Бешинчи перде

Онунчу сурат

(Дездемонаны ятыв отаву. Дездемона юхлай.)

Отелло. Муна себеп… Муна себеп…

Огь, юрегим… Сиз, эй, ачыкъ кёклерде парыллайгъан ярыкълы юлдузлар! Мени юрегимдеги дертимни сизге айтмагъа сюймеймен… Къара… къара… будур себеп… Амма сиз барыгъыз да шагьат болугъуз — мен бу къанны тёкмеге сюймеймен. Мен къардан акъ, мармардан тегиш бу зариф къаркъараны яраламагъа сюймеймен… Амма бу оьлмеге герек. (Хынжалын чыгъара.)

Болмаса, бу башгъаланы да булай алдатар!…

Мен чыракъны сёндюрейим. Сонгу чыракъны сёндюрмек…

Сен мени отлу ёлдашым! Мен энни сени оьлтюрежек болсам, сюйген вакътимде дагъы да яндырмагъа болурман. Амма, эй, сен бютюн яратылгъанланы гёзели! Сен, эй уллу табиятны гёзел гелини! Сени яшавунгну отун сёндюрген сонг, ону янгыдан яндыражакъ бир от, бир ярыкъ тапмагъа болурманму?

Мен бир чечекни уьзген сонг, огъар оьз савлугъун къайтармагъа болмасман. Ол бечир, къурур. Амма, ону уьзюлмеген гёзеллигинден пайдаланмагъа герек. (Оьбе.) Огь… не ширин солувдур! Сени гёзеллигингни алдында гертилик, тюзлюк диваны да оьз шёшгесин сындырар эди…

Оьбейим. (Оьбе.)… Бирдагъы (оьбе)… Сен оьлген сонг шулай бол!… Мен буса сени алдын оьлтюрежекмен, сонг янгыдан сюймеге башлажакъман…

Сонг буса… (бирдагъы оьбе.) Огь, не татлидир. Не къоркъунчлу да дюр. Мен йылайман, мени гёзъяшларым нечакъы къоркъунчлу. Мени къайгъым — кёклени къайгъысы. Кёклер оьз сюйгенлеринден оьч алалар… А… уянды.

Дездемона. Кимдир мунда? Отелло, сенмусан?

Отелло. Менмен, Дездемона.

Дездемона. Яхшы, не учун гелип ятмайсан?

Отелло. Дездемона! Гече ятагъанда дуалар охудунгму?

Дездемона. Охудум, азизим.

Отелло. Аллагь гечмейген бир гюнагьынг бар буса, юз дуа эт.

Дездемона. Не учун, азизим. Не болгъан?

Отелло. Тез дуа эт. Мен сени дуа этмеген кюйде оьлтюрмеге сюймеймен.

Дездемона. Сен оьлюмден сёйлейсен, азизим?…

Отелло. Дюр. Оьлюмден.

Дездемона. Аллагь, сен магъа кёмек бол.

Отелло. Амин, гьакъ юрекден амин.

Дездемона. Сен амин дейсен. Болса, сен мени оьлтюрмежексен?

Отелло. Ёкъ, оьлтюрежекмен.

Дездемона. Сени гёзлерингден къоркъаман. Сени гёзлеринг булай ойнайгъанда, сен оьлюм йимик къоркъунчлу боласан… Мени чи такъсырым да ёкъ… Огъар гёре де къоркъмай да боламан. Амма гьар гьалда сени гёзлеринг мени къоркъута.

Отелло. Тез сен оьз гюнагьларынгны эсге алып пикирлеш.

Дездемона. Мени гюнагьым — янгыз сени сюйгеним.

Отелло. Шону учун сен оьлежексен.

Дездемона. Сюймек ва оьлмек — табиатда ёкъ иш… Амма сен не къадар къоркъунчлусан. Не учун эрнилерингни гемиресен? Къанлы бир къоркъунчлукъ сени барлыгъынгны делилендире.

Отелло. Тын!… Дагъы бир сёз де сёйлеме!

Дездемона. Яхшы, мен сёйлемесмен. Тек сен не сюесен?

Отелло. Сен мени гьар затдан азиз гёреген къолъявлугъумну Кассиогъа бергенсен, гертими?

Дездемона. Ёкъ, ёкъ! Оьз барлыгъым булан ант ичемен — мен ону Кассиогъа бермедим. Сюйсенг чакъырт ону — оьзюнден сора.

Отелло. Энни бу ялгъанынгны къой, къоркъ Аллагьдан. Сен энни оьлюмню эшик алдындасан.

Дездемона. Аман Аллагь… Сен мени буссагьат пасат оьлтюрмежексен чи?

Отелло. Буссагьат. Тез оьз хошунг булан гюнагьларынгны бойнунга ал.

Дездемона. Аллагь, сен магъа кёмек эт.

Отелло. Амин.

Дездемона. Сен магъа рагьму этерсен, тюгюлмю? Сагъа гьеч бир заман хыянат болмадым. Мен Кассиону адилли бир инсан йимик сюемен… Мен огъар гьеч бир зат багъышламадым.

Отелло. Бир Аллагь шагьатдыр. Мен Кассиода шо къолъявлукъну оьз гёзлерим булан гёрдюм.

Дездемона. Ону тапгъан буса ярай дагъы. Тек мен чи огъар шону бермедим… Адам йибер — къой гелсин. Гьар затны ачыкъ этсин.

Отелло. О баягъанокъ ачыкъ этди.

Дездемона. Нечик?

Отелло. Ол ачыкъ этип айтды — сени булан иши болгъанны.

Дездемона. О шолай бир дагъы айтмагъа болмас.

Отелло. Озокъда болмас, неге тюгюл, ону авзу даимге юмулгъан.

Дездемона. Мен гьали бар ишни англадым: оьлтюрюлген…

Отелло. Дюр, ону гьар бир тюгюню жаны болса да, мен ону гьар тюгюнден оьч алар эдим.

Дездемона. Вай, Аллагь! О, бугьтан къурбаны болдум! Мен ёкъ болдум!

Отелло. Агьа… ярахсыз къурумсакъ! Сен мени гёз алдымда шогъар йылаймусан?

Дездемона. Ялбараман сагъа — мени къувала, тек оьлтюрме.

Отелло. Оьлюм, къурумсакъ сагъа, оьлюм!

Дездемона. Гьеч болмаса, тангала оьлтюр. Къой бир гече яшайым!

Отелло. Ярамас!

Дездемона. Гьеч болмаса, ярым сагьат.

Отелло. Болмас, болмас! Гечикдирмеге гьажат ёкъ.

Дездемона. Къой дагъы, дуа сама этейим.

Отелло. Энни геч болду. Геч! (Ону бува.)

Эмилия (сагьнаны артындан). Синьор! Синьор! Тез болугъуз, эшикни ачыгъыз!

Отелло. Бу не къавгъадыр?… Сав, гьалиде сав… Мен имансызман, тек мени юрегимде рагьму ёкъ тюгюл… Мен сени азабынгны узатмагъа сюймеймен… Къара, булай… Къара, шулай (дагъы да бува.)

Эмилия. Синьор! Буссагьат сизин гёрмеге герекмен!

Отелло. Буссагьат… бу энни оьлдю гьеч тербенмей. Эмилия, Кассиону оьлюм хабарын гелтиргенге ошай. Ачайымукен яда ачмайымукен? Дагъы да тербене бугъай… Не этмеге герек? Ол ичине гиргендокъ, мени къатыным булан сёйлемеге башлажакъ… не къатыным? Мени энни дагъы къатыным ёкъ… Къоркъунч сагьат. Мени эсиме геле: буссагьат гюн къаралажакъ, ай тутулажакъ, бютюн ер оьз ёлундан тайышажакъ. Дюнья дели болажакъ…

Эмилия. Синьор! Ялбараман сизге, мен гёзлеймен. Тез эшикни ачыгъыз.

Отелло. Мен шону унутуп да къалдым. Гел, Эмилия… Гел… Токъта… Буссагьат… (пердени тарта, эшикни ача. Эмилия ичине гире.)

Отелло. Не бар? Неге гелдинг?

Эмилия. Синьор! Онда бир адамны оьлтюрдюлер.

Отелло. Къачан? Гьали?

Эмилия. Дюр. Буссагьат.

Отелло. Шону такъсырлысы ай. Ол ерге ювукълашгъан. Шо саялы да адамлар дели болгъанлар.

Эмилия. Кассио онда Родриго деген бир адамны оьлтюрген.

Отелло. Нечик? Оьлген — Родриго? Айтмагъа, Кассио оьлмеген?

Эмилия. Ёкъ. Кассио сав.

Отелло. Кассио сав. Айтмагъа, къанлы оьч гьали де алынмагъан?

Дездемона. Агь… Такъсырсыз оьлемен… Такъсырсыз…

Эмилия. Бу ингырлав къайдан геле?

Отелло. Ингырлав къайдан геле?

Эмилия. Вай, Тенгирим! Бу чу Дездемонаны тавушу… Гьуя… Вай… Мунда гелигиз кёмекге… Синьора! Азиз синьора, магъа бир сёз сама айтыгъыз.

Дездемона. Мен такъсырсыз оьлемен.

Эмилия. Сени ким бу гьалгъа салды?

Дездемона. Гьеч гиши салмады… Оьзюм. Савболугъуз… Мени азиз эрим… Мени эриме сонгу савболумну етдир. Менден геч…

Отелло. Муну ким оьлтюрдюкен?

Эмилия. Ким биле.

Отелло. Сен эшитдинг чи, оьзю айтды. Ону мен оьлтюрмедим.

Эмилия. Тюз. Эшитдим. Мен шогъар инкарлыкъ этмеге болмайман.

Отелло. Бу жагьаннемге ялгъан айтып гетди… Муну мен оьлтюрдюм!

Эмилия. Олай буса, муну гьеч бир гюнагьы ёкъ эди. Сен буса яракъсыз бир малъун, сен илбиссен!

Отелло. Бу къурумсакъ бир къатын эди.

Эмилия. Ялгъан айтасан! Бу таза ва гюнагьсыз. Сен буса илбиссен.

Отелло. Бу сув йимик енгил эди.

Эмилия. Сен буса, от йимик гьакъылсызсан… Бу айдан ярыкъ, сувдан сюзюк эди.

Отелло. Муну Кассио булан иши бар эди. Бу ишлени барысын да сени эринг яхшы биле.

Эмилия. Мени эрим?

Отелло. Дюр, сени эринг. Бу намуслу бир къатын болгъан буса, мен муну зумрутдан ясалгъан — бир дюньягъа бермес эдим.

Эмилия. Мени эрим?

Отелло. Дюр, сени эринг. Биринчи магъа шу ишни билдирген де шо болду.

Эмилия. Мени эрим?

Отелло. Мен билмеймен сен не учун «Мени эрим де, мени эрим» деп такрар эте туруп къалдынг? Дюр, сени эринг!

Эмилия. Агь, яракъсыз… Агь, языкъ синьора, сени сюймеклигинг сагъа балагь болду. Мени эрим бугъар къурумсакъ деймеди?

Отелло. Мен такрар этемен — сени эринг. Мен билмеймен не учун. Сен мени сёзлериме башгъа тюшюнмейсен? Мен ачыкъ айтаман — сени эринг. Мени аявлу досум Яго.

Эмилия. Ол шолай тил этген буса — аман ону къаркъарасын пара-пара болуп гёрейим. Ол нас мурдар! Неге тюгюл, уллу ялгъанланы сёйлеген. Бу амалсыз, сен яракъсыз эрин нече де бек сюеди.

Отелло. Тавушунгну битдир! Бу сёзлени сен бирдагъы сёйлесенг, ажжалынг мендендир.

Эмилия. Мен сени къылычынгдан къоркъмайман, ахмах-сарсакъ. Мен буссагьат сени жынаятчылыгъынгны бютюн дюньягъа билдирежекмен… Вай… Гьуя гьейлер… Сарайдагъылар, кёмек этигиз. Къара юзлю арап Дездемонаны оьлтюрдю.

(Монтано, Грациано, Яго ва башгъалар ичине гирелер.)

Монтано. Бу не къавгъадыр? Синьор, не болгъан?

Эмилия. Агьа, Яго! Сенсен? Бу недир? Не учун бирев адам оьлтюре, тек такъсырны сени бойнунга сала?

Грациано. Айтыгъыз гьали, не болгъан?

Эмилия. Сенде бираз сама да адамлыкъ бар буса, муну ялгъанларын ач! Бетине айт! Бу айта — сен бугъар Дездемона къурумсакълыкъ юрюте деп айта эдинг дей. Сен шолай ялгъан сёзлени айтмассан. Буссагьат шуну ялгъанын ач! Бетине айт.

Яго. Мен бугъар оьзюмню ойларымны айтдым. Бу оьзю де шолай болмагъа ярай деп токъташды.

Эмилия. Сен, мурдар, ялгъан айтгъансан! Дездемона Кассио булан юрюмеди, эрине хыянатлыкъ этмеди… Сен Кассиону сёйлеймусан?

Яго. Кассиону сёйлеймен… Сен, къатын, тилингни токътат!

Эмилия. Ёкъ! Мен сёйлежекмен! Сен тилчилик юрютмек саялы шу нас къара юзлю арап амалсыз Дездемонаны оьлтюрдю.

Бары да (тамаша болуп). Нечик? Оьлтюрдю?!

Эмилия. Огъар да себеп сени нас тилчилигинг, бугьтанларынг.

Отелло. Токъта. Мунда энни кимни гёзлейсиз дагъы? Бу къатын айтагъан герти.

Грациано. Къоркъунч! Балагьлы къоркъунч.

Монтано. Гёрюлмеген къоркъунч.

Эмилия. Нас, яракъсыз… Гьуя, гьейлер! Бу дертден оьзюмню оьлтюрежекмен!

Яго. Гьей къатын! Дели болмагъансан чы! Буссагьат гет уьюнге… Мен чи сагъа айтаман!

Эмилия. Ёкъ, мен барына да айтажакъман. Мен гьали ел йимик токътавсуз сёйлежекмен. Кёклер, бары да дюньяда яшайгъанлар мени тилимни гесмеге сюйсе де…

Мен барын да сёйлежекмен.

Яго. Яхари, мен чи сагъа айтаман: гет уьйге!

Эмилия. Энни мен дагъы уьйге гелмесмен. (Яго къылычын сувуруп ону уьстюне атыла.)

Грациано. Яго! Къатынгишиге къылыч сувурамусан?

Эмилия. Дели арап. Шу эрим магъа юз ёл сама ялбарып, шо къолъявлукъну оьзюне урлап бермекни тиледи. Ахырда мен ону ерден тапдым — шо къолъявлукъну бугъар мен берген эдим.

Яго. Яракъсыз къатын.

Эмилия. Дездемона оьзюню оьлтюрсе де шо къолъявлукъну оьзюню къолундан гишиге бермей эди… Гьали ону Кассиогъа Дездемона берген дейлер. Ёкъ, шо къолъявлукъну шу эриме мен берген эдим.

Яго. Ялгъан айтасан, нас!

Эмилия. Кёклер гьакъучун ялгъан айтмайман… Яракъсыз оьлтюрювчю арап, сени йимик вагьши бир делиге шолай арив гёзел къатын айып эди…

Отелло. Бу кёклер де кёкрейген кёкревлер, дюньягъа чагъылагъан яшмынлар янгыз кёкню бошлугъуна къавгъа салмакъ учун гьаракатда боламу? Не учун шо кёк сени башынга уруп кюл этип елге учурмай, гьей нас малъун?! (Ягону уьстюне атыла. Ондан алдын къылыч сувуруп, Яго Эмилияны кёкрегине чанчып къача.)

Грациано. Эсгик! Къатынына урду!

Монтано. Яракъсыз нас!… Арапны къолундан мен алгъан шу къылычны алыгъыз! Эшик алдан туруп биз къайтгъынча, муну мундан гьеч бир ерге гетмеге къоймагъыз! Мен буса шо къачгъан насны артындан гетейим.

Отелло. Гёрюгюз, гьейлер! Нечик хорлукъгъа тюшдюм! Авзунда сариси гетмеген бир яш мени давларда къатгъан къолумдан чабушув къылычымны алды.

Эмилия. Эшит сёзюмню, гьей дели арап! Мен оьлемен. Тек бил, Дездемона дюньяда инг таза ва намуслу бир къатын эди. О янгыз сени сюе эди. Жаным жагьаннемге барсын, ялгъан айта бусам… Огь… Оьлемен… (оьле.)

Отелло. Шу бириси уьйде мени бирдагъы да испан къылычым бар. Ол бузлу сувда сугъарылгъан. Муна шо… Гьей ахав! Эшикни ач! Мен чыкъмагъа сюемен.

Грациано (эшикни артындан). Жанынг аявлу буса, эшикге ювукъ болма… Унутма, сен туснакъсан. Огъар гёре индемей тур.

Отелло. Алайсе, оьзюнг ичине гир. Болмаса, мен сени булан савутсуз дав этмеге бажарарман. (Грациано ичине гире.)

Грациано. Не сюесен?

Отелло. Къара. Мени къолумда олай бир къылыч бар чы, бу вакътиге ерли гьеч бир асгер булайын гёрмеген. Бир заман бар эди — мен жагьил чакъда мени гиччи къолларым булан тутуп шу къылычны, гьисапсыз кёп черивлени арасында оьзюме ёл ала эдим…

Энни бош ерде оьзюмню макътамагъа ошавсуз. Энни дагъы мени вакътим, яшавум битди. Энни бу гюнюм шо кёпюрдюр чи, оьзюне мени гемелерим етип, бютюн елкенлери елсизликден бошалды. Менден энни къоркъмакъ негьакъ. Гьатта, сиз, мени кёкрегиме къылыч булан тюгюл, бир чубукъ булан урабыз деп къоркъув берсегиз де, мен сизин алдыгъызда енгиливлю баш иермен. Энни къайда къалажакъ Отелло? (Дездемонаны жаназасына багъып.) Языкъ къызъяшым! Нече де насипсиз юлдузну тюбюнде тувгъан экенсен! Сен агъаргъансан, сени гёлегингдей… Биз ахыратда ахыргъы адилли дуванда бет-бетге тургъанда, сени бир багъышынг мени ругьумну кёклерден жагьаннемге, илбислени къолуна пырхыллатажакъ… Агь… Налатлангъан къул!… Малъун Отелло!… Гьей, сиз жагьаннемдеги илбислер! Сиз оьзюгюзню къызгъан темир къамучуларыгъыз булан, мени бу перештемни, бу малайигимни гёрюнюшюнден арек къувалагъыз… Уруп йыгъып горалатсын мени сизин дув къолларыгъыз!…

Давуллар отлу, дазувсуз азаплы жагьаннемни яллайгъан кюкюртюнде мени яндырыгъыз. Шону ириген худуруна кириндиригиз!… Огь, Дездемона!…

Сен оьлгенсен, сен энни дюньяда ёкъсан!… Огь Дездемона! Дездемона!

(Людовико, Монтано, Кассио ва къоллары байлангъан Яго ичине гирелер.)

Людовико. О насипсиз ахмах къайдадыр?

Отелло. Огъар чы бир заман Отелло дей эди… Мундаман!

Людовико. Шу мурдар йыланны ювукъ гелтиригиз.

Отелло. Мен ону бир аякъларына къарайым. Шайтанны аякъларына ошаймукен? Агь… булар бары да бош сёзлер… Сен иблис бусанг, мен сени оьлтюрюп болмасман. (Огъар къылыч булан ура.)

Людовико. Къылычны чыгъарыгъыз муну къолундан.

Яго. Синьор. Мен бек яраландым, тек оьлмедим.

Отелло. Мен шолай бусанг да къайгъырмайман. Сен шу гьалынгда яшамагъа герексен. Оьлмек сени учун уллу ва узакъ азаплардан къутулмакъ болажакъ.

Людовико. Отелло! Сен бир заманда уллу бир къагьруман эдинг. Энни шулай бир яракъсыз эсгик бир мурдарны макюрлерине оьзюнгню бек сюйген къатынынг Дездемонаны ва оьзюнгню къурбан этдинг. Энни сени атынг недир?

Отелло. Гьар не сиз сюйген.

Людовико. Бу эсгик нас, бары да оьзю этген жынаятлыкъларын бойнуна алды… Гертими сиз экигиз де Кассиону оьлтюрмеге сюйгенигиз?

Отелло. Дюр, герти.

Кассио. Мени азиз генералым! Гьеч бир вакъти мен сизге яманлыкъ этмедим.

Отелло. Мен шону билдим. Тек гьали гечигиз менден… Рагьму этигиз, сорагъыз шу малъун иблисден, не себепден бу мени жанымны ва бютюн барлыгъымны оьзюню гьилла макюрлерини торуна чырмады?

Яго. Менден гьеч бир зат сорамагъыз. Сиз гьали билген затларыгъыз булан таманлыкъ этигиз. Мен энни сизге бир де сёйлемежекмен.

Грациано. Къысас азабы сизге гьар-бир затны сёйлетежек.

Отелло. Тек, Кассио, сизге мени къатынымны къолъявлугъун ким берген эди?

Кассио. Азиз генералым! Мен ону оьз отав уьюмден тапдым. Яго, шону къаст этип шонда ташлагъан болгъан. Шогъар оьзю де мюкюр болду.

Отелло. Агь… Дели Отелло… дели…

Людовико. Энни, Отелло, сиз мундан чыгъып бизин булан гелмеге герексиз… Энни сизин ихтиярыгъыз къолугъуздан алыныр — ва Кипр атавгъа… Кассио гьаким этилинир. (Гетмеге сюе.) Бу нас малъунну артыбыздан гелтиригиз.

Отелло. Токътагъыз… Алдын мен сизге бир-эки сёз айтмагъа сюемен. Мен республикабызгъа аз къуллукъ этмегенмен. Ону бары халкъ биле. Тек сёзюм ону гьакъындан тюгюл. Мен сизден тилеймен: бютюн бу пелекетлени сенатгъа язагъанда, мени этген ишимни, жынаятымны яшырмай, болгъан йимик гёрсетигиз, бир затны кемитмей ва ялгъандан артдырмай… языгъыз: мен Дездемонаны сонгсуз бир сююв ва къайнар бир гёнгюм булан сюедим. Гюнчюлюк мени тез алмады. Амма, алгъан сонг, ону дазуву да болмады. Мен бир бузукъ, бир гьиндли йимик, дюньяны бютюн хазналарындан инг къыйматлы чыкъгъан бир инжини терен денгизни тюбюне ташладым. Мени йыламагъа билмейген гёзлеримден — арабстан тавларындан ташып агъагъан эмли къарлар йимик гёзъяшлар агъа… Муну да языгъыз чы.

Мен бир ёл — Гьалебде, бир душман бизин венециялы бир арапны тюегенде ва бизин Венеция Республикабызны сёгегенин эшитгенде, къаплан йимик ону уьстюне атылып, тамагъындан тутуп, бичагъымны кёкрегине гийирдим. Муна шулай. (Бичагъын оьзюню кёкрегине чанча.)

Огь Дездемона! Мен сени оьбе туруп оьлтюрдюм, оьбе туруп сени янынгда оьлемен.

Людовико. Къан сорагъан адам сурат, ит. Денгизлерде сенден артыкъ къоркъунч, уллу ачлыкъ да сенден артыкъ балагь тюгюлдюр… Бу юрекни ярагъан къанлы гёрюнюшню гёремусан? Бу сени гьюнеринг…

Бу гёрюнюш загьру йимик гёзлени загьрулай… Тез бу гёрюнюшню перде булан ябыгъыз. Сиз, Кассио, бу Кипрни гьакими болмагъыгъызгъа гёре, шу нас къан соровчуну ишин битдирип, жанын жагьаннемге йиберигиз. Муну тийишли жазасын берип оьлтюрмек учун, оьзюгюз заманны ва оьлтюрюв къайдасын белгилегиз…

Мен буса Венециягъа къайтып, онда бузукъ, пашман бир юрек булан, бу къайгъылы болгъан, бу ишни барын да сенатгъа сёйлермен.

Перде.