Экинчи перде
Уьчюнчю сурат
(Кипрде. Монтано ва бир нече офицер.)
Монтано. Денгизде гьеч бир зат гёрюнмейми?
Биринчи офицер. Гьеч бир зат. Тек толкъунлар гючлене. Кёк булан денгизни арасында гьеч бир елкен гёрюнмей.
Монтано. Нечик алайда бу алатолпанлы ел натижасыз болмажакъ.
Экинчи офицер. Натижасы о болажакъ — Тюркияны донанмасы дагъылажакъ. Сиз денгиз къырыйгъа урунуп атылагъан толкъунланы къайнашмагъына къарасагъыз, оьзюгюз де мени йимик ойларсыз: ачувлу толкъунлар къоркъунчлу елден къуватланып къалын булутлар булан уруша.
Монтано. Дюр. Тюркияны донанмасы бир якъда сакъланмаса, шексиз дагъылма башлажакъ.
Уьчюнчю офицер (гире шуруп). Синьор! Янгы хабар гелтирдим. Дав битди. Денгизни алатолпанлы ели тюрклени планын уьстюн тюп этип бузду. Венеция гемелеринден бири Тюркия донанмасыны дагъылмагъын ва бир бёлююгюню батмагъын гёрген.
Монтано. Гертилейми?
Уьчюнчю офицер. Мен айтагъан Венеция гемеси буссагьат портубузгъа багъып юрюдю. Геме къагьруман Отеллону, лейтенанты Кассиону гелтирген. Отелло оьзю буса Кипрге гьаким этилип салынгъан. Ону гемеси гьали де денгиз къырыйгъа етмеген.
(Кассио ва офицерлер геле.)
Кассио. Мен бу атавну халкъына, къагьруман Отеллогъа тийишли къыйматлы макътав этмеклиги учун — баракалла беремен. Аллагь сакъласын ону бу ачувлу, алатолпанлы елден. Мен ондан бир къоркъунчлу ала-толпанны вакътисинде айрылдым.
Монтано. Яхари — гемеси мугькам сама дюрмюкен?
Кассио. Гемеси мугькам. Гемечи де бажарывлу бир адам. Онучун мен гьали де умутумну уьзмегенмен.
(Сагьнаны артындан къычырыкълар эшитиле.)
Бу не тавушлардыр?
Биринчи офицер. Шагьарда адам къалмагъан бугъай. Бары да шагьар халкълар денгиз къырыйгъа жыйылып гемени гелмеклигин гёзлейлер. Мана узакъда бир геме гёрюне.
Кассио. Шо Отелло болмагъа ярай. (Топ атыла.)
Экинчи офицер. Гемеден шатлыкъ топлар атыла.
Кассио. Синьор! Буссагьат денгиз къырыйгъа барып, бир хабар гелтиригиз. Къарагъыз, гелеген кимдир. Тилеймен!
Биринчи офицер. Баш уьстде! (Гете.)
Монтано. Лейтенант! Отелло уьйленгенми?
Кассио. Уьягьлюсю бар. Къатыны да хабарларда айтылажакъ дюньяны бир гёзели. О къыз бютюн дюньяны гёзеллигин оьзюне тартгъан.
(Биринчи офицер геле.)
Экинчи офицер. Не болгъан? Гелген кимдир?
Биринчи офицер. Гелген Яго деп аты булангъы Отеллону адъютанты. Ону къатынын гелтирген.
Кассио. А… яхшы гелип чыкъды… табиат да Дездемонаны гёзеллигине баш ийген: оьз ачувун йымышалтып, ону гемесине ёл ачгъан.
Монтано. Дездемона кимдир?
Кассио. Дездемона баягъы мен айтагъан Отеллону къатыны. Яго ону мунда гелтирмеге герек эди. Аллагь Отеллону да сав-саламат бизге етдирсин!
(Дездемона геле.)
Мана гемени гёзел периси денгиз къырыйгъа чыкъды… Эй, Кипрни игит эрлери! Барыгъыз да огъар икрам этигиз!… Венецияны гёзел перисине саламлар!
Дездемона. Баракалла, Кассио!.. Тек эримни гьакъындан магъа бир хабар берип боламусуз?
Кассио. О гьали де гелмеген, синьора. Амма сизин инандыраман, ол гьали тез сав-саламат гелип чыгъажакъ.
Дездемона. Мен кёп къоркъаман. Сиз, ондан нечик айрылдыгъыз?
Кассио. Бизин денгизни толкъунлары айырды.
(Сагьнаны артындан топ-тавушлар булан халкъ къавгъасы къатышып эшитиле.)
Тавушлар. Елкен гёрюне! Елкен… Елкен!…
Биринчи офицер. Геме гелегенге ошай. Къаладан салам топлар атыла.
Кассио. Къарагъыз, не хабардыр! Агъа! Хошгелдигиз, синьор поручик! Сиз де хошгелдигиз, синьорита. (Эмилияны оьбе.) Ачувугъуз чыкъмасын, гечигиз, азизим! Не этме герек? Ватанны адаты булай.
Яго. Эгьей, синьор! Ону авзуну магъа сёйлемеге гьюнери болгъан йимик, сизин де оьпмеге гьюнери болса, сиз ондан башыгъызны алып къачар эдигиз.
Дездемона. О гьеч артыкъ сёйлемей.
Яго. Ёкъ, кёп сёйлей. Ону менден сорагъыз. Гьали, озокъда, сизин яныгъызда тилин къарнына яшыргъандыр. Амма яхшы билемен — юрегинден сёге.
Эмилия. Бу магъа къаршы гьакъсызлыкъ.
Дездемона. Гьы, уятсыз! Ялгъан айтасыз!
Кассио. Синьора, сиз огъар къулакъ асмагъыз. О алим болмакъдан башгъа асгер адам да дюр.
(Дездемонаны къолундан оьбе.)
Яго (оьз-оьзюне). Агьа! Ону къолундан тута. Лакъыр этелер. Сёйле азизим, сёйле! Магъа мияманы назик аву да таманлыкъ этер. Кассио йимик уллу жибинни чырмамакъ учун. Гёресен, нечик тёгюп сёйлей — ирип. Сюйген къадарда кюле, кюле. Мен сени шу сюювюнгню башына алай бир ала-пелекет саларман… Агьа, къолун оьбе… Оьп, оьп азизим!… Оьп! (Тавушлар геле.) Яхшы оьп.
(Тавушлар. Яшасын Отелло!)
Яго. Мана, Отелло геле!
Кассио. Тап оьзю! Мен ону трубаларыны сеслерин билемен.
Дездемона. Мен ону къаршылама барма сюемен.
Кассио. Ол, ол оьзю геле.
(Отелло геле.)
Отелло. Агьа! Мени гёзелим! Сен де гелип чыкъдынгму?
Дездемона. Отелло! Мени хас юрекли эрим!
Отелло. Менден алдын гелип чыкъгъанынга кёп сююнемен, Дездемона, мени сюйгеним. Гьар бир алатолпанлы ел шулай бир талигь булан битежек буса, къой еллер, толкъунлар чюйрюлсюн! Денгизлер къазаплансын, бютюн дюнья къоркъунчда пыссын. Буссагьат мен оьзюмню дюньяда инг насипли адамгъа гьисап этемен. Мен бу уллу талигьли сагьатым давам этмежегинден къоркъуп гьали оьлмеге сюежек эдим.
Дездемона. Ёкъ, азизим! Биз яшагъан чакъы, бизин бир-бирибизни сюймеклигибиз де яшажакъ ва бара-бара дагъы да артажакъ.
Отелло. Мен о къадар талигьлимен чи, гьатта ону суратландырмакъ учун сёз тапмагъа болмайман. Мени гёзел гёгюрчюнюм! (Ону оьбе.)
Яго (оьз-оьзюне). Бугюн сизин инг насипли гюнюгюздюр. Амма ант ичемен бу насибигизни жагьаннемге дёндюрежекмен.
Отелло. Мени Кипрдагъы алдынгъы досларым нечикдир? (Дездемонагъа.) Ким биле, азизим, сени мунда гьар гюн бир къонакълыкъгъа чакъыра туруп моютажакълар. Мунда мени досларым кёп, мени гёзел малайигим! Талигьим
гьатдан озуп дазуларындан чыкъгъан… Сююнчюмден гьали узакъ сёйлемеге сюймеймен… Гетейик, Дездемона! Кипр топурагъында сени янгыдан алгъышлайман. (Гетелер.)
Халкъ. Ура!… Ура!
(Яго ва Родриго къалалар.)
Яго. Родриго! Сенде бир аз сама эргишилик юрек бар буса, сёзлериме къулакъ ас! Бу гече генерал Отеллону лейтенант Кассио къаравулгъа белгилеген… Гьы… Алдын ону айтайым. Дездемонаны юреги Кассиогъа багъып ава бугъай.
Родриго. Шу лейтенантгъа? Ёкъ, болмагъа ярамас.
Яго. Авзунгну юм, къулакъ ас. Дездемона арапны нечик сюйдю, эсингдеми? Дездемона шо арапны янгыз ялгъан хабарлары саялы сюйген. Булай бир сююм узакъ заман сакъланмагъа болурму? Ону да гёзлери чи дагъы багъылажакъ сююнежек затланы гёрмеге сюе! О бу маймун сыпатлы арапны несине къаражакъ… Бир аздан Дездемонаны арапдан гёнгю чыгъажакъ. Инче табиатлы, арив зариф бир жагьилни сюежек. Табиат оьзю огъар муаллимлик этип, жиргенмеге ва янгы бир жагьил излемеге борчлу этежек. Булай адам буса Кассиодан къайры гиши болмагъа ярамай. Ол пагьмулу, арив, яш амаллы бир улан. Ол бизин къолубузда… бир уллу пелекет. Бизин гёзелибиз де шо пелекетни тырнакъларында.
Родриго. Болмагъа ярамас. Мен инанмагъа болмайман. Яго! Ону йимик асил бир къыз!…
Яго. Билемусан, ювугъум, не бар, о асиллик масъаланы оьз ичингде сакъла. Ол къыз асилликге багъагъан буса, шулай бир арапгъа бармас эди. Сен де яхшы асил адам тапдынг. Ол Кассио булан сёйлейгенде нечик эзилип, ирип сёйлей. Сен шону гёрмедингми?
Родриго. Мен оланы сёйлейгенин гёре эдим, амма о сёйлев мени гьисабымда адатлы бир асил къылыкълы сёйлев эди.
Яго. Ёкъ, ювугъум! Янгыласан. О таза къылыкъсызлыкъ. Оланы эринлери бир-бирине о къадар ювукълаша эди чи — солувлары оьбюше эди. Ёкъ, Родриго, сен магъа къулакъ ас. Бу гече къаравулланы арасында бол. Мен сени шонда белгилетирмен. Кассио сени танымай. Нечик болса да сен шону ачувландыр.
Родриго. Яхшы!
Яго. Кёп алгъасайгъан адам, сагъа ол къылыч булан урмагъа да ярай. Урмаса да сен шону шолай этдиртмеге герексен… Сонг шагьарны ичине къачып гьарай салырсан. Бу иш Кассиону ишден къуваламакъ учун — инг герти бир ёлдур. Кассио арадан чыкъса ишибиз тюзележек. Родриго! Инан, сен мен айтагъан затланы этсенг, биз оьз мурадыбызгъа етербиз. Гьалиге савбол.
Родриго. Савбол, Яго! (Родриго гете.)
Яго (янгыз). Кассио Дездемонаны сюегенге мен инанаман. Ону эсине геле, шо къыз оьзюн сюе деп. Ахырда мен де сюемен шо Дездемонаны. Амма мени сюймеклигим — янгыз арапдан оьч алмакъ учун. Айталар — мени къатыным булан шу арапны аралыгъы бар деп. Бу шеклик мени юрегимни гесек-гесек эте. Мен оьз хорлангъан намусума къаршы ону намусун таптамасам, юрегим тынчаймажакъ. Мен ону къатынын да къолгъа алма бажарсам, сонг ону оьзюн гюнчюлюк агьу булан загьруларман. Мен ону рагьат яшавун алай бир усталыкъ булан бузма герекмен чи — гьатта ол оьзю менден рази къалып магъа баракалла да берсин. Булар барысы да сёйлемекде некъадар тынч, амма ишде шо къадар четим… Мунда бажарывлукъну арачылыгъы герек. (Гете.)
Хабарчы. Душман гемелени батмагъы саялы уллу командирибиз Отелло, бютюн шагьарда байрам болмакълыгъын сюе. Гьар ким оьзю сюйген йимик шатлыкъ этсин. Ондан къайры да, Отелло оьз тоюн да бу байрамда этежек. Ону сарайыны къапулары ачыкъ. Гьар кимни шо сарайда шатлыкъ этмеге ихтияры бар! Кипр атавунда уллу гьукмударыбыз Отелло арты-ахыры ёкъ талигьлени талаб эте. (Гете.)
Бары да. Ура!…
(Сурат алышына.)