Торкъалиде
Солтанмут ва Будайчы уллубийлени юрек бирлик ябушувчу дыгъарыны янгы хабары къумукъ атолуланы кёбюсюне узун къулакъдан эшитиле. Оланы бирлерине хабар къара жибинни зувуллаву чакъы да таъсирсиз буса да, гьакъылында азатлыкъны ойлары уюйгъан, къанында къагьруман гьислер къайнайгъан, юрегинде жыжыгъы бар эрлеге чи аргъумакъгъа урулгъан къамучу йимик тие. Олайланы арасында Торкъали вилаятны уллубийи Агьматхан айрыча алгъа чыгъа. Бырынгъы мердешге гёре оьзюне «шавхал» деп айтылып къалагъан Къазикъумукъ бий Алибек де, Бойнакъны уллубийи, кърымшавхал Магьти-бек де ондан артда къалмай деп айтмагъа ярай.
Солтанмут атлы йиберип сёйлешмекни натижасында Агьматхан уллубий оьзюню башгенти Торкъалиде айгъакъ, демек, шавхалгъа хыр тутгъан, бийлени ойчарын—пикру чыгъартагъан жыйынын, оьтгермеге разилеше. Онда Таргъу шавхалны Иран шагьгъа бакъгъан якъдагъы тыш сиясатыны масъаласы арагъа салына. Иран шагьны чабувул-гьужумчу сиясатына къаршы ябушмагъа герти ойлашып гиришген бийлер Торкъалиге тез етише ва юртну уллубийини аталыкъ къаласында жыйыла.
Торкъалини уллубийи Агьматханны къаласы оьзенни саз палчыкъ ярыны хырында, тёбе башда ерлешген. Юртну энишинде макан тутгъан къарахалкъны тегиш къалкъылы палчыкъ уьйлери, бийни таш чырлы бинасыны гюнтувуш баруларына гелип урунгъан ва ону душмандан къорумакъ учун къуршавгъа алгъандай топлангъан. Гюнбатыш бетде бийни къаласын оьзенни тик, бийик ярлары къоруй. Онда чыгъып, ярны хырында токътап къараса, Шура оьзенни генг ичи, оюлмасы, ону теренинде тар сызакъ болуп агъагъан аз суву, ер-ерде ташлыкълар, не де яшыл, гиччи атавлар гёрюне. Оьзенни сол ягъасына ябушуп, сыланып къалгъандай сыгъаллангъан Сарихум тавну алтынтюс къайырыны къувлуву гёз къамашдыра.
Гёз алмас чакъы генглиги бар Шура оьзенни, къулач етердей тар оюлмасыны ичиндеги аз сувну мелтедей назик сызагъы сабур агъа. Ташыгъанда тюгюл эсе сув оьзенни толтурмай, йылны боюнда гёзъяшдай агъып тербей…
…Муслиман араплар бизин ата-бабаларыбызгъа оьзлени сыйлы ислам динин гючден яймагъа тербенген девюрде, VII асруну ахырында ва VIII асруну башында, гьалиги Шура оьзенни еринде о замангъы Къаясув (Солакъ) акъгъан. Огъар «Баланжар» оьзен деп де айтылгъан, сонг шо оьзен «Къойсувгъа», «Солакъгъа» айлангъан, башгъа агъымгъа да тюшген.
Арап халифни елевчю «газилери-жигьадчылары» Къумукъ элни толу сувлу, гючлю агъымлы, къобувчу оьзенинден, Торкъали гечивден уллу къыйынлыкъда оьтген. Оьзенден оьтюп бажармагъан кёп арап муъминлер гючлю толкъунланы урувуна чыдамайлы сувукъ сувну теринине батылгъан, сонг ягъагъа ташланып лайгъа гёмюлген. Къаясув-Къойсув оьзен намарт елевчюлени хатирсиз къаршылагъан ва биркъадар такъсырлагъан. Елевчю муслиманлар, оьзлеге баш иймейген, исламны къабул гёрмейген кафир торкъалилени, баланжарланы уллусу-яшы, тиштайпасы булан такъсырламагъа токъташгъан. Ислам динни къабул этмейли, Тенгири учун къылыч уруп игит кюйде ябушгъан, ахыр да яраланып къолгъа тюшген, не де къарывсузланып тутулгъан кёп батыр эрлени арап сардар буюруп Къаясув-Къойсув оьзенни Торкъали боюндагъы гючлю агъымына ташлатгъан.
Къаясув-Къойсув Баланжар бирлигини баш къаласы ерлешген тавну тюбюн ашап-тешип, къутуруп эниш агъып, солгъа бурулуп, «Солакъ» оьзен болгъандан сонг, Торкъали оьзен таркъалгъан, ахыр да огъар «Шура» оьзен деп айтылгъан.
Арап елевчюлеге къаршы, оьтген девюрлерде юрюлген къанлы ябушувларда оьзенни суву халкъгъа бир якъдан къамав эди буса, энни ону бийик ярлары Торкъали бийлеге къамав демеге ярай.
Сарихум тав да Торкъалини талигьинде белгили ер тутгъан. Ону гьюрметинден юртгъа «Хумторкъали» деп айтыла башлагъан.
Хумторкъали XVI асруда айрыча, оьзтёрече бийлик гьисапда танылгъан. Бийликни баш гьакимини — уллубийини ихтиярлары XVII асруну башында Агьматхан бийге берилген.
Торкъалиде къумукъ айгъакъ бийлени ойчарын оьтгермекни таклифин юртну уллубийи Агьматхан якълагъан ва гьар гелген къонакъланы абурлап къаршылагъан.
Къазикъумукъ бийликни башы, ол оьзю айтагъан кюйде «шавхалны» ойчаргъа биринчилерден болуп етишген. Гиччи «шавхалны» Торкъалидеги ёлугъувгъа алгъасамагъыны себеби уллу. Ону атасы Чопалав мурза, Чопан шавхалны экинчи уланы ва оьзюню агъасы Сурхай шавхалдан сонг Таргъуну тахына олтурмагъа ихтиярлы ва олтурмагъа герекли бий. Тахгъа буса, огъар олтурмагъа ихтияры ёкъ, Герей мурза, Сурхай шавхалны уланы къондурула. Бу адилсиз гётериливде Герей мурза Иранны шагьындан гючлю якълав таба. Ону сонгундагъы девлет чалышывуна, тыш сиясатына шагьны якълаву кишен сала, къызылбашланы таъсиринден арек чыкъмагъа къоймай, батмакъдай тюпге тарта…
Эгер къумукъ бийлени арасына шагь къошулмайлы, шавхал сайлавну мердешли къайдасы къоллангъан буса, Таргъуну тахына Чопалав бий олтуражакъ эди. Ону тунгуч авлети Алибек бийге де сонг шавхалны тахына ёл ачыла эди. Энни буса Герей бийни шавхал экени узукъари къардашы Алибекни Таргъуну тахындан йыракъда къоя. Ол йыракъ тавдагъы Къазикъумукъ юртну уллубийи гьисаплана. Огъар, тезги мердешге гёре «шавхал» дейгенлер да бар.
Таргъу шавхалны тахына гьасирет гетген атасы Чопалавну пайына тийген Къазикъумукъ бийликни башы Алибек, къардашы Герей бийге хосур тута ва оьзге къардашы Солтанмутгъа багъып ава, оьзюню гьакимлик, яшавлукъ, сиясы чалышывунда ондан якълав, аркъатаяв излей. Неге тюгюл оьзлер шавхал болгъанда Сурхай да, Герей де ону хатирин къалдыргъан ва къалдыра. Хатиржанлы эки къардаш бий биригип иш гёрюп, Таргъу шавхал Герейге оьзлени гючюн гёрсетмеге уруна.
Таргъу шавхалны тахы Сурхай бийден сонг Бойнакъны уллубийи Магьти бекге де шартлы эди. Бойнакъны уллубийиче кёбюсю гьалда «къырым шавхал» не де «ярым шавхал» деп айтылагъанны маънасы да шо шартгъа байлавлу. Неге десе шавхаллар бырынгъы заманлардан берли бойнакъ бийлерден тангланып, сайланып геле. Бойнакъ бийлени тунгъучу шавхалны тахына яшдан тутуп гьазирлене, шо саялы огъар — «ярым шавхал—кърым шавхал» дейлер.
Сурхай шавхал гечингенден сонг, кърым шавхалгъа онча агьамият бакъдырылмайлы къала. Мердешге гёре кърым шавхал Таргъу тахына узатса къол етер ерде буса да, гьакъыкъатда ол тахдан Кърым ханлыгъыдай йыракъда бола. Варисликни мердеши сакъланмагъанлыкъ Бойнакъны уллубийи Магьти бекни оьр гьакимликден магьрюм къоя.
Магьти бекни хатири къалгъанлыкъгъа да къарамайлы Таргъу шавхал Герей ону топурагъына къызылбаш асгерлени гелтирмеге хыяллы. Сайки ол Бойнакъны уллубийин шагьин-шагьны къылычыны гючю булан пысдырмагъа умутлу. Бойнакъны баш бийин гьакимлик якъдан «ярым шавхал» гьисаплагъандан къайры да, Герей ону асгербашы якъдан да ярты-ярым санай бугъай. Ол бойнакълы бийлени аввалдан гелеген харлысыз, къатты къылыгъын англап битмейли, олагъа «бий» демек булан янаша «бек» деп де айтылагъанлыкъгъа къулакъ асмайлы хантавлукъ эте. Атыны ахырына «бек» къошулагъанлыкъ бойнакълы бийлени, Дербентни «беклерине, ханына» ювукъ этегенликге шавхал агьамият бермей.
Бойнакъны баш бийи Чилле ёлдан оьтеген санавсуз кёп керванлардан ёлгьакъ не де ясакъ алып турагъанлыкъ ону мадарлыгъын артдыра, бийликни аманлыгъын сакъламакъ учун тийишли черив сакъламагъа имканлыкъ бере.
Эгер Иран шагьны 50 минг атлы асгери Дербентден чыгъып Бойнакъ бийни топурагъына гирсе, Чилле ёлну хайыры Магьти бекни къолундан чыгъа. Неге десе ёлгьакъны шагь оьз хазнасына алажакъ. Топурагъына шагьны асгерлери гирмек булан Бойнакъны баш бийини болуп къалмайлы ондагъы оьзге бийлени де оьзтеречелиги, харлысызлыгъы тапталмакъны, оланы уллу ихтиярлары дазуланмакъны къоркъунчлугъу бар. Масъаланы адилсиз чечилмегине сынавлу уллубий Магьти бек жаны-къаны булан къаршы ва Торкъалидеги ойчаргъа ону шо гьис алгъасатгъан.
Эрпелини уллубийи Будайчыны аслу хасиятыны, ону Герей шавхал булангъы аралыгъыны гьакъында биз алдагъы сатырларда аз-маз айтдыкъ. Ондан къайры да Будайчы бий гьар къайсы шавхалны да гьукмудар, гьакимлик ихтиярларын дазуландырмакъны, халкъны эркинлигин артдырмакъны, элни абурун оьрде сакъламакъны яны. Халкъны башын тутгъан уллу гьакимни, Таргъу шавхалны ол адилли болмагъын талап эте, яравсуз якъгъа тартагъан, оьз башын элден оьр ва тышгъари тутагъан, тышдагъы гьукмударлардан, айрокъ да Иран шагьындан якълав излейген Герей шавхалны сиясат ёлуна ол рази тюгюл. Торкъалидеги ойчар жыйынгъа ону гелмеги де шо себепге байлавлу.
Эндирейни уллубийи Солтанмут Торкъалидеги ойчаргъа, халбат жыйынгъа гелгенлени арасында оьмюрге уллу, яшав ва ябушув сынаву бай атолуланы бири. Ол Герей шавхалны Таргъу тахгъа олтурувуна Къумукъ элни аввалдан гелеген сайлав-сечки къайдаларын оьзбашына бузувгъа йимик янаша.
Герей шавхалны тыш, айрокъ да Ирангъа бакъгъан сиясатын чы Солтанмут бирдокъ да ушатмай, Къумукъ эл учун зараллы ва абурсуз гьисаплай. Шо саялы да ол бийлени ойчарына кёп сююп гелген ва онда жанлы кюйде ортакъчылыкъ эте. Къумукъ бийлени ол Таргъу шавхалны Иран шагьына яравлу сиясатына къаршы турмагъа, къызылбашланы Чилле ёлдан гелип элибизге гирежек елевчю асгерине къатты къапас урмагъа чакъыра.
— Мен елевчю шагь Аббасгъа шавхалыбыз Герей бий йимик баш урмасман, жан савлукъда елевчюге элимни таптамагъа къоймасман!— дей Солтанмут чыгъып сёйлевюню ахырын гючлендирип.
— Амин! Амин! Иншалла!— деп къычырып къалгъан бийлер де Солтанмутну чакъырывун къабул гёре ва бир гёнгюлден якълай.
Къумукъ бийлени эревлюлери Торкъалиде оьтгерген халбат жыйынны ортакъчылары бир пикругъа гелип, ойчар маъналы тамамлана. Натижада — Герей шавхалны гюнтувуш сиясатын башалман къоймайлы оьзтерече уллубийлени тергевюне алмагъа герекни, эгер Иран шагь елевчю асгерлерин Къумукъ элге йиберсе, халкъны огъар къаршы азатлыкъ ябушувун башламагъа тюшегенни гьакъында къарар чыгъартыла. Огъар кюрчюленип гьар уллубийге хас тапшурув бериле. Эрпелини уллубийи Будайчыгъа Торкъали генгешни маънасын Герей шавхалгъа англатмакъны, эгер къаршы чыкъса ону гючден тынглатмакъны борчу тапшурула. Торкъалини уллубийи Агьматхан шо борчну кютювде Будайчыгъа кёмекчи гьисапда белгилене. «Эки де уллубий шавхалны уьстюне он минг атлысы булан баражакъ» деп токъташдырыла.
Шавхал булангъы сёйлешивлер терсейип гетмеклик бар. Шо саялы оьзге уллубийлер де гьазир турмагъа герек. Шо муратда Къазикъумукъ «шавхалы»—уьч минг, Бойнакъны уллубийи — дёрт минг, Эндирейни уллубийи 20 минг атлысын онгъаражакъ.
Онгъарылажакъ атлылар янгыз шавхалны къолгъа алмакъ муратгъа байлавлу иш гёрюп тамамланып къалмажакъ, олар биригип къошулчан савутлу гючлер къурулажакъ ва Къумукъ элге аякъ басгъан Иран елевчю асгерлерине къаршы туражакъ. Къошулчан савутлу гючлени асгербашы Солтанмут, тийишли гюн гелгенде, къумукъ атлыланы Бойнакъ бийни топурагъына, Чилле ёл денгизни де, Избарбаш тавну да арасындан оьтеген сызакъ ерге чыгъартып, урушгъа гьазирлежек, къызылбаш шагьны Терик бойгъа багъып тербенген асгерлерини алдын къыркъажакъ.