Экинчи сурат

Шураны (сенатны) залы. Дож ва сенаторлар столну алдында олтургъанлар. Теренликде къаравул офицерлер.

Баш сенатор. Алынгъан хабарлар гьеч бириси бириси булан тюз гелмей.

Дож (Венеция республиканы башчысы). Бу хабарлагъа инанмакъ четим.

Экинчи сенатор. Гертилей де, синьорлар, алынгъан хабарлар бири бирине къаршы геле. Магъа гелген кагъызда гёрсетиле — уьстюбюзге юрюген Тюркияны донанмасында 107 геме бар деп.

Баш сенатор. Магъа язылгъан кагъызда буса 140 геме бар дей.

Офицер (офицер гире). Гьюрметли сенатор! Бу гиши бизин гемелерибизден хабар гелтирген.

(Биринчи билдиривчю гире.)

Баш сенатор. Сёйлегиз, гёрейик не болгъан.

Биринчи билдиривчю. Гьюрметли синьор! Анжелону тапшурувуна гёре, сизге маълумат гелтиремен. Буссагьат Туркияны дав донанмасы тюз Родосгъа юрюшюн башлады.

Баш сенатор. Сиз бу ишни нечик гёресиз?

Экинчи сенатор. Нечик? Бу иш болма ярайгъан иш тюгюл!

Офицер. Штабдан бирдагъы бир билдиривчю гелген. Янгы хабар гелтирген.

(Экинчи билдиривчю гире.)

Экинчи билдиривчю. Гьюрметли сенаторлар! Тюз Родосгъа юрюген Тюркияны дав донанмасы, шонда экинчи асгер бёлюгю булан бирлешди.

Биринчи сенатор. Мени гьакъылымда да шолай болмагъа герек эди. Гемелени санавуну гьакъындан герти бир хабарыгъыз барму?

Биринчи билдиривчю. Барысы да 30 геме бар. Гьали эккиде асгер бёлюклер бирлешип, тюз Кипрге юрюген. Оланы гючю бармагъа къастлы ери — Кипр болмагъа ярай. Шоланы алдын алып янгыз бизин игит Отелло сакъламагъа болар.

(Брабансио, Отелло, Яго, Родриго, офицерлер ичине гирелер.)

Баш сенатор. Игит Отелло! Биз сизин уллу бир къуллукъгъа йибермек учун чакъыргъанбыз! Алынгъан хабарлагъа гёре, тюрклер бир уллу къуват булан Кипрге багъып тербенгенлер. Биз Кипрны сакъламакълыкъны сизге тапшурмакъны тийишли гёребиз: сизин маслагьатыгъыз ва кёмегигиз республикада бек артыкъ даражада герекли.

Брабансио. Гьюрметли синьорлар! О маслагьат ва кёмекни гьали мен сизден гёзлеймен. Мени бу гече ятывумдан тургъузуп, мунда гелтирген не мени къуллукъ даражам, не республикабызны гьалы яда акъча ишлери тюгюл. Мен бюс-бютюн башгъа бир иш учун гелгенмен. Мени дертим гьар-бир дертден уллу.

Баш сенатор. Не болгъан, синьор, не болгъан?

Брабансио. Гьюрметли синьорлар! Мени… къызым. Мени къызым…

Баш сенатор. Оьлгенми?

Брабансио. Дюр, мени учун ол оьлген. Ону урлагъанлар. Хорлагъанлар… Сигьручулар ону алдатгъанлар…

Баш сенатор. Сизин къызыгъызны шолай эсгик, ярамас ёллар булан алдатгъанлар республиканы инг авур законлары

булан жазаланажакълар. Мен закон китапланы ачып сизин алдыгъызгъа саларман, сонг сиз сюйген жазаны шолар учун сайларсыз… Гьатта мени оьз уланым шогъар такъсырлы болса да, мени шу сёзюмден тайышдырмагъа болмас.

Брабансио. Адиллигигизге баракалла… такъсырлы муна шу арап!

Баш сенатор. Бу хабарыгъыз да бизин учун аччы ва гёзленмес бир хабар (Отеллогъа). Муну гьакъында сиз не айтмагъа болурсуз?

Брабансио. О мени сёзлеримни тасдыкъ этмекден башгъа чы бир сёз айтмагъа болмажакъ!

Отелло. Азиз ва гьюрметли сенаторлар… Мен бу къартны къызын алып гетгеним ялгъан тюгюл. Амма мен ону урлап алып гетген демек, бюс-бютюн ялгъан. Мен ону булан бизин къатынлагъа ярашагъан кюйде гебин де къыйгъанман. Мени такъсырым тек муна шу… Мен гёзел сёзлер ва ярашынгъан жумлалар булан сёйлемеге болмайман. Амма, етти яшымдан шу гюнюме ерли мен бютюн оьмюрюмню давларда, урушларда гечиргенмен. Огъар гёре де мен, тек, шо давланы гьакъындан сёйлемеге бажараман. Оьзюмню сёзюмню герти этмек учун гёземелик сёзлер тапмагъа мени гьюнерим ёкъ. Амма, нечик алайда, сизин буйругъугъуз булан мен оьзюмню бютюн ягьымны гьакъындан сизге ачыкъ юрегимни ва оьз ачыкъ тилим булан сёйлеймен. Гьюрметли сенаторлар! Барыгъыз да билигиз, шо къызны мени яныма гелтирген не сигьручулар, не де гёзбавчулар тюгюл, — тек янгыз бир сююв!..

Брабансио. Уялчан, къоркъувлу ва гьаялы бир къызны, оьз табиятына, ватанына ва миллетине хыянатлыкъ этеген бир къара арапны сюймеклиги — бу болагъан зат тюгюл. Бу вакътиге ерли мени къызым гьатда шу къара арапны бетине къарамагъа да къоркъа эди, уяла эди. Шону учун мен къайтарып айтаман: шу арап мени къызымны янгыз сигьрулар булан башын айландыргъан.

Баш сенатор. Синьор! Бир адамны такъсырландырмакъ учун къуру сёзлер таманлыкъ этмей, шону учун исбатлавлар герек.

Биринчи сенатор. Сёйлегиз, игит Отелло. Отелло, сиз шо къызны къолугъузгъа алмакъ учун бир аз сама сигьрулардан

пайдалангъаныгъыз герти тюгюлмю? Буссагьат бир адам йиберип къызны оьзюн мунда чакъыртыгъыз.

Отелло. Къоюгъуз, ол оьзю атасыны алдында бу ишни бары да болгъан кююн сизге сёйлесин. Ону сёзлери мени такъсырлы болмагъанымны гёрсетсе, сонг мен къуллукъ даражамдан тюгюл, оьз яшавумдан, жанымдан айрылмагъа гьазирмен.

Баш сенатор. Дездемонаны артындан адам йиберигиз!

Отелло (Ягогъа). Яго! Къыз къайда болажагъын сен билесен. Буланы сен алып бар.

(Яго да, бир-эки офицер де гетелер.)

Отелло. Гьали олар гелгинчеге мен бары да ишни сизге сёйлейим. Барыгъыз да билигиз: бизде бир-бирибизни сюйдюрген сигьрулар ва халмажлар неден болагъанын.

Биринчи сенатор. Сёйле, Отелло, биз сагъа тынглайбыз.

Отелло. Дездемонаны атасы, бу гьюрметли къарт мени кёп сюе эди ва гьар заман оьзюню уьюне чакъыра эди. Ол магъа мен гечирген давлардан, тюшген къуршавлардан хабарлатдыра эди ва кёп гьасиретлик булан тынглай эди. Мен де яш вакътимден башлап тап шу вакътиме ерли башыма гелген бары да гьалланы огъар хабарлай эдим. Башыма гелген къара гюнлерден, къуруда ва сувда чекген азаплардан, вагыпи тайпалагъа есир тюшмеклигимден, къул болуп сатылып, къолдан-къолгъа барып, ахырда оьлюмден къачып къутулмакълыкъдан, гёрген уллу анакълардан, сувсуз хумбошлукълардан, тюпсюз учурумлардан, тик бийик ярлардан, инсан этин ашайгъан, инбашлары башларындан бийик болгъан адамлардан хабар сёйлей эдим. Мени бу хабарларыма Дездемона да кёп иштагь ва кеплик булан тынглай эди. Бир гюн ол бютюн башымдан гетген ишлени уьюнде оьзюне янгыз хабарлагъанымны сюйдю. Мен де оьзюм гечирген къыйынлыкъланы башындан ахырына ерли хабарламагъа башладым. Дездемона бу ёлда мени хабарларыма алдындан да артыкъ уллу иштагь булан тынглай эди ва ара-арада бетини ренки бютюнлей агъарып, гёзлери яшлана эди. Ол оьзюню де мени йимик болмагъын сюе эди. Ахырда ол магъа айтды: «Сени йимик шу гьалда къара гюнлер гечирген бирдагъы ёлдашынг болса эди ва мени сюйсе эди, мен де шону сюер

эдим», — деп. Бу ёравдан пайдаланып, шону багьанасы булан, мен огъар оьз сюювюмню билдирдим. О мен чекген эммеклериме, гечирген азапларыма гёре мени сюйдю. Мен буса ону гьисапсыз рагьмулугъуна ва назиклик йымышакълыгъына гёре сюйдюм. Мен юрютген сигьрулар, халмажлар муна шулай эди, — мана оьзю де геле. Барысын да оьзюнден сорама болурсуз.

(Дездемона, Яго ва офицерлер де гелдилер.)

Баш сенатор. Озокъда, булай гьайран гьакъыллар, хабарлар мени къызымны да ёлдан чыгъармагъа болур эди. Гьюрметли Брабансио, болгъан ишге дагъы амал ёкъ. Сиз муну булан маслагьатлашмагъа герексиз.

Брабансио. Гьюрметли сенаторлар! Тилеймен, бир къызымны сёзлерине де тынглагъыз. Эгер шу арапны сёзлеринден яртысы сама герти чыкъса, сонг мен бугъар бир сёз де сёйлемесмен.

Ювукъ гел, къызым! Ачыкъ сёйле, шу мажлисдегилерден кимге сен алдын абур ва гьюрмет бермеге оьзюнгню борчлу гьисап этесен?

Дездемона. Азиз атам! Мен билемен — бу ерде мени борчум экиге бёлюне. Мен мени савлугъум, яшавум ва тарбиям учун сизге, мени атама, гьюрмет этмеге борчлуман. Шону учун да мен сизге бойсынмагъа герекмен. Сиз мени атамсыз, мен буса сизин къызыгъызман. Амма бу буса — мени эрим.

Мени анам оьз атасыны уьюнден сизге къачып, сизин сююп сизге къатын болуп гелген. Ялбараман сизге, магъа изну беригиз…

Брабансио. Олай буса, Аллагь билсин сагъа этеген гьукъмусун!… Гьюрметли сенаторлар! Мен ишимни битдирдим! Ювукъ гел, арап! Магъа къулакъ ас. Сен, сен эгер мени къызымны есир этмеген буса эдинг, мен ону сени къолунгдан тартып чыгъарып алажакъ эдим. Энни шуну бютюн юрегим булан сагъа беремен. Мен кёп шатман. Мени башгъа къызым ёкъ. Ёкъ эсе, сени де ачувунгну шондан алыр эдим.

Баш сенатор. Энни республиканы ишлерине гёчейик. Биз алгъан артдагъы хабарлагъа гёре, тюрклер уллу бир къуват булан Кипрге багъып юрюген. Игит Отелло! О ерни къоруп сакъламакълыкъны сизден башгъа гьеч кимге тапшурмагъа

бажарылмай. Нече тюгюл, сиз шо ишни кимден де артыкъ бажаражакъсыз. Огъар гёре, сиз оьзюгюзню, талигьли гьюнерлеригизни Кипрны майданларында гёрсетмеге герексиз.

Отелло. Гьюрметли сенаторлар! Адат инсанны агъасыдыр. Адат уруш майданланы, дав авлакъланы магъа йымышакъ тёшек йимик гёрсетген. Мен сизин буйругъугъузну уллу сююнч булан къабул этемен. Тек сизден мени бир тилейген затым бар: мени къатыным учун, ону асил ожакъдан болмагъына гёре, турмагъа биналар, къуллукъчулар ва башгъа даражалар этилмеге герек бола.

Баш сенатор. Сюйсегиз сизин къатыныгъыз оьз атасыны янында турсун.

Брабансио. Мен рази тюгюлмен.

Отелло. Мен де рази тюгюлмен.

Дездемона. Мен де рази тюгюлмен. Гёз алдында гезеп, гьар гюн ону ачувландырмагъа сюймеймен… Гьюрметли сенаторлар! Мен бир билимсиз, сынавсуз къыз йимик, сизге ялбараман, сизден кёмек сюемен.

Баш сенатор. Сен не сюесен, Дездемона?

Дездемона. Гьюрметли сенаторлар! Мен бу арапны шогъар гёре сюйгенмен чи, муну булан бирче бир ерде яшамакъны гёзлеймен. Бу гёрген ва гечирген къыйынлар бугъар мени бойсындырып тапшурду. Гьали мен, бусуз мунда къалсам, муну булангъы айрылывгъа чыдамагъа болмасман. Мен бугъар бармакъ учун гьатта оьз атама бет ташладым. Мен муну булан айрылыкъда яшамагъа сюймеймен. Магъа да муну булан бирче гетмеге изну беригиз.

Отелло. Шу сюегенни къабул этмекни мен де тилеймен. Инаныгъыз, бу ялбарывумну себеби не макътанмакъны, не де жагьиллигимни къайнар къаны тюгюл, тек бугъар тынч парахат яшав бермеге сюегеним. Муну мени булан бирче гетмеги, мени дав ишлериме бир де пуршав этмежек. Ёкъ, ёкъ! Бугъар сиз парахат болугъуз! Мени гьатда башымны бир тюгю булан да муну сюймеклигиме уюп, республиканы ишлерин акъсатажакъ болсам, сонг шо башымдагъы чалма, эргиши чалмасы, къатынгишини явлугъу болсун.

Баш сенатор. Яхшы, сиз айтгъан болсун! Нечик алайда ишни гечикдирмеге ярамас. Сиз бу гече гетме герексиз.

Дездемона. Бу гече?

Баш сенатор. Дюр, бу гече.

Отелло. Мен гьазирмен.

Баш сенатор. Сиз, игит Отелло, офицерлеригизден бирисин мунда къоюгъуз. О сизин кагъызларыгъызны ва тарыкъ болагъан башгъа затларыгъызны артыгъыздан гелтирсин.

Отелло. Изнугъуз булан мен оьз адъютантымны къояйым (Ягону гёрсете). Бу намуслу ва инамлы бир адам. Артымдан йибереген кагъызларыгъызны да муну булан йибермеге болурсуз.

Баш сенатор. Кёп яхшы. Къоюгъуз. Шолай болсун. (Брабансиогъа.) Яхшылыкъ ва адамлыкъ, гёзеллик буса — сиз инаныгъыз, сиз гьали этген кёп исбайы, кёп арив иш.

Биринчи сенатор. Саламат бол, игит Отелло. Дездемонаны гьар-бир балагьдан сакъла. (Гете.)

Брабансио. Сакъ бол, арап (Дездемонаны гёрсете). Бугъар яхшы къара. Бу оьз атасын алдатды, сени де алдатмагъа бажарыр. (Гете.)

Отелло (ону артындан). Ёкъ, ёкъ, хожа. Мен Дездемонаны аминлигине оьз жаным булан юк боламан. Яго! Мени инангъан алим достум! Мен бу оьз сюйгенимни сагъа тапшураман. Азиз досум! Къатынынга тапшур чу, бугъар яхшы къарасын!.. Ишлени мунда онгаргъандокъ къатынланы эккисинде мени ягъыма гелтирерсен… Гетейик, Дездемона, гетейик мени гёзелим. Мен сени учун бир сагьат къалырман.

(Яго ва Родригодан башгъалар бары да гете.)

Родриго. Яго!

Яго. Не бар, ювугъум?

Родриго. Билемисен мен не этежекмен?

Яго. Билемен. Оьз уьюнге барып ятажакъсан.

Родриго. Мен буссагьат гетип денгизге атылып батып оьлежекмен.

Яго. О да болмагъа ярай. Шону гьар ким этип болмас йимик ончакъы гьакъыллы иш тюгюл… Ахмах адам! Гьы энни не болгъан? Бир къара: минг дертинден бувулуп оьлмекден эсе, дели бир маймун болуп яшамакъ кёбокъ да яхшы.

Родриго. Яхшы — не этейим, не этейим? Мен ону сюемен. Магъа бу къадар бек къапас урулмагъына мен бек илыгъаман: юрегим ихтиярымдан тайды.

Яго. «Юрегим ихтиярымдан тайды». Бош сёзлер!… Гьар ким оьзюн сакълап бажармагъа герек. Гьали таман… Адам бол. Денгизни толкъунларында мурдар итлени, мишиклени батдырып ойнамагъа ярай. Билемисен, мен сени нечик бек сюемен?… Сонг да билемисен, мени кёмегим сагъа гереклидир? Къулакъ ас?… Сен бар, киселерингни акъчалардан толтур. О сени хайырынг. Бар Отеллону арты булан давгъа. Гьеч амал ёкъ, оланы сююмю узакъгъа бармас. Бирден башлангъан йимик, бирден сёнмеге де сёнежек! Тек сен киселерингни унутма! Араплар оьз сюегенлерине мугькам болмайлар. Дездемона да бир аз заман гетген сонг арапдан таяжакъ ва нечик уллу янгылыш этмеклигин англап, башгъа биревню сюежек… Тек сен бар киселерингни акъчадан толтур. Шо заман Дездемона сеники болса ярай. Денгизге батып, ахмах болмагъа не учун сюесен? Къолу бош кюйде батып оьлмекден эсе дюньяда леззет алып оьлмек яхшы.

Родриго. Яхшы, ювугъум. Мен сени маслагьатларынга къулакъасдым. Тек сюйгенимни алмагъа болурманмукен?

Яго. Сен ондан парахат бол. Ювугъум… Тек сен киселерингни унутма. Мен бу къара мурдар арапны гёрюп ярамайман. Ону да бир кёп себеплери бар. О сени де душманынг. Шону учун биз бирлешмеге ва бирче чалышмагъа герекбиз. Сен ону къатынын къолундан чыгъарып намусуна тийсенг, сонг эккибиз де ондан оьч алырбыз. Гьалиге гет! Сав бол… Родриго, эшитдингми.

Родриго. Нени?

Яго. О денгизге батмакъ масаланы бютюнлей оюнгдан тайдыр.

Родриго. Яго, мен пикиримни алышдырдым. Мен тангала чыгъып бар-ёгъумну сатажакъман.

Яго. Бек яхшы! Тек сен акъчаны гьазир эт!

(Родриго гете.)

Яго (янгыз). Шулай ахмахлар болмаса, мени киселерим къыямат гюнге ерли акъчадан толмас эди! Мени пешем булай, гьар авлияны акъчадан толгъан кисесин мени кисеме

бошатаман… Ёгъесе, кёп герек эди шулай дув баш булан заманны бош йибермеге!… Бу арапны мен гёрюп ярамайман… Айталар ол мени тёшегимни, ювургъанымны тюбюнде, мени къатыныма мен этеген эрлик ишни этген деп. Бу хабар гертими, тюгюлмю — мекенлими токъташдырмагъанман. Амма — мени учун бир гиччи шеклик де таманлыкъ эте. О арап магъа бек инана. Ишибиз онгмакъ учун булайлыкъ кёп яхшы. Не этмеге герек? Отеллону кёмекчиси Кассио, кёп арив улан. Бу иш учун ондан пайдаланмагъа ва сонг оланы бирисин тутмагъа герек… Нечик алайда бир аз ойлашайыкъ. Ишни булай башламагъа болур: бир аздан мен арапгъа айтарман «Кассио сизин къатыныгъыз булан ювукъ болгъан», — деп. Ону учун бир гиччирек ишара таман. Арапны ичинде гюнчюлюкню отун яндырмакъ онча четим иш тюгюл. Ону юреги о къадар таза ва ачыкъ, гьатта гьар кимге инанып къала. Ол оьзюню эшек йимик бурнундан тутуп баш иелтдирип тартмагъа къояжакъ. Шулай дагъы… План башланды… Къой, зулмат ва жагьаннем бу ишде магъа кёмек этсин! (Гете.)

Перде.