СПРЯЖЕНИЕ САМОСТОЯТЕЛЬНАГО ПОЛОЖИТЕЛЬНАГО ГЛАГОЛА بولمغه *Булмага* БЫТЬ.
Изъявительное.
Время Настоящее.
Ед. число / Мн. число
-
- лице: من بول من () менъ булá-ман бываю / بیز بولابیز бизъ булабыз* бываем
- 2.: سن بول سن сенъ буласан / سیز بولاسیز сиз-буласыз
- 3.: اول بول ол-булá. / الار بول аларъ бул d.
Сюда принадлежит بولا ایکانمن бул а икенмен вышло, что бываю и проч. где, в разговоре из بولا ا — выбрасывают и говорят بول ایکان булъ икен и проч.
В разговоре, в 3 лице единственнаго числа, در дыр есть не употребляется.
Прошедшее Определенное.
Ед. число / Мн. число
- 1.: بولدم булдум был / بولدق булдук были
- 2.: بولدنك булдунк / بولدغز булдугыз
- 3.: بولدی булды, булду. / بولدیلار булдыларъ.
Прошедшее Неопределенное.
Ед. число / Мн. число
- 1.: بولغانمن булганман бывал / بولغانبیز булганбыз бывали
- 2.: بولغانسن булгансан / بولغانسیز булгансыз
- 3.: بولغان булганъ. / بولغانلار булганларъ.
Ногайцы говорят еще بولا تورغان була тургáн и в множественном числе, как и другие Татары, вместо بیز, говорят مز мыз.
(*) Можно всегда и не ставить спереди Личных Местоимений.
— Стр. 64 —
Ед. число / Мн. число
- 1.: بولغان ایکانمن булганъ икенмен вышло, что был / بولغان ایکانبیز булганъ икенбиз вышло, что были
- 2.: بولغان ایکانسن булганъ икенсен / بولغان ایکانسیز булганъ икенсиз
- 3.: بولغان ایکان булганъ икенъ. / بولغان ایکانلار булганъ икенлеръ.
Давнопрошедшее.
Ед. число / Мн. число
- 1.: بولغان ایدم булганъ идым бывал / بولغان ایدق булганъ идык бывали
- 2.: بولغان ایدنك булганъ идынк / بولغان ایدکز булганъ идиныз
- 3.: بولغان ایدی булганъ иды. / بولغان ایدیلار булганъ идилеръ.
Будущее 1-е.
Ед. число / Мн. число
- 1.: بولورمن булурман буду (скоро) / بولوربیز булурбыз будем (скоро)
- 2.: بولورسن булурсан / بولورسیز булурсыз
- 3.: بولور булуръ. / بولورلار булурларъ.
Будущее 2-е.
Ед. число / Мн. число
- 1.: بولاجقمن буладжакман буду / بولاجقبیز буладжакбыз будем
- 2.: بولاجقسن буладжаксан / بولاجقسیز буладжаксыз
- 3.: بولاجق буладжак / بولاجقلار буладжакларъ.
— Стр. 65 —
Ед. число / Мн. число
- 1.: بولاجق ایکانمن буладжакъ икенмен / بولاجق ایکانبیز буладжакъ икенбиз
- 2.: بولاجق ایکانسن буладжакъ икенсен / بولاجق ایکانسیز буладжакъ икенсиз
- 3.: بولاجق ایکان буладжакъ икенъ. / بولاجق ایکانلار буладжакъ икенлеръ.
Говорят и بولور ایکان булъ уръ икен.
Повелительное наклонение.
Единственное число.
-
بول буль будь, بولچه бульче будь-ко, بولسنه булсáна будь, пожалуйтся.
-
بولسون булсун пусть будет.
Множественное число.
-
بولغز булыныз будьте, بولچغز булчиныз будьте — ко, بولسغزده булсаныздá будьте, пожалуйста.
-
بولسونلار булсунлар, пусть будут.
-
بولغایسن булгайсан будь (ты должен быть). بولغایسیز булгайсиз будьте (вы должны быть).
-
بولغای булгай пусть будет (он должен быть). بولغایلار булгайлар пусть будут (они должны быть).
В разговоре ی выбрасывают и говорят بولاسن буласан. Иногда говорят بوладور була дур, будь, бывай, بولادورسون була дурсун бывайте.
У Ногайцев есть еще Повелительное: بولاکور булаíур буль, بولاکورسون булаíурсун пусть будет, بولاکورونکز булаíурунуз будьте, بولاکورسونلار булаíурсунлер пусть будут.
Соизволяющее наклонение.
بولایم булайм, пожалуй, или охотно, буду.
بولایق булаéк пожалуй, или охотно, будемъ.
— Стр. 66 —
Условное наклонение.
Настоящее.
Ед. число / Мн. число
- 1.: بولا بولسام була-булсам если бываю. / بولا بولساق була-булсак если бываем.
- 2.: بولا بولسانك була-булсанк / بولا بولساغز була-булсаныызъ.
- 3.: بولا بولسا була-булса. / بولا بولسالار була-булсаларъ. (*)
Прошедшее.
Ед. число / Мн. число
- 1.: بولغان بولسام булган-булсам если был / بولغان بولساق улган-булсак если были
- 2.: بولغان بولسانك булган-булсанк / بولغان بولساغز булин-булсаыызъ.
- 3.: بولغان بولسا булган-булса. / بولغان بولسالار булган-булсаларъ.
Будущее 1-е.
Ед. число / Мн. число
- 1.: بولسام булсам если буду (скор) / بولساق булсак если будем (скоро).
- 2.: بولسانك булсанк / بولساغز булсаыыз
- 3.: بولسا булса / بولسالار булсаларъ.
(*) Сюда принадлежит: بار بولسام бар-булсам если есмь, بار بولسانك бар-булсанк если еси, بار بولسا бар-булса если есть, بار بولساق бар-булсак если есмы, بار بولساغز баръ — булеаыыз если есте, الار بار بولسا аларъ бар-булса если суть.
— Стр. 67 —
Будущее 2-е.
Ед. число / Мн. число
- 1.: بولاجق بولسام буладжакъ булсам / بولاجق بولساق буладжакъ булсак
- 2.: بولاجق بولسانك буладжакъ булсанк / بولاجق بولساغز буладжакъ булсаыыз
- 3.: بولاجق بولسا буладжакъ булса. / بولاجق بولسالار буладжакъ булсаларъ.
Желательное наклонение.
Настояще-будущее.
Единственное число.
-
بولغای ایدم булгай идым, ах, как бы я был (теперь).
-
بولغای ایدنك булгай идынкъ.
-
بولغای ایدی булгай иды.
Множественное число.
-
بولغای ایدك булгай идык ах, как бы мы были (теперь).
-
بولغای ایدکز булгай идиызъ.
-
بولغای ایدیلار булгай идилеръ.
Прошедшее.
Единственное число.
-
بولغان بولغای ایدم булганъ булгай идым как бы я был.
-
بولغان بولغای ایدنك булганъ булгай идынкъ.
-
بولغان بولغای ایدی булганъ булгай иды.
Множественное число.
-
بولغان بولغای ایدك булганъ булгай идык как бы мы были.
-
بولغان بولغای ایدکز булганъ булгай идиызъ.
-
بولغان بولغای ایدیلار булганъ булгай идилеръ.
— Стр. 68 —
Будущее.
Единственное число.
-
بولاجق بولغای ایدم буладжакъ булгай идым хотелось бы мне быть.
-
بولاجق بولغای ایدنك буладжакъ булгай идынкъ.
-
بولاجق بولغای ایدی буладжакъ булгай иды.
Множественное число.
-
بولاجق بولغای ایدك буладжакъ булгай идык хотелось бы нам быть.
-
بولاجق بولغای ایدکز буладжакъ булгай идиызъ.
-
بولاجق بولغای ایدیلار буладжакъ булгай идилеръ.
Причастие.
Настоящее. بولاغان булгíан, или حالی بولغان хали булан, بار бар, ایمش имиш, бывающий сущий.
Прошедшее. بولغان булан, بولمش булмыш (в письме), ایکان икен и Ногайское بولا تورغان була тургáн бывший.
Будущее. بولاجق буладжак, بولور булур кто, или что будет.
Деепричастие.
Настоящее. بولاغان وقتده булгíанъ вакта, بولاغان زمانده булгíанъ заманда, بولاغانده булгíанда и بولاغان حالده булгíанъ халда во время бытия.
Прошедшее. بولغان وقتده булганъ вакта, بولغان زمانده булганъ заманда, بولغانده булганда, بولغان حالده булганъ халда когда был, بولغان صونك булганъ сонг,
— Стр. 69 —
بولغان صونکره булганъ сонгра, بولغان صونکره تا булганъ сонграта после бытия (после того, как был).
Будущее. بولغنچه булгунча до времени бытия (пока будет) и بولوب булуб бывъ.
Кумыки говорят بولاوچ булаучь часто бывающий, привыкший быть.
У Ногайцев есть еще деепричастие بولوردای булурдай достаточно быть может.
Глагол بولمغه бывает и транзитивный — بولدرمغه булдурмага заставить быть, بولدردم булдурдум заставил быть и проч., который спрягается как и глагол بولمغه.