Ичделик
Latin Ночь День
  • ТАТАРСКАЯ ГРАММАТИКА КАВКАЗСКОГО НАРЕЧИЯ
    • ПРЕДИСЛОВИЕ
    • ИЗЪЯСНЕНИЕ
    • ВВЕДЕНИЕ
      • ТАТАРСКАЯ ГРАММАТИКА
  • ЧАСТЬ ПЕРВАЯ. ПРАВОПИСАНИЕ.
    • Глава первая. О буквах вообще.
    • Глава вторая. Как пишутся буквы всвязи.
    • Глава третья. Произношение букв.
    • Глава четвертая. Гласные буквы и знаки, управляющие произношением.
      • Пример чтения Кавказского наречия.
      • Пример чтения Адербиджанского наречия.
  • ЧАСТЬ ВТОРАЯ. СЛОВОПРОИЗВЕДЕНИЕ.
    • Глава первая. Существительное.
      • ОБРАЗЦЫ СКЛОНЕНИЯ.
        • A.
        • B.
        • C.
        • D.
        • E.
    • Глава вторая. Прилагательное.
    • Глава третья. Местоимение.
      • Примеры сокращенных Притяжательных.
      • ОБРАЗЦЫ СКЛОНЕНИЯ МЕСТОИМЕНИЙ.
        • а) Личныя.
        • b) Притяжательныя.
        • c) Относительныя местоимения не склоняются.
        • d) Указательныя.
    • Глава четвертая. Глагол.
      • ПРИМЕР ПРОИЗВОДСТВА ЗАЛОГОВ.
      • СПРЯЖЕНИЕ.
      • НАРАШЕНИЕ ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ВСПОМОГАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА.
      • НАРАШЕНИЕ ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ВСПОМОГАТЕЛЬНАГО.
      • СПРЯЖЕНИЕ САМОСТОЯТЕЛЬНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА بولمغه *Булмага* БЫТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ САМОСТОЯТЕЛЬНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА بولمسقه *булмаска* НЕ БЫТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ПЕРВООБРАЗНАГО ДЕЙСТВИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلمکه *сюйлемее* ГОВОРИТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ДЕЙСТВИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلمسکه *сюйлемеске* НЕ ГОВОРИТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ТРАНЗИТИВНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلتمکه *сюйлетмее* ЗАСТАВИТЬ ГОВОРИТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ТРАНЗИТИВНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلتمسکه *сюйлетмеске* НЕ ЗАСТАВЛЯТЬ ГОВОРИТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СТРАДАТЕЛЬНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یازلمغه *язылмага* БЫТЬ ПИСАНУ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СТРАДАТЕЛЬНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یازلمسقه *язылмаска* НЕ БЫТЬ ПИСАНУ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВОЗВРАТНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА النمغه *алынмага* БРАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВОЗВРАТНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА النمسقه *алынмаска* НЕ БРАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВЗАИМНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلشمکه *сюйлешмее* ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВЗАИМНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلشمسکه *сюйлешмеске* НЕ ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВЗАИМНАГО ТРАНЗИТИВНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلشترمکه *сюйлештырмее* ЗАСТАВИТЬ ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ ВЗАИМНАГО ТРАНЗИТИВНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА سویلشترمسکه *сюйлештырмеске* НЕ ЗАСТАВЛЯТЬ ПЕРЕГОВАРИВАТЬСЯ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СРЕДНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یاتمغه *ятмага* ЛЕЖАТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СРЕДНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یاتمسقه *ятмаска* НЕ ЛЕЖАТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СРЕДНАГО ТРАНЗИТИВНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یاتدرمغه *яттырмага* ЗАСТАВЛЯТЬ ЛОЖИТЬСЯ, ЛЕЖАТЬ.
      • СПРЯЖЕНИЕ СРЕДНАГО ТРАНЗИТИВНАГО ОТРИЦАТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА یاتدرمسقه *яттырмаска* НЕ ЗАСТАВЛЯТЬ ЛОЖИТЬСЯ.
    • ГЛАВА ПЯТАЯ.
      • Наречие.
    • ГЛАВА ШЕСТАЯ.
      • Послеположение.
    • ГЛАВА СЕДЬМАЯ.
      • Союз.
    • ГЛАВА ОСЬМАЯ.
      • Междуметие.
    • ПРИБАВЛЕНИЕ К ПЕРВОЙ ЧАСТИ ГРАММАТИКИ.
      • Производство слов
  • ЧАСТЬ ТРЕТЬЯ.
    • СЛОВОСОЧИНЕНИЕ.
    • ГЛАВА ПЕРВАЯ.
      • Согласование слов.
    • ГЛАВА ВТОРАЯ.
      • Управление слов.
    • ГЛАВА ТРЕТЬЯ.
      • Размещение слов.
    • ПРИБАВЛЕНИЕ К ТРЕТЬЕЙ ЧАСТИ ГРАММАТИКИ.
    • ОПЕЧАТКИ.

СПРЯЖЕНИЕ САМОСТОЯТЕЛЬНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА بولمغه *Булмага* БЫТЬ.

Изъявительное.

Время Настоящее.

Ед. число / Мн. число

    1. лице: من بول من () менъ булá-ман бываю / بیز بولابیز бизъ булабыз* бываем
  • 2.: سن بول سن сенъ буласан / سیز بولاسیز сиз-буласыз
  • 3.: اول بول ол-булá. / الار بول аларъ бул d.

Сюда принадлежит بولا ایکانمن бул а икенмен вышло, что бываю и проч. где, в разговоре из بولا ا — выбрасывают и говорят بول ایکان булъ икен и проч.

В разговоре, в 3 лице единственнаго числа, در дыр есть не употребляется.

Прошедшее Определенное.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولدم булдум был / بولدق булдук были
  • 2.: بولدنك булдунк / بولدغز булдугыз
  • 3.: بولدی булды, булду. / بولدیلار булдыларъ.

Прошедшее Неопределенное.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولغانمن булганман бывал / بولغانبیز булганбыз бывали
  • 2.: بولغانسن булгансан / بولغانسیز булгансыз
  • 3.: بولغان булганъ. / بولغانلار булганларъ.

Ногайцы говорят еще بولا تورغان була тургáн и в множественном числе, как и другие Татары, вместо بیز, говорят مز мыз.


(*) Можно всегда и не ставить спереди Личных Местоимений.


— Стр. 64 —

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولغان ایکانمن булганъ икенмен вышло, что был / بولغان ایکانبیز булганъ икенбиз вышло, что были
  • 2.: بولغان ایکانسن булганъ икенсен / بولغان ایکانسیز булганъ икенсиз
  • 3.: بولغان ایکان булганъ икенъ. / بولغان ایکانلار булганъ икенлеръ.

Давнопрошедшее.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولغان ایدم булганъ идым бывал / بولغان ایدق булганъ идык бывали
  • 2.: بولغان ایدنك булганъ идынк / بولغان ایدکز булганъ идиныз
  • 3.: بولغان ایدی булганъ иды. / بولغان ایدیلار булганъ идилеръ.

Будущее 1-е.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولورمن булурман буду (скоро) / بولوربیز булурбыз будем (скоро)
  • 2.: بولورسن булурсан / بولورسیز булурсыз
  • 3.: بولور булуръ. / بولورلار булурларъ.

Будущее 2-е.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولاجقمن буладжакман буду / بولاجقبیز буладжакбыз будем
  • 2.: بولاجقسن буладжаксан / بولاجقسیز буладжаксыз
  • 3.: بولاجق буладжак / بولاجقلار буладжакларъ.

— Стр. 65 —

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولاجق ایکانمن буладжакъ икенмен / بولاجق ایکانبیز буладжакъ икенбиз
  • 2.: بولاجق ایکانسن буладжакъ икенсен / بولاجق ایکانسیز буладжакъ икенсиз
  • 3.: بولاجق ایکان буладжакъ икенъ. / بولاجق ایکانلار буладжакъ икенлеръ.

Говорят и بولور ایکان булъ уръ икен.

Повелительное наклонение.

Единственное число.

  1. بول буль будь, بولچه бульче будь-ко, بولسنه булсáна будь, пожалуйтся.

  2. بولسون булсун пусть будет.

Множественное число.

  1. بولغز булыныз будьте, بولچغز булчиныз будьте — ко, بولسغزده булсаныздá будьте, пожалуйста.

  2. بولسونلار булсунлар, пусть будут.

  3. بولغایسن булгайсан будь (ты должен быть). بولغایسیز булгайсиз будьте (вы должны быть).

  4. بولغای булгай пусть будет (он должен быть). بولغایلار булгайлар пусть будут (они должны быть).

В разговоре ی выбрасывают и говорят بولاسن буласан. Иногда говорят بوладور була дур, будь, бывай, بولادورسون була дурсун бывайте.

У Ногайцев есть еще Повелительное: بولاکور булаíур буль, بولاکورسون булаíурсун пусть будет, بولاکورونکز булаíурунуз будьте, بولاکورسونلار булаíурсунлер пусть будут.

Соизволяющее наклонение.

بولایم булайм, пожалуй, или охотно, буду.

بولایق булаéк пожалуй, или охотно, будемъ.


— Стр. 66 —

Условное наклонение.

Настоящее.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولا بولسام була-булсам если бываю. / بولا بولساق була-булсак если бываем.
  • 2.: بولا بولسانك була-булсанк / بولا بولساغز була-булсаныызъ.
  • 3.: بولا بولسا була-булса. / بولا بولسالار була-булсаларъ. (*)

Прошедшее.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولغان بولسام булган-булсам если был / بولغان بولساق улган-булсак если были
  • 2.: بولغان بولسانك булган-булсанк / بولغان بولساغز булин-булсаыызъ.
  • 3.: بولغان بولسا булган-булса. / بولغان بولسالار булган-булсаларъ.

Будущее 1-е.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولسام булсам если буду (скор) / بولساق булсак если будем (скоро).
  • 2.: بولسانك булсанк / بولساغز булсаыыз
  • 3.: بولسا булса / بولسالار булсаларъ.

(*) Сюда принадлежит: بار بولسام бар-булсам если есмь, بار بولسانك бар-булсанк если еси, بار بولسا бар-булса если есть, بار بولساق бар-булсак если есмы, بار بولساغز баръ — булеаыыз если есте, الار بار بولسا аларъ бар-булса если суть.


— Стр. 67 —

Будущее 2-е.

Ед. число / Мн. число

  • 1.: بولاجق بولسام буладжакъ булсам / بولاجق بولساق буладжакъ булсак
  • 2.: بولاجق بولسانك буладжакъ булсанк / بولاجق بولساغز буладжакъ булсаыыз
  • 3.: بولاجق بولسا буладжакъ булса. / بولاجق بولسالار буладжакъ булсаларъ.

Желательное наклонение.

Настояще-будущее.

Единственное число.

  1. بولغای ایدم булгай идым, ах, как бы я был (теперь).

  2. بولغای ایدنك булгай идынкъ.

  3. بولغای ایدی булгай иды.

Множественное число.

  1. بولغای ایدك булгай идык ах, как бы мы были (теперь).

  2. بولغای ایدکز булгай идиызъ.

  3. بولغای ایدیلار булгай идилеръ.

Прошедшее.

Единственное число.

  1. بولغان بولغای ایدم булганъ булгай идым как бы я был.

  2. بولغان بولغای ایدنك булганъ булгай идынкъ.

  3. بولغان بولغای ایدی булганъ булгай иды.

Множественное число.

  1. بولغان بولغای ایدك булганъ булгай идык как бы мы были.

  2. بولغان بولغای ایدکز булганъ булгай идиызъ.

  3. بولغان بولغای ایدیلار булганъ булгай идилеръ.


— Стр. 68 —

Будущее.

Единственное число.

  1. بولاجق بولغای ایدم буладжакъ булгай идым хотелось бы мне быть.

  2. بولاجق بولغای ایدنك буладжакъ булгай идынкъ.

  3. بولاجق بولغای ایدی буладжакъ булгай иды.

Множественное число.

  1. بولاجق بولغای ایدك буладжакъ булгай идык хотелось бы нам быть.

  2. بولاجق بولغای ایدکز буладжакъ булгай идиызъ.

  3. بولاجق بولغای ایدیلار буладжакъ булгай идилеръ.

Причастие.

Настоящее. بولاغان булгíан, или حالی بولغان хали булан, بار бар, ایمش имиш, бывающий сущий.

Прошедшее. بولغان булан, بولمش булмыш (в письме), ایکان икен и Ногайское بولا تورغان була тургáн бывший.

Будущее. بولاجق буладжак, بولور булур кто, или что будет.

Деепричастие.

Настоящее. بولاغان وقتده булгíанъ вакта, بولاغان زمانده булгíанъ заманда, بولاغانده булгíанда и بولاغان حالده булгíанъ халда во время бытия.

Прошедшее. بولغان وقتده булганъ вакта, بولغان زمانده булганъ заманда, بولغانده булганда, بولغان حالده булганъ халда когда был, بولغان صونك булганъ сонг,


— Стр. 69 —

بولغان صونکره булганъ сонгра, بولغان صونکره تا булганъ сонграта после бытия (после того, как был).

Будущее. بولغنچه булгунча до времени бытия (пока будет) и بولوب булуб бывъ.

Кумыки говорят بولاوچ булаучь часто бывающий, привыкший быть.

У Ногайцев есть еще деепричастие بولوردای булурдай достаточно быть может.

Глагол بولمغه бывает и транзитивный — بولدرمغه булдурмага заставить быть, بولدردم булдурдум заставил быть и проч., который спрягается как и глагол بولمغه.

Алдагъы бёлюкгеСонггъу бёлюкге