Уьчюнчю перде
Бешинчи сурат
(Дездемона, Кассио ва Эмилия сагьнагъа чыгъалар.)
Дездемона. Кассио, аявлум! Инаныгъыз, мен сизин ишигизни тюзелтмек учун бютюн гьюнерим булан чалышажакъман.
Эмилия. Мен де сизден тилеймен. Бу иш мени эриме о къадар таъсир этген чи, гьеч парахат болуп болмай.
Дездемона. О… Яго кёп яхшы адам. Кассио, сиз инаныгъыз, мен сизин эрим булан барышдыражакъман.
Кассио. Не бола буса болсун, мен гьар заман сизин къуллугъугъузда болажакъман, синьора!
Дездемона. Кёп савболугъуз, аявлум! Сиз Отеллону сюесиз. Сиз ону булан кёпден танышсыз. Инаныгъыз, политика ёл къоягъан кюйде о сизин оьзюню янына къайтаражакъ. Мен оьз яшавумдан айрылырман, амма сизин бу ишигизни ярты ёлда къоймасман.
(Узакъдан Отелло ва Яго гёрюнелер.)
Эмилия. Синьора! Она эригиз геле!
(Гете.)
Кассио. Мен гьали гетейим.
Дездемона. Неге гетесиз? Гёрюгюз мен ондан нечик тилейгенимни.
Кассио. Ёкъ, синьора! Буссагьат гьакъылым башымда тюгюл. Аякъ уьстде турмагъа болмайман.
Дездемона. Яхшы дагъы, оьзюгюз билерсиз. (Кассио гете.)
Яго. Къарагъыз! Бу гьеч мени хошума гелмей.
Отелло. Не дейсиз, Яго?
Яго. Гьеч зат, синьор генерал!…
Нечик де… билмеймен, синьор генерал!…
Отелло. Буссагьат къатынымны янындан гетген Кассио тюгюлмеди?
Яго. Ким? Кассио?… О… ёкъ, синьор генерал!… Олай иш болмагъа ярамас. Мен гьеч инанмагъа болмасман, Кассио сизин гёргенде бир хыянат адам йимик къачар деп.
Отелло. Мен шолай билдим. Мен гьеч янгылман.
Дездемона. Сен къайда къалдынг, азизим? Буссагьат бирев мени яныма тилевге гелген эди. Мен мунда шону булан лакъыр эте эдим. Сен огъар этген такъсырынг.. Ону бюс-бютюн оьлтюрген. Языкъны гьатта сёйлемеге къудураты ёкъ.
Отелло. О кимдир?
Дездемона. Сени лейтенантынг Кассио, азизим. Сен мени, бир аз сама мени сюе бусанг; ону багъышла ва буссагьат шону булан барыш. О сени юрекден сюймей буса, мен адамны танымагъа болмаймандыр. Ялбараман сагъа, буссагьат адам йибер, шону къайтар!
Отелло. Айтмагъа, гьали мундан гетген о эди дагъы?
Дездемона. О эди, азизим. Ол олай къайгъылы эди чи, шону шо къайгъысы юрегимни де бузду. Ону булан бирче мен азаб чегемен. Ялбараман сагъа, огъар тез адам йибер, ону чакъырт.
Отелло. Ёкъ, азизим, гьали ёкъ.
Дездемона. Буса, тез этежекмусан?
Отелло. Сени рази этмек учун болгъан чакъы тез.
Дездемона. Яхшы, шолай буса — бугюн ахшам.
Отелло. Ёкъ, азизим. Бугюн ярамай.
Дездемона. Алайсе, тангала тюшде.
Отелло. Ёкъ. Тангала тюшде мен къалада болажакъман.
Дездемона. Яхшы, алайсе, тангала ахшам. Яда сонгугюн эртен. Яда тюшде, яда ахшам. Яда, сюйсенг, къаттыгюн эртен. Мен сагъа тилеймен. Оьзюнг бир вакъти белгили эт. Нечик алайда, олай эт чи, шо языкъны азабы бу уьч гюнден артыкъ болмасын. Ант ичемен, ол бютюнлей пашман болгъан. Янгыдан ахтарсанг тахсыры да о къарар уллу тюгюл. Яшыртгъын бир юм этсенг, таман болур эди… Яхшы, айт гьали, къачан гелсин… Мен билмеймен сен менден, мен этмеге болагъан не сюер эдинг. Я, Кассио чу дагъы, бизге ят адам тюгюл. Сен мени сюймеге башлагъанда Кассиогъа гьар-бир сырынгны айтмаймединг? Мен сагъа яман сёз айтгъанда, мени булан урушагъан ва сени якълайгъан шу Кассио тюгюлмеди? Гьали ону багъышламакъ учун булай четимлик къаршы геле — мен буса, сен не этсенг де гечер эдим.
Отелло. Азизим! Къой Кассио сюйген вакътиде гелсин. Мен сени айтгъанынгны бурмагъа болмайман.
Дездемона. Бу ишни магъа башгъа болагъан пайдасы ёкъ. Амма сени учун пайдалы. Ёкъ, азизим, мен, сен мени сюегенингни сынамагъа сюйсем — мундан да къыйын ва четим бир затны тилер эдим.
Отелло. Мен сенден гьеч бир затны къызгъанмайман, азизим. Гьали сен де мени бир сюеген затымны этмеге герексен. Мен мунда янгыз къалмагъа сюемен.
Дездемона. Сен алай билесен чи, мен сени тилевюнгню гери ураман. Ёкъ азизим! Савбол, мени ессим!
Отелло. Савбол, мени аривюм. Мен буссагьат сени янынга гелирмен.
Дездемона. Гетейик, Эмилия. (Отеллогъа.) Сен гьар не сюйсенг буюр. Мен гьар заманда, гьар не сюйсенг, шону этежекмен. (Дездемона ва Эмилия гете.)
Отелло. Гёзелим. Мени бютюн барлыгъым сеникидир. Бир гюн мен сени сюймежек болсам — къой бютюн дюньяны уьстю тюп болуп дагъылсын.
Яго. Синьор генерал!
Отелло. Не бар, Яго?
Яго. Мен сизден бир затны сорамагъа сюе эдим. Сиз синьора булан сююшген заманда, шо сюегенигизни Кассио биле эдими?
Отелло. Дюр, биле эди. Башындан ахырына ерли барын да биле эди. Амма сен муну не учун сорайсан, Яго?
Яго. Гьеч, синьор… бош зат… Бир масаланы ачыкъ этмеге сюе эдим.
Отелло. Не масаланы?
Яго. Мен ону синьора булан таныш болмагъын билмей эдим.
Отелло. Яго, олар кёпден танышлар. Ол гьатта бизин арабызда арачы да болду.
Яго. Шолайму?
Отелло. Дюр шолай. Не болгъан, Яго, ёгъесе, сен Кассиону намуслу болмагъына инанмаймусан?
Яго. Намуслу?
Отелло. Дюр, намуслу!
Яго. Мен олай ойлай эдим чи…
Отелло. Сен не ойлай эдинг, Яго?
Яго. Мен де олай эдимми, синьор генерал?
Отелло (мысгъыл). Не «олай эдимми, синьор генерал»… Не айтгъанларымны такрар этесен, Яго? Гёрюне: сени пикирингде яшыртгъын бир зат сакълана. Сен бир затланы ойлайсан, Яго!… Мен эшитдим, баягъы Кассио мундан гетгенде, сен оьз-оьзюнге: «Бу мени хошума гелмей», — дединг. Мунда сени хошунга гелмейген недир? Сонг да мен ону арабызда арачылыкъ этгенин айтгъанда, сен къашларынгны чатып уллу тамашалыкъ булан «шолайму» — дединг. Бу затлардан гёрюне чи — сени башынгда бир къоркъунчлу пикир бары. Сен шону оьз мийингде ябуп яшырдынг. Сен гертиденде мени сюе бусанг, шо пикирингни ачып магъа айтмалысан.
Яго. Синьор генерал. Сиз билесиз чи, мен сизин не къадар сюемен.
Отелло. Билемен, Яго. Сени магъа сююмюнгню ва аминлигингни билемен. Ва дагъы да билемен чи сен оьз сёзлерингни оьлчеп, бичмей сёйлемейсен. Шогъар гёре — сени бу чырмавул соравларынгдан мени юрегим къоркъувгъа тюше.
Яго. Масала, Кассиону буса, мен ант ичмеге боламан: ону намуслу болмакълыгъы имканлы.
Отелло. Мен де шек этмеймен.
Яго. Мен сюер эдим чи, синьор генерал, адамлар гьар заман да бар кюйде гёрюнгенни; болмагъан кюйде гёрюнмегенин.
Отелло. Озокъда, Яго! Гьар ким оьзю болгъан йимик гёрюнмеге герек.
Яго. Огъар гёре, мени эсиме геле — сизин лейтенантыгъыз Кассио намуслу ва таза бир адамдыр деп.
Отелло. Ёкъ, Яго. Сени бу сёзлерингде не буса да бир сыр яшынгъан. Мен сенден тилеймен — бютюн ойларынгны ач ва болгъан кюйде магъа ишни билдир.
Яго. Багъышлагъыз дагъы, синьор генерал. Сизге табиъ болуп турмакъ — мени борчум. Амма мен ойлайгъанымны оьзюмню ичимде сакъламагъа мени ихтиярым бар. Балики де, мени фикирим янгылыш болмагъа да ярай. Балики де мени табиатым биледир. Гьар затда бир яманлыкъ, бир бузукълукъ ахтараман, шогъар гёре де ялбараман сизге, мени сёйлейгенлеримни ончакъы пикирге алмагъыз. Не сизин талигьигиз, не мени аминлигим, не гьукмум, гьеч бир зат, гьеч бир себеп магъа оьз пикиримни ачмагъа изну бермей.
Отелло. Аллагьакъучун, мен сени шу пикирингни билмеге сюедим.
Яго. Мени азиз ва рагьмулу синьорум генерал. Эренлер ва къатынлар учун таза ат гьар-бир затдан артыкъдыр. Бирев мени акъча кисемни урлады буса — гьеч затымны да урламагъан. Ол бугюн меники, тангала биревнюкидир. Амма мени намусумну урлагъан бир адам, олай бир затымны урлагъан бола чы, гьатта огъар оьзюне де бир пайда бермес, тек мени къолумдан бар-ёгъумну чыгъарып алып, мени ёкълукъгъа, кётюрлюкге салыр.
Отелло. Бугюн кёклеге ант ичемен чи — мен сени пикирингни билмеге сюе эдим…
Яго. Ёкъ, синьор генерал. Сиз мени юрегимни чыгъарсагъыз да, мен ичимде сакълангъан пикиримни сизге ачмагъа болмасман.
Отелло. Агьа… Яхшы алайсе…
Яго. Огь… синьор генерал. Аллагь сизин гюнчюлюк балагьындан сакъласын. Гюнчюлюк уллу къоркъунч бир ишдир. Оьз къатыныны хыянатлыгъын гёргюнчеге, оланы сюймеклигин юрегинден тайдырагъан эрлер — насипли адамлар. Амма гьар заман шеклиги тюбюнде къалып, гюнчюлюк ичинде талашагъан ва булагъа бакъмай да, гене де оьз сюегенлерин унутмагъа болмайгъан адамлар, инг насипсиз адамлардыр.
Отелло. Бу къоркъунчдур.
Яго. Аллагь, бар досларыбызны гюнчюлюк балагьындан сакъласын.
Отелло. Токъта, токъта! Сен бу сёзлер булан не айтмагъа сюесен? Гюнде бир шекликни ичинде талашып гюнчюлюкню ажжалында яшамакъдан эсе, бир ёллукъ оьлмек яхшы. Ёкъ, Яго, мени гюнчюлюгюм къаттылыгъымдан айры тюгюл. Къой айтсынлар мени къатыным арив деп. Къой ол безенсин, тюзенсин, кюлесин, йырласын. Мен мундан гюнчю болмайман. Адамны юреги таза буса, бу затлар бир зат да тюгюл. Гьатта мени гёрюнюшюмню арив болмакълыгъы мени къоркъутмагъа болмас. Ону оьзюню гёзю бар. Ёкъ, мен шекленген гьар-бир затны алдын мен оьз гёзюм булан гёрмеге герекмен. Шекленеген ишимни исбат эт. Исбат этдингми, сонг сююм булан гюнчюлюкню экисин де юрекден ташламагъа герек. Экисин де бирче.
Яго. Мен огъар кёп шатман, синьор генерал. Гьали мен оьз пикиримни ачыкъ-ачыкъ айтмагъа болурман. Мени къолумда белгили бир исбат болмаса да, гьар гьалда оьзюмню тюшюнген затларымны сизге айтмакъны оьзюме борч билемен. Сиз, синьор генерал, оьзюгюзню къатыныгъызгъа яхшы къарагъыз. Къой, не гюнчюлюк, не де сююм сизин гёзлеригизни япмасын. Сиз ону Кассио булангъы аралыгъын гёзден тайдырмагъыз. Мен Венеция къызларыны хасиятларын яхшы билемен. Олар оьзлени сырларын гьатта кёклеге де билдирмеслер. Олар оьз ишлерин яшыртгъынлыкъда этмеге ажайып гьюнерли.
Отелло. Сизин шолай эсигизге гелеми?
Яго. Синьорум генерал. Ол сизге гелегенде оьз атасын алдатмадымы? О заманда бары да халкъны эсине геле эди, ол сизин гёзлеригизден къоркъа деп. Ол оьз атасын нечик сюе эди…
Отелло. Дюр, дюр. Сен герти айтасан.
Яго. Гёремисиз, синьорум генерал. Шо, гьали де бир яш, оьз атасын нечик амалчылыкъ булан алдатгъанын оьзюгюз гёрдюгюз. Яшлыкъда шолай болгъан бир къыз сонг нечик болар? Мени багъышлагъыз, синьорум генерал. Ялбараман сизге бу къадар сизин сюймеклигим учун мени багъышлагъыз.
Отелло. Ёкъ, мени эсиме олай геле чи — мени сёзлерим сизин бир къадар рагьатсыз этди. Ёкъ, ёкъ.
Яго. Мен гьали шондан къоркъаман. Синьор генерал, намусума ант ичемен: мен бу сёзлени амалсызлыгъымдан айтдым. Ёкъ, синьор генерал. Мен гёремен сиз ачувлангъан йимиксиз. Ялбараман сизге. Мени сёзлериме агьамият бермегиз. Бу сёзлер янгыз мени пикир этмегимдир… Шеклик…
Отелло. Ёкъ, ёкъ. Мен агьамият бермеймен.
Яго. Агь, синьор генерал, гёремен, сиз ачувлангъансыз.
Отелло. Ёкъ, ёкъ. Бош зат. Мен тек бир затгъа инанаман чы — Дездемона намуссуз тюгюл.
Яго. Аллагь ону оьмюрюн узакъ этсин. Ва гьар-бир гюнагьдан сакъласын. Аллагь сизин огъар инамлыкъдан айырмасын.
Отелло. Амма бирден табиат булай оьз-оьзюн унутуп…
Яго. Аслу масъала да онда, синьор генерал, сиз билесиз чи, ону оьз ватандашларындан шайлы адамлар алмагъа сюедилер. Амма барын да гери урду. Олардан кёбюсю ону бузукъ якъларын айтмагъа болур эди. Багъышлагъыз, мени сёзлерим сизин ханымыгъызгъа байлавлу тюгюл. Амма мен ондан къоркъаман чы. Ол оьзю хыяллары гьакъылдан уьстюнлюк алып — сизин оьзюгюзню ватандашларыны юзлери булан гёз алдына гелтирип, тенглешдирип, сизин оьзюне эрликге сайламакълыгъына гьёкюнмегей эди.
Отелло. Бир зат билсенг, магъа билдир. Къой, сени къатынынг да шогъар пикир берсин… Гьали мени янгыз къой.
Яго. Саламат къалыгъыз, синьор генерал.
(Гете.)
Отелло. Огь… Неге мен уьйлендим! Яго намуслу бир адам, шек ёкъ, о гёргенлерин ва билгенлерин ачып сёйлемей.
Яго (къайтып геле). Ялбараман, синьор, мен сёйлеген сёзлеге о къадар пикир бермегиз. Къоюгъуз бу иш шолай
къалсын. Гёрейик, гележек бизге не гёрсетер. Кассиону оьз даражасына къайтармагъа тийишли бола буса да, шону да бир аз къарап этсегиз, яман болмас эди. Янгыз о ерин тергеп къарагъыз, — Ханымыгъыз ону багъышламагъын, кёп къырсаймакъ булан тилежек болса, айтмагъа, оланы арасында бир зат бар… Гьалиге буса бек ялбараман сизге: сиз мени о ишни къоркъунчун гьатта оздуруп къопдурагъан адамгъа гьисап этип къоюгъуз. Мен оьзюм де шолай гьисап этемен. Гьали сиз оьз къатыныгъызны негьакъ такъсырламагъыз.
Отелло. Къоркъма, мен оьзюмню сакълама боламан.
Яго. Бирдагъы да саламат болугъуз. (Гете.)
Отелло. Бу адам дюньяда инг намуслу ва таза бир адам. Оьзю терен пикири булан гьар-бир ишни себебин тапмагъа бола… Огь, мени ойнакълы гёгюрчюнюм! Сен менден юз бургъанынгны билсем, сени сюймеклигим мени чырмагъан йиплени йыртарман — шолар мени юрегимни къан сингирлери болса да, уч, гьар янгъа, сен къайда сюйсенг де уч. Ким биле буланы барысыны да себеби — мени бетим къара болмакъдыр. Мен уллулар, сыйлылар йимик инче татли сёйлемеге болмайман. Оьтген мени яшлыгъым да, жагьиллик девюрден оьтген. Гьар-бир зат болмагъа ярай… Не буса да, айтмагъа мени къатыным ёкъ. Мен алдангъан адамман. Мундан сонг, тек мени юрегимни басдыражакъ, тек Дездемонагъа эсгик гёздюр. Уф… Будур, будур, шо гебинли къошулмакъны мурдар ери… О гёзел къатынланы къаркъараларын бизге ирия эте, тек оланы иштагьларын этмей. Ёкъ, мен оьз сюйгенимни бир гесегин де башгъагъа бергинчеге, бир нас бакъа йимик, нас батмакъларда бакъылламагъа сюер эдим… Она, оьзю де геле… Огь, мени гёгюрчюнюм! Эгер аз буса да о янда ялгъан бар буса, о заман бютюн яратылгъан махлукъ бир-бирине кюлер эди… Ёкъ, мен шогъар инанмагъа сюймеймен.
(Дездемона ва Эмилия геле.)
Дездемона. Мени азиз эрим. Я, сен къайда къалдынг? Сен бугюн тюш ашгъа чакъыргъан саялы къонакъларынг сени гёзлейлер.
Отелло. Агьа… багъышла, азизим.
Дездемона. Сени тавушунг кёп бош чыгъа. Кепсиз сама тюгюл бусан?
Отелло. Дюр. Бираз башым авруй.
Дездемона. Ятмагъансан бугюн. Огъар гёредир… Бер башынгны оьз явлугъум булан байлайым, бир сагьатдан сонг бар аврувунг гетер.
Отелло. Тарыкъ тюгюл, сени явлугъунг гиччи, (явлугъун алып ерге тюшюре) олсуз да токътар. Гетейик, Дездемона, гетейик.
Дездемона. Сени бирден аврумагъынг мени юрегимни сыкъды. (Отелло булан гете.)
Эмилия. Ахыры, бу къолъявлукъ къолума тюшдю. Бу къолъявлукъ — Дездемонагъа Отелло берген биринчи савгъат. Мени ахмах эрим де юз керен магъа ялбарып тура, бу къолъявлукъну оьзюне урлап бер деп. Тек Дездемона да бу къолъявлугъун оьзюню къолундан тайдырмай эди. Ол бу къолъявлукъ булан сёйлей, муну оьбе. Отелло оьзю огъар бу къолъявлукъну бек сакъласын деп тапшургъан эди. Энни мен муну Ягогъа берейим. Огъар бу негер тарыкъдыр — Аллагь билсин. Мен нечик буса да ону тилевюн тамам этейим.
(Яго гире.)
Яго. Сен мунда неге янгыз юрюйсен!
Эмилия. Яхшы, яхшы… Энни такъыллама. Билемусан, мен сагъа бир зат бермеге сюемен.
Яго. Бир зат. Сени о затынг айтылгъан бир затмы?
Эмилия. Сени не деп эсинге геле?
Яго. Оьз ахмах къатыным деп.
Эмилия. Таман. Кёп сёйлеме. Айт гьали мен сагъа шу къолъявлукъну берсем, муну орнуна сен магъа не берирсен?
Яго. Не къолъявлукъдур?
Эмилия. Отелло Дездемонагъа багъышлагъан къолъявлукъ… сен оьзюнг нече ёл магъа тилей эдинг Дездемонадан шону урлап бер деп.
Яго. Сен де урладынгму?
Эмилия. Ёкъ, урламадым. Дездемонаны къолундан тюшдю. Мен де алдым. Бир къара гьали. Гёремусан?
Яго. О… Мени азизим… Мени гёзелим. Ону магъа бер гьали.
Эмилия. Бир айт гьали — шу къолъявлукъ сагъа негер тарыкъдыр?
Яго (къолъявлукъну чыгъарып алып). О сагъа негер тарыкъдыр билмеге?
Эмилия. Сагъа кёп тарыкъ тюгюл буса, къайтар… Пакъыр Дездемона, шу къолъявлукъсуз дели болур.
Яго. Сен айтарсан гёрмедим деп. Магъа шу тарыкъ… Гьы, гьали буса гет! (Эмилия гете.) Мен муну Кассиону уьюне салырман. О да муну алар. Гюнчюлюк буса инг сарсакъ бир зат. Инжил аяты да мугькам болур. Мундан гьар гьалда, бир зат чыгъар. Арапны мен олсуз да загьрулагъанман. Булай адамлар учун бир шеклик де загьру йимикдир. Она оьзю де геле…
Талаш, ювугъум!… Дагъы гьеч бир дарман, гьеч бир эм, гьеч бир зат, сени тюнегюнгю рагьат юхунгну, сонгсуз талигьингни къайтармажакъ… (Отелло ичине гире.)
Отелло. Агьа… Мени алдатмакъ… Мени алдатмакъ…
Яго. Таман, синьорум генерал! Дагъы бу масаланы эсигизге алмагъыз.
Отелло. Лагь бол! Тай мени гёз алдымдан! Мен сен саялы шулай оьтесиз азап чегемен… Аллагьакъучун, бир аз да шекликге тюшюп чыдамакъдан эсе бютюнлей алданмакъ минг керен яхшы.
Яго. Рагьат болугъуз, синьор генерал.
Отелло. Огь… Мен неге мени къатыным башгъа адамны къучагъында леззет алагъанын билдим. Мен шону гёрмедим. Шону ойлашмай эдим, рагьат эдим. Гетген гече мен кёп яхшы юхладым, шат эдим. Кюлей эдим. Ва ону эринлеринде Кассиону оьбюшювлерини дамгъаларын сезмедим. Урлангъан затын билмеген адамны, бир заты да урланмагъан гьисапдыр.
Яго. Синьор генерал. Сизин булай лакъырларыгъыз мени пашман эте.
Отелло. Огь… Эгер башдан-баш бютюн бир черив ва асгер мени къатынымны гёзел къаркъарасын къучакълап ушангъан буса эди, ва мен шону билмесе эдим, гене де талигьли, оразлы болур эдим. Гьали буса мени учун бар зат битди… Ёкъ болду… энниден сонг эсен тур, мени жанымны рагьатлыгъы! Эсен тур, насип! Эсен туругъуз, енгивлю черивлени елпийген къанатлары! Эсен туругъуз, аты айтылмакъ излевню батырлыкъгъа дёндюрген къагьарлы давлар.
О, эсен тур сен де мени ойнакълы жагь атым! Эсен туругъуз сиз де, кёкрев сесли давгъа чакъырагъан трубалар, даркъыллайгъан накъыралар, назик сесли зурнайлар. Эсен туругъуз, душман енген дав байракълар! Эсен туругъуз сиз де душманны дарбадакъ этген давну аривлюгю! Эсен туругъуз сиз де, юпитер Аллагьны кёк кёкюревлери йимик, ерни уьстюнде силкинивлю янгырывланы дагъытагъан къагьарлы оьлюм топланы къудратлы авазлары… Отеллону бютюн оьмюрюню маъналыкъ иши битди, даимге…
Яго. Синьор, шо болмагъа ярайгъан затмы?
Отелло. Мурдар, нас! Сен мени къатынымны яман юрюмеклигин, къурумсакълыгъын исбат этмеге герексен!… Ёкъ эсе ант ичемен чи — мени къагьарлы къазабыма ёлугъуп, ит болмагъанынга къайгъырарсан…
Яго. Яхари, гьали иш шо ерге етишдими дагъы, синьор генерал!
Отелло. Сен шоланы бир ишин магъа гёрсет. Мен оьз гёзлерим булан гёрейим. Яда, дагъы болмаса, шолай бир исбат гёрсет чи, дагъы шеклик этмеге ери къалмасын. Ёкъ эсе сени оьлтюрежекмен.
Яго. Гьюрметли синьор генерал…
Отелло. Сен шогъар бугьтан яба бусанг, мени юрегимни негьакъ парчалай бусанг; сонг арт дуангны эт! Оьмюрюнг булан савболлаш! Титиревлю къоркъунч тёбесини уьстюне, силкинивлю къоркъунчну авдарып сал! Кёкню йылатагъан, ерни сарнатагъан ишлени эт! Тек бютюн бу ишлер булан сен оьзюнгню даимлик жагьаннемни азапларына берилмеге этилген гьукъмунгну дагъы гючлю этмесин!
Яго. Багъышлагъыз, синьор генерал! Рагьму этигиз… Сиз, гьей кёклени къуватлары, магъа кёмек этигиз!… Генерал, эс табыгъыз! Эс табыгъыз! Сиз инсан тюгюлмюсюз? Аллагь болсун сизин булан…
Мени къуллугъумдан азат этигиз! Агь, мен талайсыз ахмах! Намусум яманлыкъгъа гьисап этилинеген авлия! О, залим дюнья! Бир-бирде тюзлюк ва намуслукъ къоркъунчлу болмагъын тасдыкъ эт. Яз! Сизин бу дарсыгъыз учун баракалла. Товба болсун энниден сонг гьеч бир къурдашны сюймесге! Неге тюгюл, сен сюегенлер сени хорлай экенлер!
Отелло. Ёкъ… Токъта… Сен, балики, бир тюз ва намуслу адамсандыр, ахыргъа ерли намусда турмагъа герексен.
Яго. Намуслу болмакъдан эсе гьакъыллы болмакъ артыкъ пайдалы экен. Намус бизин оьз пайдасына биз чалышагъан къурдашларыбыздан магьрюм этекен.
Отелло. Бютюн дюнья барлыкъ булан ант ичемен чи, мени къатыным магъа бир намуслу, бир де намуссуз гёрюне. Сен де магъа бир гьакълы, бир гьакъсыз гёрюнесен. Мен бир исбат сюемен. Мени къатынымны аты малайик йимик таза ва сюзюк эди. Гьали буса мени бетим йимик къап-къаралды. Тез-тез магъа бир исбат гёрсет.
Яго. Синьор генерал. Мен гёремен чи гюнчюлюк сизин ёкъ эте. Ва шону сизин юрегигизге салгъаныма кёп янаман. Айтмагъа сиз, исбат сюесиз дагъы.
Отелло. Дюр, сюемен, тилеймен, талап этемен. Магъа шону хыянатлыгъын англатагъан жанлы бир исбат гёрсет.
Яго. Сизин инандыраман, синьор генерал, бу иш мени учун оьлюмден бетер. Амма, нечик де энни башлагъанман, артында гелтирмеге герекмен. Дагъы амал ёкъ. Синьор генерал. Бир керен биз Кассио булан ону уьюнде ятгъан эдик. Мени тишим авруп, юхламагъа болмай эдим. Сиз билесиз олай бир адамлар бола чы, оьз юреклериндеги сырларын юхусунда сёйлейлер. Бизин Кассиода да шолай хасият бар экен… Сонг бир аздан къарайман, Кассио юхусунда сандыракълап, булай айта — «Дездемона, мени малайигим!» Биз бир-бирибизни сюймеклигибизни бары да халкъдан яшырмагъа тарыкъбыз — ва сакъ болмагъа герекбиз. «Огь, жан гёзелим», — деп мени къолумну бек къысды. Ахырда мени бек къучакълап; дазувсуз бир къызмакъ булан мени бир оьпдю, бир йылады, ахырда къычырып: «Налат болсун сени мени къолумдан чыгъарып алып, къара бир эсгик арапны къолуна тюшмеге къысмат этген къадаргъа» — деди.
Отелло. Къоркъунч… къоркъунч…
Яго. Тек, синьор генерал, бу чу дагъы гьакъыкъатда тюгюл — юхуда.
Отелло. Юхуда… Амма адам юхуда янгыз айыкълыгъында ойлашагъанын сёйлей… Яго, мен ону пара-пара этежекмен.
Яго. Сиз, синьор генерал — оьзюгюзню бу къадар къайнашдыртмагъыз. Багъышлагъыз, генералым, сиз Дездемонаны къолунда жиелек чечекли бир къолъявлукъ гёрмедигизми?
Отелло. Мен огъар шолай къолъявлукъ багъышлагъанман. О мен огъар берген биринчи савгъат.
Яго. Мен шону билмей эдим. Амма бугюн Кассио шо къолъявлукъ булан бетин сибире эди.
Отелло. Тек шо къолъявлукъмукен?
Яго. Ому, тюгюлмю, билмеймен. Эгер шо буса — бу уллу исбатдыр.
Отелло. Огь… Не учун ону къыркъ минг жаны ёкъ? Мени оьч алывум учун ону бир жаны аз! Энни мен сени бар айтгъанларынга инандым. Яго, магъа бакъ! Бугюнден сонг мен бютюн сюювюмню юрегимден чыгъарып ташлайман. Сюювюм битди! Чыкъ жагьаннемни тюбюнден, къара оьч алыв! Юрегимдеги сюювюмню сыгъып чыгъар! Парх ярыл, мени агъу йыланлар загьрулагъан юрегим! Парх ярыл!
Яго. Рагьат болугъуз, генералым.
Отелло. Ёкъ, ёкъ! Къан тарыкъ!
Яго. Сабур этигиз, генералым — балики, пикиригизни алышдырарсыз.
Отелло. Къавгъалы толкъунлар денгизни баврундан гётерилгинчеге къайтмай къырыйларына бурмалап урунгъан йимик, мени де къанлы пикирлерим гери къайтмажакъ. Ва оьч алыв къоркъунчу булан сёнмейли даимде алдын ерли юрюжек. Бу таза кёклени ачыкъ къалынлыгъыны тюбюнде болгъан бютюн дюньяны барлыгъындан, нюрлюгюнден ант ичемен — мен оьз сёзлеримден къайтмажакъман.
Яго. Мен де бютюн кёклени юлдузларын шагьатгъа гелтирип ант ичемен: оьзюмню къолларымны, мийимни, юрегимни бютюн къуватым пагьмумну, хорлангъан Отеллону ихтиярына беремен.
Отелло. Мен сени герти сююмюнгню бош сёзлер булан тюгюл, бютюн юрегим булан алгъышлайман. Мен сени шо сююмюнгден пайдаланмагъа сюемен, Яго. Уьч гюнден сонг магъа Кассиону оьлтюрюлмегин билдирмеге гел.
Яго. Шо мени къурдашым энни оьлгенге гьисаплы, генерал! Сен сюйген шо гьукму тамам этилежек! Тек Дездемона сав къалсын.
Отелло. Налат, налат, къурумсакъгъа! Гетейик мени булан, Яго! Шо гёзел илбисни ёкъ этмек учун, бир ер, бир аралыкъ тапмагъа герекмен. Яго, бугюнден сонг сен мени лейтенантымсан.
Яго. Мен, синьор генерал, даим сизге къулман!
(Дездемона ва Эмилия сагьнагъа чыгъа.)
Дездемона. Мен шо къолъявлукъну къайда тас этген экенмен, Эмилия?!
Эмилия. Билмеймен, синьора.
Дездемона. Мен бютюн бар-ёгъумну тас этмеге рази болур эдим, шону тас этгинчеге. Герти, Отелло магъа бютюнлей инана. Оьзю де гюнчюлю тюгюл. Амма бу иш адамда яман пикирлер уятмагъа болар.
Эмилия. Гертилей де о гюнчюлю тюгюлмю?
Дездемона. Ким? О? Бир де тюгюл. Мени гьакъылыма гёре, ону ватаныны гюнеши онда гюнчюлюкню сезмегин бютюнлей яндырып ёкъ этгендир.
Эмилия. Она оьзю де геле.
Дездемона. Энни Кассиону чакъыртдыргъынчагъа мен ондан къолумну айырмасман. (Отелло ичине гире.) Нечиксен, азизим? Дагъы башынг аврумайдыр чы?
Отелло. Ёкъ, азизим, гьали токътады. (Оьз-оьзюне.) Огь, нечик къыйындыр эки юзлюкню юрютмек!… Сен нечиксен, Дездемона?
Дездемона. Мен яхшыман.
Отелло. Къолунгну магъа бер чи… Къолунг нечик исси ва яш къолдур.
Дездемона. Неге тюгюл, олар не къартлыкъны, не къайгъыны гёрмегенлер.
Отелло. Дюр. Шолай къоллар къатынны сахаватлы болмагъын гёрсете. Амма шулай къолларда шайтанлар сакълана!
Дездемона. Сени бу къоллагъа шолай айтмагъа гьакъынг ёкъ! Неге тюгюл, шу къоллар сагъа мени юрегимни бергенлер.
Отелло. Дюр. Сахаватлы къоллар. Къатынлар бизге къоллары булан оьз юреклерин бередилер. Гьали буса бош къолларын берелер.
Дездемона. Мен сени булан оьчешивге чыкъмагъа болмайман, азизим. Яхшысы будур чу, азизим, сен магъа берген сёзюнгню гьакъындан сёйле.
Отелло. Не сёздюр, азизим.
Дездемона. Мен Кассиону артындан адам йибердим, гелип сени булан сёйлесин деп.
Отелло. Бугюн магъа бек тумав тийген. Къолъявлукъну бер чи…
Дездемона. Ал… (бере.)
Отелло. Муну тюгюл. Мен сагъа багъышлагъан къолъявлукъну.
Дездемона. О янымда ёкъ.
Отелло. Ёкъ?
Дездемона. Ёкъ.
Отелло. Бу иш яхшы иш тюгюл, азизим. Ону мени анама бир сынчы къатын берген болгъан. Ол, шо къолъявлукъну анама берегенде айтгъан: — Шо къолъявлукъ оьзюнде болгъан адам оьзюн сонгсуз сюювю булан сюежек деп. Анам оьлегенде шо къолъявлукъну магъа берип, оьз къатыныма шону бермекни васият этди. Сен шону гёзюнгню бебейлери йимик аявлап сакъла. Ону тас этсенг яда башгъа гишиге багъышласанг — сонг уллу бир пелекет къопдуражакъсан.
Дездемона. Гертилейми? Масхара этмейсендир чи?
Отелло. Герти айтаман, Дездемона. Вёре, сен шо къолъявлукъну бек сакъла!
Дездемона. Агь, эгер сен герти айта бусанг, яхшы болар эди мен шо къолъявлукъну бир де гёрмеген бусам.
Отелло. Нечик?
Дездемона. Сен неге булай ачувлу сёйлейсен?
Отелло. О тас болгъан. Айтмагъа, шо къолъявлукъ ёкъ дагъы.
Дездемона. Аман Аллагьым…
Отелло. Къолъявлукъ къайда?
Дездемона. Къолъявлукъ тас болгъан.
Отелло. Агьа!
Дездемона. Дагъы да айтаман, къолъявлукъ тас болгъан.
Отелло. Бер, гёрсет гьали.
Дездемона. Мен ону гьали гёрсетмеге болмайман. Болсам да сюймеймен. Тек билемен — сен мени башымны къарышдырмагъа сюесен. Олай иш ёкъ. Мен сенден тилеймен: къой Кассио гелсин. Ону булан сёйле.
Отелло. Шо къолъявлукъну магъа бер деймен. Ёкъ не… башыма яман пикирлер геле.
Дездемона. Шо пикирлени къой, азизим… Сен шондан яхшы бир адам тапмагъа болмассан.
Отелло. Къолъявлукъ.
Дездемона. Аллагьисен, къой шо къолъявлукъну хабарын… Сен Кассиону гьакъындан сёйле гьали.
Отелло. Къолъявлукъ.
Дездемона. Ол гьар заман сен сюйген затны оьзюню насибине гьисап эте. Шо насипни сен оьзюне яхшы гёзден къарамагъынга гьисап эте. Ол яхшы гюнюнгде де, яман гюнюнгде де сенден айрылмагъан.
Отелло. Къолъявлукъ.
Дездемона. Ёкъ. Сен янгылышасан, азизим. Яхшы будур чу — сен оьз такъсырынгны бойнунга ал.
Отелло. Лагь бол гёз алдымдан. (Гете.)
Эмилия. Сизин гьисабыгъыздан, бу гюнчюлюк тюгюлмю?
Дездемона. Мен муну гьеч булай болуп гёрмегенмен… Агь, мен насипсиз болдум шо къолъявлукъну тас этип.
Перде.