Дёртюнчю сурат

Кассио. Агьа — Яго! Сен мундамусан! Къаравулгъа гетме тарыкъ!

Яго. Гьали де тез, лейтенант. Гьали де сагьат он да болмагъан… Отеллону тез гетмеги янгыз Дездемонаны сюймеклигинден. Ахтарсагъыз, онда да бир такъсыр ёкъ.

Языкъ! Оьзюню къатыны булан бир гече де турмагъан. Къатыны буса, дюньяны азизлендиреген гёзели.

Кассио. О бек арив бир къатын.

Яго. Янагъан оту да бар.

Кассио. Герти. Дездемона асил ва инче бир къыз.

Яго. Алай гёзлери… Не къадар сигьрулайгъан гёзлери бар!

Кассио. Дюр дагъы… Гёзлери ругьлу… Алай оьзлеге тарта чы… Багьышы алай таза юрекли, гюнагьсыз.

Яго. Яхшы… сиз ону сёзлерин не учун айтмайсыз? Ону тавушу о къадар йымышакъ, илиякълы, гьатта адамны жанына ягъыла.

Кассио. Дюр. Дездемона гертилей де дюньяны гёзели.

Яго. Аллагь оланы насипли этсин. Ичейик, лейтенант, игит Отеллону савлугъундан!

Кассио. Ёкъ, Яго! Мен бир ютам ичгендокъ, башым айлана.

Яго. Мунда ят гиши ёкъ, лейтенант! Барыбыз да оьз достларыбыз… Бир стаканны ич гьали.

Кассио. Олсуз да мен бугюн бир стакан чагъырны сувгъа къатышдырып ичген эдим. Гьали де башым айлана. Ёкъ, ювугъум. Мен кёп заифмен. Бир тамчыны да ичмеге болмайман.

Яго. Лейтенант! Бугюн чю дагъы шатлыкъ гюн. Уланлар сизге ичмекни тилейлер.

Барысы да. Ичигиз! Ичсин!

Кассио. Яхшы… Тек муну мени юрегим гьеч гётермей дагъы, Яго!

Яго (бир янгъа). Мен бу ичген стакандан артыкъ бирдагъы да шугъар ичирме де болсам, сонг бу мени къатынымны итинден де ачувлу болажакъ. Бизин ахмах Родриго сююмден къутургъан. Энни ону Кассио булан тутушдурмагъа герек.

Кассио. Кёклер булан ант ичемен — булар магъа кёп ичирдилер.

Монтано. Мен солдат намусум булан ант ичемен сиз сав стаканны да ичмедигиз. Шулай аз затланы гьакъындан сёйлемеге де тарыкъ тюгюл!… Ур-тут бирдагъы стакан! Бу да ярты стакан!

Яго. Эй! Чагъыр беригиз! (Йырлай.)

Пиялалар зангырсын
Дост башлар янгырсын!
Ичги бизге завкъ бере!
Солдат чы инсан
Оьлмеги имкан (2 керен)
Кеп этмеге завкъ бере.

Дюнья — бир бав, сен бавчу,
Уьз емишин, тут да сор!
Ким не берсе, алып тур!
Сакъла болмасын давчу!
Уьч гюн дюнья — ай — огь
Бир гюн ашап, бир гюн токъ —
Кеп эт, къачыр сююнч, огь!

Кассио. Не арив йырдыр! Отеллону савлугъундан!

Яго. Отеллону савлугъундан мен де ичемен, лейтенант! Мен сизден артда къалмасман.

Кассио. Гьали таман, синьорлар! Ишни башламагъа тарыкъ. Сизин эсигизге гелмесин эсиргендир деп. Къара бу Яго. Бу мени онг къолум. Бу да сол къолум. Мен кепли тюгюлмен. Мен аякъ уьстде бек тураман. Бек де сёйлеймен.

Бары да. Озокъда, лейтенант.

Кассио. Озокъда… Гёрегиз сиз мени кепли гёрмегиз.

Монтано. Гетейик, синьорлар. (Гете.) Къаравулланы жыйма герек!

Яго. Бизин лейтенант не гьалда гетгенин гёрдюгюзмю? Ону шу нукъсаны болмаса, уллу бир асгер адам болур эди.

Монтано. О, булай кеп боламу?

Яго. Гьар гюн булай бир-экини иче.

Монтано. Олай буса Отеллогъа билдирмеге герек. Балики, ол булайлыгъын билмейдир.

(Родриго ичине гире.)

Яго (Родригогъа астаракъ). Родриго, сен мунда гьали де неге юрюйсен? Кассио гетди. Тез ону артындан.

Родриго. Буссагьат! (Гете.)

Монтано. Кёп гьабаслыкъ тюгюлмю, Отелло лейтенантлыкъ йимик бир къуллукъну булай нукъсанлы бир адамгъа тапшурмагъы. Муну Отеллогъа билдирмеге гьар намуслу адамны борчудур.

Яго. О герти, синьор! Амма мен шону айтмажакъман. Мен Кассиону сюемен. Мен ону шо хасиятдан айырмакъ учун оьзюмню къанымны да къызгъанмас эдим. Бу не къавгъадыр?

Тавушлар. Гьаррай! Тутугъуз! Къоймагъыз!

(Кассио, артындан Родриго сагьнагъа чабып гелелер.)

Кассио. Насны бириси, нас!

Монтано. Не болгъан, лейтенант.

Кассио. Онгмагъанны бириси, онгмагъан. Магъа дарс бермеге сюе!

Родриго. Магъа урамусан? Магъа?

Кассио. Онгмагъан, гьали де сёйлейсен дагъы. (Огъар ура.)

Монтано. Таман, лейтенант! Къолугъузну сакълагъыз. Айыпдыр!

Кассио. Сиз де къошулмагъыз. Ёкъ, не де уруп башыгъызны пара-пара этип йиберермен.

Монтано. Сиз эсиргенсиз…

Кассио. Мен? Мен деймисиз?

(Къылычларын чыгъарып чабушалар.)

Яго (аста Родригогъа). Къарап турма! Тез чап гьарай сал!

(Родриго чабып гете.)

Яго. Лейтенант, синьор! Токътагъыз!… Таман! Гьей адамлар, кёмек этигиз! Монтано! Лейтенант! Синьорлар, къоймагъыз! Булар гьали къаравулда! (Занг чалына.) Кимдир о занг урагъан? Таман чабушгъаныгъыз! Буссагьат бютюн шагьар уянажакъ. Лейтенант, таман, булай иш болмас чы дагъы.

(Отелло оьз адамлары булан ичине гире.)

Отелло. Бу не къавгъадыр? Не болгъан?

Монтано. Мени уьстюм-боюм къангъа толгъан. Магъа оьлюм яралар тийген. Гьали булай. Къой, шу да оьлсюн!

(Чабуша.)

Отелло. Токътагъыз! Жаныгъызны аяй бусагъыз еригизден тербенмегиз.

Яго. Токътагъыз! Монтано! Лейтенант! Сиз ким ва къайда болгъаныгъызны унутгъанмысыз? Сиз гьюрметли генералны гёрмеймисиз?… Таманыгъыз, бир уялыгъыз!

Отелло. Сизин гьакъылыгъыз башыгъыздамы? Бу чабушув недир? Не болгъан? Ким еринден бир абат алса, буссагьат жа-

нындан айрылажакъ!… Тез бу къоркъунчлу занг тавушланы токътатыгъыз! Ёкъ эсе, ол бютюн атавну жыяжакъ!… Буссагьат айтыгъыз гьали, гёрейим, не болгъан. Мени азиз Ягом! Сен оьлю йимик сап-сари болуп саргъалгъансан. Айтыгъыз гьали, гёрейик, чабушувну ким башлады?

Яго. Билмеймен, синьор генерал. Гьали бир нече минут алдын, биз мунда барыбызда дослар йимик лакъыр этедик. Бирден булар къылычларын сувуруп давламагъа башладылар. Себебин буса мен сизге айтмагъа болмайман, неге тюгюл оьзюм де билмеймен.

Отелло. Кассио, сиз айтыгъыз гьали — нечик булай сиз оьзюгюзню башыгъызны тас этдигиз?

Кассио. Мени багъышлагъыз, синьор генерал, сёйлемеге болмайман.

Отелло. Монтано! Сиз булай асил къылыкълы саламат бир адамларсыз, булай нечик яравсуз ишге къарышдыгъыз? Нечик болдугъуз сиз оьзюгюзню атыгъызны, гьюрметигизни унутуп бир абрек йимик оьчешмеге башладыгъыз? Жавап беригиз?

Монтано. Гьюрметли Отелло! Мен бек яралангъанман. Сёйлемеге къудратым ёкъ. Сизин поручик Яго ишни барын да сизге айтмагъа болажакъ.

Отелло. Бир Аллагьгъа ант ичемен чи, къан мийиме ташыды. Мени чыдамлыгъым битди. Къолумну гётерсем, экигиз де оьлюмге дёнерсиз, ёл беригиз, тюзюн айтыгъыз: бу тебинив неден башланды? Такъсырлы къардашым болса да, мени гёзюмден тас болажакъ… Давну къоркъуву болгъан бир шагьарда булай къавгъагъа ёл бермек, оьзю де гече ортада, сарайда, къаравул арасында!… Яго, сёйле, гёрейим, бу иш кимден чыкъды?

Монтано. Сен, эгер дослукъдан, яда къоркъувдан бир калиманы да я артдырсанг, я кемитсенг, асгер атынгы юрютме лайыкълы тюгюлсен.

Яго. Сен негьакъ ерде мени намусума тохунасан. Мен сени учун ялгъан айтмасман. Иш булайдыр, синьор генерал: Мен мунда олтуруп лакъыр эте эдим. Бирден бир гиши гьарай сала туруп, сувурулгъан къылычы булан Кассио да чабып гелди. Монтано Кассиогъа ёл берип токътамакъны тиледи.

Мен де къачагъанны артындан барып, ол шагьаргъа пушургъанув салмамакъны къастында болдум. Тек ону артындан етмеге болмай, тез къайтдым.

Гёрдюм — мунда да къавгъа тюшген. Кассио авзуна гелген кюйде Монтанону сёгеди. Дагъы да айтаман чы — мен мундан бугюнге ерли шолай абурсуз сёзлени эшитмедим. Сонг булар тебинмеге башладылар. Артын сиз оьзюгюз гёрдюгюз, синьор генерал. Мундан артыкъ, мен гьеч бир зат билмеймен. Мен ону гертисин айтмагъа болмайман. Бир-бир адамлар оьзлени ачуву чыкъгъанда, оьзлени дослары булан да тебинелер. Нечик алайда, къачгъан адам Кассиону намусуна тийгендир. Болмаса бу шулай оьзюнден чыгъып ачувланмас эди.

Отелло. Яго! Мен билемен сен дослукъдан Кассиону такъсырын йымышатмагъа сюесен. (Кассиогъа.) Кассио, мен сени сюемен, болса да сен бугюнден сонг мени лейтенантым тюгюлсен.

(Дездемона бир нече адам булан ичине гире.)

О янгъа къарагъыз! Сиз мени гёгюрчюнюмню де къоркъутуп ятывундан тургъуздугъуз! Кассио, мен сагъа булай такъсыр этмеклигим олар гёредир чи — башгъалагъа да дарс болсун.

Дездемона. Не болгъан, азизим?

Отелло. Олай зат болмагъан, азизим. Гьали бар шу тюзелди. Гетейик, Дездемона! Сизге буса, Монтано, мен оьзюм эм этермен. Муну уьйге алып барыгъыз! Сен де, Яго, шагьардан айлан, халкъны парахат эт, гетейик Дездемона! Асгер яшав булайдыр дагъы. Гьар минутда татли юхудан уянмакъ асгер яшавну безенчидир.

(Яго ва Кассиодан башгъалары гете.)

Яго. Сиз яралангъанмусуз?

Кассио. Яралангъанман, Яго! Алайда яралангъанман чы — гьатта гьеч бир дарман мени шо ярамны сав этип болмас…

Яго. Не дейсиз, лейтенант? Аллагь гёрсетмесин.

Кассио. Мени таза атым… Мени таза атым.

Яго. Мени буса, лейтенант, олай эсиме геле эди чи, сиз гертиден де яралангъансыздыр деп. Къаркъараны ярасы, таза атын тас этмекден авурдур, ювугъум. О бир зат да тюгюл, лейтенант, Отеллону рагьмусун къайтармакъ учун гьали де бир

хыйлы ёллар тапмагъа болур. Гьали ол бек ачувлангъан. Бир аздан ачуву таяр. Сиз сюйсегиз гьар бир зат тюзелип гетер.

Кассио. Мен ондан тек эсгик адамгъа къарайгъан багъыш булан бакъмакълыгъын сюер эдим. Ичмек, кеп болмакъ, гьар ёлдан оьтеген булан тебинмек… Ёкъ, бу эсгикге чыдама къыйын.

Яго. Болгъан ишге гечген иш дейлер, лейтенант. Болгъан иш болду. Гьали чалышмагъа ва ишни тюзелтмеге герек.

Кассио. Айтайыкъ — мен ондан тиледим. О да магъа «сен яравсуз адамсан, эсириксен» — деди. Сонг? Сонг нетермен?

Яго. Таман, лейтенант! Ичигизни бушдурмагъыз! Сизин мен сюегениме инанамусуз?

Кассио. Бугюн мен шогъар бютюнлей инандым.

Яго. Мен сизге не этме герекни уьйретейим: «Гьалиге бизин генерал Отеллону къатыны да генерал. Гьар затны огъар ачып сёйлегиз. Тилегиз ондан, сизге оьз къуллугъугъузну къайтармакъ учун чалышсын. О къадар рагьмулу ва илиякълы бир къатын, оьзюне этилген тилевню кютмей къоймажакъны бир уллу гюнагьгъа гьисап эте. Огъар ялбарып, оьзюню эри булан сизин барышдырмакъны тилегиз. Мен оьз башым булан сёз беремен. Сонгу сизин дослугъугъузну бу бузукълукъ дагъыдан-дагъы артдырар.

Кассио. Сизин маслагьатыгъыз кёп яхшы, Яго.

Яго. Сизин мен герти гьакъ юрекден сюйгениме инанамысыз, лейтенант.

Кассио. Мен юрегимден инанаман, Яго. Энни тангала Дездемонаны ягъына барып мени учун бир чалышмакълыгъыгъызны тилеймен.

Яго. Озокъда — бу бир тюз ёл, лейтенант. Гьалиге гечегиз яхшы болсун, лейтенант. Мен къаравулгъа гетмеге герекмен.

Кассио. Яго! Мен сени бу яхшылыгъынгны гьеч эсимден чыгъармасман. Гечегиз яхшы болсун, ювугъум.

(Гете.)

Яго. Гьали ким айтмагъа болур — Яго бузукъ адам деп? Мени маслагьатларым Отеллону пикирин алышдырмакъ учун — инг бир тюз ёл. Дездемонаны кёмекге тартмакъ четим иш тюгюл. Дездемона буса Отеллону гьар бир ишге рази этмеге болур, неге тюгюл арап, шону сюймеклигини есири.

Ол шоссагьат шону сюйгенин гьали язар, гьали бузар. Мен Кассиогъа булай бир тюз ёл гёрсетемен. Ким мени намуссузлукъгъа такъсырландырмагъа болур! Энни бу таза юрекли сандыракъ Дездемонаны аякъларына йыгъылып, оьзюне къутулув сюежек. Дездемона да Отеллодан ону багъышламакъны тилегенде, мен Отеллону юрегин гюллемек агьусу булан загьрулажакъман. Ондан сонг, Дездемона Кассио учун дагъы да артыкъ ялбармакълыгъындан Отеллону шеклиги дагъыдан-дагъы артажакъ. Гьали тек бирдагъы иш къалды, биринчилей, мен оьз къатынымны йиберип Дездемонадан Кассио учун чалышмакъны тилейим. Экинчилей, Кассио булан Дездемонаны янгыз ердеги лакъыртыны уьстюне Отеллону алып барып, арекден гёрсетип, сонг, дагъы да алып гетейим. Бу инг тюз бир ёл. Къаттылыкъ ва батырлыкъ булан бу ишни башламагъа герек. (Гете.)

Перде.