بولمغای ایدی булмагай иды / بولمغای ایدیلار булмагай идилер

— Стр. 75 —

Прошедшее.

Единственное число.

  1. بولمغان بولغای ایدم булмаганъ булгай идым ах, как бы я не был.

  2. بولمغان بولغای ایدنك булмаганъ булгай идынк

  3. بولمغان بولغای ایدی булмаганъ булгай иды.

Множественное число.

  1. بولمغان بولغای ایدك булмаганъ булгай идык ах, как бы мы не были.

  2. بولمغان بولغای ایدکز булмаганъ булгай идиыз

  3. بولمغان بولغای ایدیلار булмаганъ булгай идилеръ.

Будущее.

Единственное число.

  1. بولمجق بولغای ایدم булмаджакъ булгай идым хотелось бы мне не быть.

  2. بولمجق بولغای ایدنك булмаджакъ булгай идынк

  3. بولمجق بولغای ایدی булмаджакъ булгай иды.

Множественное число.

  1. بولمجق بولغای ایدك булмаджакъ булгай идык хотелось бы нам не быть.

  2. بولمجق بولغای ایدکز булмаджакъ булгай идиыз

  3. بولمجق بولغای ایدیلار булмаджакъ булгай идилеръ.

Говорят и بولماز بولغای ایدی булмазъ булгай иды и пр.


— Стр. 76 —

Причастие.

Настоящее. بار توکول баръ тугуль, یوق ёк, توکول тугуль, بولمیغان булмайган не сущий, не бывающий.

Прошедшее. بولمغان булмагáн не бывавший, не бывший.

Будущее. بولمجق булмаджак, بولماز булмаз не будущий, который не будет.

Деепричастие.

Настоящее. بولمیغان وقتده булмайганъ вакта, بولمیغان زمانده булмайганъ заманда, بولمیغان حالده булмайганъ халда, بولمیغانده булмайганда когда не был, (во время не бытия).

Прошедшее. بولمغان وقتده булмаганъ вакта, بولمغان زمانده булмаганъ заманда, بولمغانده булмаганда, بولمغان حالده булмаганъ халда, когда не был, بولمغان صونك булмаганъ сонг, بولمغان صنکره булмаганъ сонгра, بولمغان صنکره تا булмаганъ сонграта после, как не был, (после не бытия).

Будущее. بولمغنچه булмагынча пока не был, или не будет, (до времени не бытия), и بولمای булмай, вместо بولمایوب булмаюб, не бывая, не быв.

Ногайцы говорят بولمای توروب булмайтуруб; в Дагестане بولماب булмаб.

Турки и Адербиджаны, вместо بولمغه, говорят اولمغه, вместо توکول — دکل.


— Стр. 77 —

Алдагъы бёлюкгеСонггъу бёлюкге