Биринчи акт
Биринчи сагьна
(Верона. Майдан. Самсон ва Грегорио, къылычлар.)
Самсон. Грегорио, аллагьакъучун, биз оьзюбюз булан ойнамагъа къоймасбыз!
Грегорио. Къоймасбыз! Биз олагъа оюнчакъ болмагъанбыз.
Самсон. Мен ону гьакъындан сёйлеймен чи, биз ачувланып гьалек болсакъ, алай да салышдырарбыз чы…
Грегорио. Озокъда. Тек бизге оьзюбюзге салышдырмагъай эдилер!
Самсон. Мен ябушмакъгъа югюрюкмен: тек мени бир хозгъасын.
Грегорио. Сени хозгъамагъа тынч тюгюл!
Самсон. Итлеге — Монтеккилеге не заманда да тынч… бирден.
Грегорио. Хозгъамакъ — еринден тайышдырмакъ демекдир, тек игитлик. Токътагъан еринде къыйра чирелип турмакъда. Тек аран, сени хозгъаса — сен шоссагьат сынсырсан.
Самсон. Тек шо тайпа итлерден сынсмасман. Ёкъ. Шолагъа къаршы ябушувда мен чырдан атылырман! Сонг ур, йыкъ барын да, эренлерин, къатынларын…
Грегорио. Болса, гёрюне, сен де осал экенсен. Урушда чырдан атылалар, тек бир къоркъачлар. Чыргъа сыйынма!
Самсон. Дурус! Шону учун да, къатынлар къуру чыргъа басылалар. Тек мен Монтеккилер булан тутушсам, эренлени чырдан къуваларман, къатынланы буса чыргъа тыгъарман.
Грегорио. Я ябушув чу дагъы, хожайынларда болсун, къуллукъчулар да болсун, тек эренлени арасында бола.
Самсон. Бары да бир. Гийдир эргишилеге, къатынгишилени де гьангяларына юмурукъ тыкъ. Менден олар сав къутулмаслар.
Грегорио. Болса, эсен тур ярыкъ дюньяда.
Самсон. Яда уялывдан ярыкъ дюньягъа чыкъма демек. Къой гьар ким нечик сюйсе де англасын!
Грегорио. Гьар пысып къалгъан шону англар!
Самсон. Мени къуватым къазыкъ болуп чирелген чакъы шону англар: къаркъарамдагъы этни башгъалардан борчгъа алмасман!
Грегорио. Яхшы чы сен балыкъ тюгюлсен, ёгъесе инг де яман тарашка балыкъ болур эдинг. Гьы гьали! Къылычынгны сувур! Она Монтеккилер, экев геле.
(Абрам ва Балтазар геле.)
Самсон. Мени къылычым гьазир. Чанчыл шолагъа — мен артынгда турарман.
Грегорио. Нечик? Гьалиденокъ сыртынг гёрсетемисен?
Самсон. Сен мени къайгъымны этме, аллагьисен!
Грегорио. Сени къайгъынг да болмагъа тюшмегей эди.
Самсон. Гьы, гьали, гел закон булан… Токъта чы, шулар оьзлер башласын.
Грегорио. Мен шуланы янындан оьтегенде, къашларымны тюермен. Негер сюйсе де ёрасынлар.
Самсон. Негер сюйсе де тюгюл, негер игитлиги чатса. Мен шулагъа бармакъларым булан «могь» гёрсетермен. Чыдаса, сонг осаллыкъ шоланыки!
(Гёрсете.)
Абрам. Сиз шо «могьну» бизге гёрсетемисиз, мессир?
Самсон. Дюр, мен шо «могьну» гёрсетемен, мессир.
Абрам. Сиз шо «могьну» бизге гёрсетемисиз, мессир?
Самсон (Грегориогъа астаракъ). Гьы, гьали мен шолагъа сизге десем, закон бизин яныбызда болур чу?
Грегорио (о да шолай). Ёкъ.
Самсон (шолагъа). Ёкъ тюгюл! Мен шо «могьну» бир де сизге гёрсетмедим. Мен шо «могьну» оьзюм шолай гёрсетемен, мессир!
Грегорио. Сиз, балики де, ябушмагъа талпынасыз бугъай, мессир?
Абрам. Ябушмагъа, мессир? Гьы, тюгюл, мессир!
Самсон. Ябушмагъа буса, мессир, буюругъуз, мен гьазирмен, мессир! Мени хожайыным сизинкинден яман тюгюл чю?
Абрам. Яхшы да тюгюл!
Самсон. Гёрюрбюз, мессир!
(Арекден Бенволио гёрюне.)
Грегорио. Айт, ким яхшы, гёремисен, она бизин хожайынны къардашы геле.
Самсон. Бизинки кёп артыкъ, мессир!
Абрам. Ялгъан айтасыз!
Самсон. Къылычларыгъызны сувуругъуз, къатынлар тюгюл бусагъыз! Грегорио, къапрал! Алдын заманны эсге сал!
(Къылычлар булан чабушалар. Бенволио геле.)
Бенволио. Тозулугъуз, агьмакълар! Сиз не эте бусагъыз оьзюгюз де билмейсиз. (Оьзюню къылычы булан къагъып оланы къылычларын ерге тюшюре.)
(Тибалт геле.)
Тибалт. Не? Къылычынг шу наслагъа сувурдунг? Ёкъ. Сен гьали оьлюмюнге къара чы!
Бенволио. Мен тек ярашув сюемен… Сукъ къылычны, яда магъа болушлукъ эт, шуланы тындыр!
Тибалт. Къылыч тутуп ярашув демек! Шо сёзню жагьаннемни, Монтеккингни ва сени йимик бек сюймеймен ва гьайги этгенмен! Сен оьзюнгню сакъласанг къолай, къоркъач! (Чабушалар, экки де тайпаны халкъы жыйыла ва чабушагъанлагъа къошула. Сонг Веронаны агьлюсю таякълар булан чабып гелелер.)
Агьлюден бирев. Къазыкълар, бичакълар, таякълар ал! Ур! Капулетлеге де, Монтеклеге де!
(Гечелик гийими булан Капулет ва синьора Капулет геле.)
Капулет. Не къавгъадыр мунда? Гьей, бер къылычым!
Синьора Капулет. Таякъ, таякъ ал! Негер тарыкъ шо къылыч!
Капулет. Къылыч деймен! Гьона къарт Монтекки де магъа къылычын силлей, гёрмеймисен?
(Монтекки ва синьора Монтекки геле.)
Монтекки. Гьа, мурдар Капулет! (Оьзюн тутагъан къатынына.) Къой, тутма мени! Къой!
Синьора Монтекки. Гьеч бир абат алмассан!
(Оьзюню иерченлери булан князь геле.)
Князь (Бий).
Гьей питнечилер! Рагьатлыкъгъа душманлар!
Оьз къылычларын къангъа боягъанлар!
Эшитмеймисиз сиз? Гьей халкъ! Йыртгъычлар!
Оьлюм береген къан душманлыкъ отун
Къан оьзенде сёндюрме къарайгъанлар!
Азап къоркъуву булан буюраман
Жинаят мурдарлагъа къылычланы
Ташламагъа къанлы къолларыгъыздан!
Бийигизни дуванына тынглагъыз!
(Барысы да къылычларын ташлай.)
Сёгюшмекден бу уьчюнчю питнедир! —
Сен саялыдыр, гьей хожа Капулет,
Сен саялы, Монтекки, татывлукъну
Оьчлюк отгъа ташлайлар! Бу уьч керен
Веронаны да агьлюсю де оьзлени
Татаманлы[^357-1] адамларын унутуп,
Къарт къоллары булан бырынгъы, эсги
Къанлы душманланы айырмакъ учун
Тот басгъан оьз савутларын алалар.
Бирдагъы да рагьатлыкъны бузсагъыз,
Гьарайны да шагьаргъа салдыртсагъыз,
Оьлюм булан сонг жавапны берерсиз.
Гьали буса тозулугъуз буссагьат!
Капулет.
Сиз мени артымдан гелигиз
Сиз Монтекки, тюшде биз гьар заман да
Диван этеген Вилла Франк къалагъа
Гелирсиз. Гьали буса тез тозулугъуз
Гьар ким менден оьлюм жаза сюймейген!
(Бий-князь иерченлери булан, Капулет, синьора Капулет, Тибалт шагьар агьлю ва къуллукъчулар гетелер.)
Монтекки. Ким шу эсги душманлыкъны уятды? Бенволио, сен де шунда бармы эдинг?
Бенволио.
Мен гелгинче Капулетти ва сизин
Къуллукъчуларыгъыз давну башлагъан.
Къылыч сувурдум айырма. Къарайман,
Тибалт геле къылычын силлей туруп.
Мени чабушувгъа оьктем чакъыра.
Шёшгеси мысгъыл сызгъыра гьавагъа.
Бизин сёгюш ва чабуш башлангъан сонг,
Давчулар жыйылып кёп болуп гетди.
Ахырда оьзю бий гелди етишип.
Синьора Монтекки.
Къайда дагъы Ромео? Гёрдюнгмю сен
Бугюн? Не сююнемен дагъы шо да
Шу чабушувну ичинде болмагъангъа!
Бенволио.
Синьора, шаркъ алтын терезесинден
Нюрлю гюнню чыгъарып гёрсетгинче,
Сикомор орманны салкъынлыгъындан
Гьалек ругьум тартды мени геземе.
Шагьардан гюнбатышгъа багъып юрюп
Уланыгъыз гетди, мен шону гёрдюм,
[^357-1]: Татаманлы — гьюрметли, абурлу.
Танг ачылгъынча эди бугъай, — ону
Ягъына барма сюйдюм, тек ол гёрюп,
Къалынлыкъгъа алгъасап гирип гетди.
Мен ону ойгъа тюшген пашман гьалын
Оьз гьалым булан башымда тенг этдим.
Гьар ким сюе хыялгъа янгыз барма.
Шону учун да шогъар да пуршав этмей,
Мен оьзюмню давам этдим ёлумну.
Монтекки.
Нече керен ону тангда гёргенлер
Гёзьяшларын акъдырагъанын чыкъгъа,
Кюстюнювюн къошагъанын тумангъа.
Тек, текаран дюнья тирилтивчю гюн
Къувушуну инг арек къырыйында
Аврораны тёшегини салкъыны
Перделерин ачгъандокъ, — ярыкъдан
Шоссагьат къача орайгъан уланым:
Ятып уьйде бегилип, къарангы эте.
Шат гюн ярыгъын къувалап тун эте,
Дюньяны гюндюзюн зарлы гече эте…
Огь, етишдирмес шону яхшылыкъгъа
Шо сагъыш, — бир яхшы насигьат булан
Шону себебин тюпгючден къыркъмасакъ.
Бенволио. Агъав, сизге себеби белгилими?
Монтекки. Ёкъ! Оьзюнден шону билип болмадым.
Бенволио. Оьзюгюз сорадыгъызмы дагъы сиз?
Монтекки.
Мен де урундум, мени къурдашларым да,
Шо оьзюне къатты амин демек тюгюл, — ёкъ:
Ол оьзюне къатты, янгыз къаравул.
Бютюн соравлагъа бюрдей буюкъгъан,
Чечегин черли бир хуртлар ашагъан,
Гёзеллигин ол гюнешге яймагъан.
Япракълардан атирлерин чачмагъан…
Тек сагьышын шону бизге ачмагъа
Герек эди эм этивге алмагъа!…
Ачылгъай эди!.. Гьы, юрю, къатын, уьйге!
(Монтекки ва синьора Монтекки гетелер.)
Бенволио. Танг яхшы болсун, инивюм!
Ромео. Шолаймы? Гюн дюньягъа янгы тувуп къарайму?
Бенволио. Гьали урду тогъуз сагьат.
Ромео. О! Не узун сагъыш сагьатлар! Атам тюгюлмю эди буссагьат шундан чалт юрюп гетеген?
Бенволио. Дюр эди. Я, не сагьышдыр къоллагъан Ромео учун сагьатланы созагъан?
Ромео. Шо сагъышны къурдаш, бир тюп себеби, — сюйген затны алмай турмакъ ёкъ эди.
Бенволио. Сюйгенмисен?
Ромео. Дели болуп къалгъанман.
Бенволио. Сюймекден?
Ромео. Дюр, сюйгеним ят гёрмекден.
Бенволио. Шолай. Гёр, сююм хыялда татли экен, ишде буса — зулмучу, оьч, зекли экен.
Ромео.
Эгь, къурдаш! Сююм — сокъур деп айталар,
Тек гёрмей не муратгъа ёлун табар…
Гьы, гьали биз къайда ашайыкъ?… Я о не
Къавгъа эди мунда болгъан?… Ёкъ, ёкъ… Айтма,
Кёп гёрдюм мен шо къавгъаны. Эркинлик
Мунда душманлыкъгъа, дагъы да эркин сююмге!…
О, агъулу сююм ва сююмлю зеклик!
О, оьзюнгню гьеч зат тапгъан, тек бир зат!
О, сююм гёзел суратлардан толгъан
Суратсыз бир булгъавур… О, къардашынг къув —
Ярыкъ тютюн, буз-ялын, аврув-савлукъ,
Тюлюмде татли хыял, юху да-тюлю,
Оьзю не тюш, не тюл тюгюл! Шолай
Бир сююмню мен сезгенмен сюймейли,
Шолай сююмню… Кюлеймисен?
Бенволио. Ёкъ, ёкъ, азиз иним! Мен йылама гьазирмен.
Ромео. О, рагьмулу жан! Негер?
Бенволио. Сени назик жанынга.
Ромео.
Сююмню язмушу шолай!
Жанымны теренлигинде азаплар
Шолсуз да бек къыйынлы, тек артажакъ
Сени къыйналывунгдан, авур этер
Мени азабымны сени къыйынынг.
Сююм… Кюстюнюв пусдан болгъан тютюн:
Ону гьеч пуршав учувун гесмеге,
Сонг эки сюйгенлени гёзлеринде
Ярыгъы яллап кепли ярыкъ бережек.
Киритленсе ол — денгиз: шогъар агъа
Сюйгенлени гёзьяшлы тармакълары… Сонг
Дагъы? Есликден герек гьакъылсызлыкъ;
Жангъа аччыны оьтген агъусу да шо,
Тап-татлини жанлы къуванчы да шо.
Савбол, къурдашым! (Гетмеге сюе.)
Бенволио. Токъта! Сен не этесен? Шулай гетсенг намусума тиерсен.
Ромео.
Агь, мен оьзюмню баянокъ тас этдим,
Мунда ёкъман, Ромео ёкъ ягъынгда…
Ол йыракъда…
Бенволио. Я сен кимни сюйгенсен? Масхарасыз айт!
Ромео. Не тамаша хошдур юрек зигерге тынгламакъ!
Бенволио. Не зигер? Гертилей айт чы сен кимни сюйгенсен?
Ромео.
Авруйгъангъа барып, «васият эт» — деп
Илинип къалсанг яхшы болур эди, —
Гертилей де: оьлмек гьалгъа элтерсен!
Масхарасыз, агъам — къызны сюйгенмен.
Бенволио. Болса, огъум тюз тийди: сен сюйгенсен!
Ромео. Тюз урасан!… Огь, шо къыз не гёзелдир; аявлум!
Бенволио. Гьар арив зат бек гёрюне. Шону учун да — муратгъа етмеге тынч!
Ромео. Муна гьали сен тиймединг! Шо къызгъа,
Окъларын Эрот[^361-1] да тийдирме болмай,
Ону тазалыгъын буз къат къуршагъан,
Диана[^361-2] йимик къол — етмес ва оьктем.
Къанатлы яшны огъу къоркъунч тюгюл
Гьеч огъар… Отдай ачыкъ сёзлер кар этмей,
Не де янагъан гёзлеге юз бермей:
Намусну да сатып алгъан алтынгъа
Шо гёзелим хорлу къарай, юз бермей,
О! Ол гьайран гёзеллиги булан бай,
Тек ярлы да дюр… Оьзю булан бирге
Оьлюр багьасы ёкъ гёзеллиги де…
Бенволио. Къызлай оьмюр сюрмеге ант этгенми?
Ромео.
Дюр, этген! Анты булан магьрюм эте
Бютюн дюньяны хадирли хазнасын.
Гёнглю сувсамакъ азабындан дёнюп
Дюньядан емишин бермей ёкъ болур.
Шолай гёзелликни гёрмес юз йыллар!
Агь, кёп арив шо къыз, бек де исбайы.
Кёп бек гёзел! Периште, ибадатгъа
Тийишли! Тек, къызгъанч! Янгыз азапгъа
Ол ант этген гьеч биревню сюймесге;
Шону шо анты — магъа оьлюм жаза.
Шо антдан оьлдюм, тек яшамакъ учун,
Шулай от-ялында зар чекмек учун.
Бенволио. Къара чы, къурдаш! Алма шону оюнга!
Ромео. Болса, ойлашмай турмагъа сен уьйрет.
Бенволио. Шону учун сен гёзлерингни азат эт, башгъа гёзеллеге багъып йыбанч эт!
Ромео.
О! шону булан янгыз шо гёзелим
Дагъыдан-дагъы оьрленир, яндырыр!
Кёп буса да гьеч бир гиши унутмас
Багьасы ёкъ яхшы затны дюньяда.
Магъа къайсы къызны сюйсенг де гёрсет
Этмес чи шо магъа гьали гьеч таъсир:
Тек бетинде Жульеттамны сураты
[^361-1]: Эрот — грек мифологияда сюювню аллагьы.
[^361-2]: Диана — грек мифологияда табиатны аллагьы.
Накъышлангъан, мен охуйгъан китап шо!…
Эсен тур! Унут магъа уьйретмеге
Магъа сен гьеч эм тапмассан дюньяда!
Бенволио. Ёкъ, къурдаш, мен шону сагъа табарман атангны бар малын шогъар берсем де!
(Гетелер.)