Сандывач ва Къарлыгъач
Отав уьюне Солтанмутдан сес гелмей оьзюн янгыз къойгъандан онгай алып Чечек бийке, тиштайпа тюгюл, эргиши де тартынардай гьаракатгъа гирише. Юрегини дертине бойсынып ол гечелетип ата улусуна — Гёксув айылгъа етишмеге, онда оьзюню «Къыркъкъыз» черивюню сыдрасында къалгъанларыны башы, игит къыз Сандывач булан ёлугъуп, огъар сыр чечмеге, тарыкълы буса ондан кёмек тапмагъа токъташа.
Эндирейге эрге гелип яшайгъан йылларында Чечек бийке, яшдан берли къаны къайтгъан ат минивден айырылмай. Эри уллубий огъар айрыча атгёзен де ишлетген, сайлап аргъумакъ сакъламагъа, сюйгенде минип чыкъмагъа къойгъан.
Аманатгъа берилмеге герек уланы учун Солтанмутгъа жанавруш болуп бийке отавуна къайтгъан Чечек, уьйде хамурдай чечилип, янтайып юхлап къалмайлы, къыркъкъыз опурагъын гие, садагъын-окъжаясын тагъа, къылычын-чапгъысын белине байлай, къолуна ёрмесин ала. Тез етип атгёзенден чыгъартып аргъумагъына мине, гечеги тунлукъгъа сингип Эндирейден сессиз чыгъа. Чычгъангъа мишик де шолай сессиз етишмес эди. Не абзарда, не гент къапуда ону бирев де эслемей.
Елдей чалт елите Чечек бике аргъумагъын, бир-бир ерлерде алпыллатып да йибере, сонг асталатып ёргъагъа да сала. Чечек бийке окъдай болуп тангны ярыгъында ата улусу—Гёксув айылгъа етише.
Ата абзарыны-юртуну айыл ягъадагъы айгъыз къапусун ол, ит гьаплар чакъы да къавгъасыз ача. Оьзю эрге гетип, атасы да оьлюп, ессиз къалгъан абзарны пакарсызлыгъы ону гёнгюн буза, тарлыкъдыра. Бир заманлар гьайвандан-малдан толгъан аранчал бошагъан, итлени эмен шинталары шорпасыз къалып къуруп ярылгъан, абзарны безейген уьй ва къыр къушлардан бири де къалмагъан, орманлыкъгъа гетген, къырыйагъачда къарлыгъач уялар сама да гёрюнмей, гюнню узагъында оькюрюшюп турагъан гёгюрчюнлени гюрюллевю де эшитилмей.
Аргъумагъын атасыны таш карасына да байлап Чечек бийке, абзар ортадагъы зор тут терекни тюбюнде эмен янгырыкъгъа да олтуруп, башын эки де къолу булан къысып тутуп ойгъа бата. Шолайлыкъда нечакъы заманын йибергенни Чечек оьзю эслемесе де, аста-аста басылып ювукълашагъан аякъ авазланы ону къулагъы чы эшите. Сесгенип башын гёгюрчюндей гётерип къапугъа багъып къарагъанда ол абзаргъа гирип оьзюне ювукълашагъан жагьил тиштайпаны къыз чагъындан берли сырдашы Сандывач бишени гёре.
— Хошгелдинг, аявлу анадашым, гьюрметли Чечек бийкем!— деп Сандывач бише ону геливюн къуванчлы алгъышлай.
— Савбол, оьмюрлю бол!— демек булан олтургъан янгырыгъындан тургъан Чечек бийке де, къулач яйып иржайгъан жагьил Сандывач да бир-бирин къысып къучакълай, бир-бирини гёзюн-къашын оьбе. Сагъынчлы гьислерини исивюне гёнгю ачылгъан эки де тиштайпа, сорашып-билишип къана битмей.
— Нечик чыкъдынг, гёзюмню ярыгъы, юрегимни тарыгъы Чечек бийкем?!— деп сорай назик гьислерини гьарсиллевю таркъалып да битмеген Сандывач бише.
— Гелдим сени гёрмеге, аявлу къызардашым, яшдан берлиги сырдашым, азиз Сандывач. Мен айылдан гетип оьтген узакъ йылланы боюнда сени оьтесиз сагъынгъан эдим. Айылгъа багъып не буса да аягъым юрюмей эди. Арт вакътиде мени янгы ожагъымда болгъан агьвалатлар, агьлюдеги тартышывлар аякъ алышымны чалтлашдырды, сени янынга тезликде етишмеге борчлу этди…
— Бир затлагъа чы сени хатиринг къалгъан, бийкем,— деп Сандывач ону инбашына къолун сала.
— Хатирим де къалгъан, гёнгюм де бузулгъан, аявлу сырдашым!
— Ким себепли?
— Ону хабары узун. Сонг англатарман. Гьали магъа сени гьалынгны билмек артыкъ герекли.
— Сен сюйген, сагъа ошагъан, бийкем,— деп Сандывач баш ие.
— Магъа Къыркъкъызны кёмеги тарыкъ!
— Биз гьали Йигирма къызбыз, бийкем, къыркъкъыз ёкъбуз.
— Мени къуллугъума йигирма къыз да таман! Сен оланы атланмагъа гьазирлеп боламысан?
— Не замангъа дейсен, бийкем?
— Алгъасавлу тюгюл. Гележек бир-эки айны ичинде тарыкъ болур деп ойлайман. Тийишли гюн сени уьстюнге мен оьзюм етишермен.
— Бир айдан биз тийишли даражада гьазир боларбыз,— деп Сандывач бийкесинден буварыв гёзлейгендей гьазир гокътай.
— Кёп савбол, къызардашым! Йигирма да къызгъа тарыкълы мал-матагьны, опуракъны, сурсатны, ат-савутну харжын толу кюйде оьз бойнума аламан,— деп Чечек бийке, Сандывачны эки де къолун къысып тута.
— Сен берген сёзюнге ес экенни мен билемен, къыз черивню де гьар якъдан таъмин этежекге де инанаман, — деп Сандывач бийкесин янгыдан къучакълай.
Абзар ортада шат лакъырлашагъан эки тиштайпаны уьстюне, орамдан гелип уьчюнчю тиштайпа ювукълаша.
— Гел, гел, Къарлыгъач, бу чу бизин аявлу бийкебиз Чечек! — деп къычырып Сандывач гелген тиштайпаны оьзлеге ювукъ чакъыра.
— Дапюк бийден сонг сырылып ябулгъан айгъыз къапуну ачылып гёргенде не яманлыкъ экен деп тербенген эдим, бу чу яхшылыкъгъа болгъан. Хошгелдинг, Чечек бийке!— деп Къарлыгъач да ону абурлай ва къучакълай.
— Кепинг-гьалынг къалайды, Къарлыгъач?
— Игиди, бийкем.
— Яхшы болгъун, аман болгъун!— деп иржая Чечек.
Сандывач да, Къарлыгъач да «Къыркъкъыз черивню» инамлы атлылары. Чечек бийке Эндирейни уллубийине эрге барагъанда Гёксув улусну да «Къыркъкъыз черивню де» къысматын олагъа багъышлагъан, «икон» — уллу жаваплылыкъ булан тапшургъан. Шо гюн-бу гюн Сандывач бише Гёксув айылгъа—къыпчакъ улусгъа атдан тюшмейли дегенлей къуллукъ эте. Ол оьзюню талигьин унутуп да къалгъангъа ошай, тенгли къызлар эрге барып, ожакъ тутуп яшамгъа башлагъаны хыйлы бола буса да, Сандывач ону гьакъында ойлашмайгъан йимик гёрюне. Ойлаша буса ону алмагъа разилиги ёкъ жагьил уланны тапмагъа да къыйын эди. Гьакъыкъатда Сандывач бир уланны да оьмюрлюк къурдашлыкъ учун тангламагъа да урунмагъан. Къырыйындагъы къурдаш къызлары эрге барывну хабарын чыгъартса да Сандывач ювукъ этмей, гьали де заманы гелмеген деп къоя. Балики ону юрегине сююв гьиси гьали де етишип битмегендир? Бола чы эрте бишеген, не де геч бишеген емишлер? Къачан бишсе де Сандывач тыш гёрюнюш якъдан да, ич татыв якъдан да гишини разилигин алмасдай емиш тюгюл.
Къарлыгъач бише де, «Къыркъкъыз черивню» атлысы гьисапда Сандывачдан артда къалмай чалыша. Буса да ону оьз къысматына янашыву башгъа. Ол эрге барып да айырылгъан. «Эрингден неге айрылдынг?»— деп сорагъан гишиге ол: «Мен эрге къатын гьисапда къуллукъ этип бажармай эдим»,— деп жавап къайтара. Ону айрылгъан эри буса: «Оьзюме эр болмагъа къарайгъан къатын магъа негер тарыкъдыр»,—деп ташдыра.
Сандывач арив тиштайпа, гьар-бир чёллю къызны йимик ону да бет-келпети къараявуз, назик къашлары, киш къара узун чачлары. Дёгерек яякълары, гоганлардай гёзлери инсан къарап турардай илиякълы. Ону ушатгъан, гёз салгъан эргишилер хыйлы бар, буса да олар къызгъа билдирмеге тартыналар. Неге десе олай гезиклерде Сандывач эргишини сёзюне къулакъ асмай, атына къамучу да уруп чалт гетип къала.
Чечек бийкеси тапшургъан эл къуллукъну ягьланып кютювден буса ол бир ерге де «гетмей», тайышмай. Бу гезик де Сандывач бийкесини тапшурувун кютмеге сёз бере. Шо къуллукъгъа ол оьзю булан янаша Къарлыгъач бишени де къуршай.
Гёксув айылдагъы эки де сырдашы-аркъатаяву булан яшыртгъын сёйлешип битгендокъ Чечек бийке, ял алмагъа сама да къарамайлы, тез Эндирейге къайтмагъа уруна. Эки де къурдашы да атланып ону Къарагъач орманлыкъны четим сокъмакъларындан узатып, Эндирейни гент дазуларына етишдире. Чечек бийке сырдашларындан айырыла. Къашкъаралып гелегенликден пайдаланып, ол Эндирейге биревню де гёзюне илинмейли гире. Арадан кёп де гетмейли ол бийке отавуна етише, къыпчакъ атлы опурагъын чечип, жувунуп-тазаланып, янгыча гийинип ол гьеч бир зат да болмагъан, гьеч бир ерге де бармагъан адам йимик теменлешип тахында, бётекеге таянып олтура. Отав уьюндеги къуллукъчу тиштайпаланы лап да инамлысына сорап ол оьзюн Солтанмут артдагъы эки гюнню ичинде ахтармагъанны биле. Тек эри оьзюн ахтармай къоймажакъны да ол оьтесиз бек англай, ёлугъув болажакъны да сезе. Буса да ол шо ёлугъув нечик натижа бережекни чи белгилеп бажармай.
Ёлугъув бола. Солтанмут чакъырып Чечек бийке уллубийни тах отавуна геле. Эри олжасын илиякълы къаршылай, онг янына чыгъартып олтурта, кююн-гьалын сорай. Чечек бийке эри оьзюне бакъгъан якъда йымышагъанны, бир-нече гюн алда йимик къагьрулу тюгюлню гёре. — Мен бизин уланыбызны къысматыны гьакъында да, сени ихтиярынгны гьакъында да, кёп ойлашдым, — дей Солтанмут олжасына ачыкъ юзден къарап.— Натижада уланыбызны уьйде къоюп, аманатгъа башгъа яшны бермеге токъташдым.
— Кимдир ол?— деп сесгене Чечек бийке.
— Сагъа тиеген ери ёкъ. Тек орус сотник сораса, «яш бизинки, мен анасыман, Солтанмут атасы деп айтажакъсан», къалгъан янын бойнума мен аламан,— деп Солтанмут олжасына тапшурмалы сёйлей.
— Англап битмей тураман..
— Сен шо яшны гёргенсен, яш да таный сени, сагъа ол «анам» деп де айтажакъ, шолай сёйлешгенбиз ону булан… Къатгъан зат, айтгъанны бек англай..
— Гьали чи мен де англай тураман, сайки о яшны бизинки этип, бизинкин яшырабыз дагъы.. Шолаймы?
— Шолай, мени Чечегим,— деп иржая Солтанмут.
Бу лакъырдан сонг Солтанмут къалабегине буюруп, тах отавгъа рус сотникни де, ону булан Терки къалагъа аманат этилип йиберилежек гиччи яш Арсланны да гелтирте. Сотник эшик артда эретура. Башына боз кёрпе бёрк, сари дарайдан гёлек-шалбар гийген, шалбарыны балакъларын магьси чарыкъларыны къызыл сакътиян хончларына къысдыргъан Арслан «атасы» Солтанмутну алдына гелип пашман токътай. Ону генг манглай, гёпме яякъ сыпаты соругъуп агъаргъандай, къара къашлары тююлюп уьс-уьстюне мингендей…
— Балам, Арслан, баргъан ерингде абурлу бол, тынглавлу тур. Бу орус агъай сени кёп сююп къонакълай алып бара. Узакъ къалмай артынгдан мен гележекмен, алып да къайтажакъман. Гьалиге яхшы ёл, эсен-аман етиш,— деп Солтанмут гиччи «мурзаны» инбашына тийип, ону гёпме яягъын да сыйпап ойлаша…
— Болур, атам, айтгъанынгдан чыкъман!— деп гиччи мурза Солтанмутну тобугъун къучакълап, тез тая.
— Азиз балам, сени нече де сагъынажакъман, тек уллубий сюйгенден сонг амалыбыз ёкъ, ону айтгъаны окъ.. Яхшы ёлгъа, кёп малгъа бар, азиз балам,— деп Чечек бийке гиччи мурзаны къысып къучакълап, яякъларындан оьбе, оьзюню де гёзьяшларын сибире..
Савболлашывгъа, артда Аваби эфенди де къошула, ол да рус сотникге инамлыкъ бере.. Ишни гьакъыкъатын англамайгъан, къапкъачлавгъа шеклик де этмейген рус сотник ата-анасы булан савболлашып белгисиз ёлгъа тюшеген яш игитге юрекден языкъсына.
— Аты ким?— деп ярты къумукъча сорай ол яшгъа.
— Арслан!— дей яш.
— Атасы ким?
— Солтанмут!— деп ташдырып жавап бере яш.
— Анасы ким?— деп сорай сотник.
— Чечек бийке мени анам,— деп яш ону къучакълай.
— Солтанмутну белинден, Чечек бийкени къарнындан тувгъан бий баладыр бу Арслан мурза,— деп Аваби эфенди яшны башын сыйпап, сотникге къарай, иржая.
Шу ерде Аваби эфенди, уллубийини айтгъанын этип, оьмюрюнде биринчи керен ялгъан шагьат бола.
— Царь-Государь пачаны къуллукъчулары биз де, яш мурзаны, бийни баласыдай абурлап сакъларбыз,— деп сотник де Арсланны гиччи башын уллу къолу булан астаракъ сыйпай.
— Алданокъ разилигимни билдирип, гьюрметли сотник сагъа савгъат багъышлайман,— деп Чечек бийке рус офицерге къумукъ мюгьюр узата.
— Ёкъ, что Вы, ярамай, герекмей!— деп сотник адашмалы сёйлеп, бийкени узатылгъан къолун ари тебере.
— Сююп берген савгъатны алмаса булай да ярамай, бийке багъышлагъандан сонг чу айрокъ да, бир ёлгъа да сыймай,— деп насигьат сёз къоша Аваби эфенди.
— Къонагъым сотник Волков, Чечек бийкени хатирин къалдырма, савгъатны ал. Мен де къошулуп тилеймен, бизден эсделик болсун,— дей Солтанмут.
— Эсделик учун аларман, спасибо,— деп сотник Чечек бийке узатгъан алтын мюгьюрню алып, орта бармагъына тагъа…
Тахотавдагъы савболлашыв бите. Аваби эфендини ва сотникни алдына да тюшюп яш абзаргъа чыгъа. Гьазирленген бюркенчик арба ва узатывчу ясавлар къапу алда ону гёзлей.
Аваби эфенди яшны алып бюркенчик арбагъа мине. Яз эртенлени биринде Эндирейден тангда чыгъып, Солтан ёл булан Терик оьзенге багъып онгарылгъан шо арба ва ону узатагъан атлылар эди…