Айдемирни уьйленивю
Сюйгенин алмакъ, сайлагъанына бармакъ уьйленивню ёрукълу, жангъа яравлу къайдасы. Олай къошулгъанлагъа «насипли» дейлер.
Уьйленивню «насипсизи» де ёлугъа. Айдемирни къыз алывуна шолай деп айтмагъа ярай. Неге десе оьр гьакимликдеги бийлер, девюрню къатты адатлары ону гючден гиев эте. Къызны атасы, Къазикъумукъ бийликни «шавхалы» Алибек бий, Таргъу шавхал Айдемир бийни къайын атасы болмагъа сюе.
Къазикъумукъдагъы узукъариси бий Алибекни оюн, шо масъалада тутгъан ёлун Эндирейни уллубийи Солтанмут арив гёре, уланы Айдемир огъар гиев болмакъдан уллу яхшылыкълар, сиясат чалышывунда онгачалыкълар гёзлей.
Айдемир бий, мурза чагъындан берли атасына абур этеген ёрукъда, ону сёзюнден чыкъмайгъан дазуларда тынглавлу тарбиялангъан. Оьзюню мурадын гери уруп да, айтарын артгъа салып да, ич ва тыш гьислерин, къарсалавун-къайнашывун яшырып да ол атасыны буйрукълу да, маслагьатлы да сёзюне ириялы тынглагъан, ону гьызындан чыкъмагъан. Оьзю уьйленмекни, къыз тангламакъны масъаласына да Айдемир бий «уллу айтгъанны этмеген, мурадына етмеген» деген ёрукъда, атасына сёзсюз тынглавну ёлунда янашгъан. Янашмаса да бажарылмагъан, неге десе ону вакътисинде, бийлик девюрде агьлюню, жамиятны, бийликни сиясат ва маишат ишлерини ихтияры эргишини, агьлюбашы атаны ихтиярында юрюлген. Айтгъанын этмеген авлетин ата оьзю сюйген кюйде такъсырлагъан. Савлай элде, жамият яшавда, агьлюде шолай къатты къанунлар, токъташдырывлар, адатлар гьакимлик сюргенден сонг, Айдемир бий учун айрыча онгайлыкълар, ёлгъа йиберивлер тувдурулмас чы! Ондан къайры да Айдемир оьзю сыйлы бий экенни, ону да уьстевюне Таргъу шавхалны тахына сайланмакъны маънасын бек англай. Эгер ол атасыны пурманындан чыгъып, ону булан гьаймалан башласа, шавхаллыкъны ич ва тыш ишлери нечик юрюлюр? Уланы атасына тынгламаса, ону абурун сакъламаса, шавхал болуп олтургъан оьзюне ерли бийлер тынглармы, тийишли абурун этерми?
Къазикъумукъдагъы бийликни башы, оьзюню ата къардашы Алибек бийге гиев болмакъ да ону абурун гётережек. Къайын атасы Къазикъумукъну девлетбашы, оьз атасы буса Эндирей бийликни гьукмудары экенлик ону Таргъу шавхалны къудратын ва абурун оьр этежекге ол шекленмей. Шо саялы Айдемир бий оьзю исинмеген, сыр чечип сюймеген, юреги сайламагъан бийке къызгъа уьйленмеге разилигин билдире. Озокъда жагьил улангъа олай иш тынч тюгюл, шо иш огъар ушатмайгъан ашын ашамакъдан да яман тие.
Бийик тавлардагъы Къумукъ шагьарда яшап Къазикъумукъ бийликге баш болгъан къумукъ бий Алибекни къызы Калимат бийкени Айдемир мурза бир керен тюгюл гёрмеген ва сёйлемеген, Шо гёрюшювде де олар аякъ уьстде сорашгъанлар.
— Атамны къардашы Айдемир мурза сенмисен? — деп сорагъан Калимат бийке огъар жанагьда ёлукъгъан ерде.
— Менмен, бийке. Сен Калиматмысан?
— Дюрмен.
— Нече де яхшы, оьмюрлю болгъун!
— Кёп савбол, — деп иржайгъан къыз да.
— Къумукъ шагьаргъа гелмей туруп билмедим, Алибек агъавубузну сендей арив къызы барны, — деп Айдемир къызгъа ушанывлу сёзлер айтгъан.
— Солтанмут амайыбызны сендей уланы барны мен чи эшитген эдим. Атабыз сени гьакъынгда кёп айта, макътай битмей…
— Атагъыз бир-нече керен Эндирейге гелип гёрген мени, сёйлегенбиз…
— Уьйленивню гьакъында сама тюгюлмю?
— Уьйленмеге магъа гьали де тез.
— Бой-союнга къараса чы етишгенсен, терегинг бар…
— Бизин тухумну эргишилерини агъачы шолай молдан.
— Гёз тиймесин.
— Гёз чю къыйгъа да тие, — деп Айдемир къызны ёравуна масхаралы янашгъан.
— Герти, улан, гёз тиймек аривден-эршиден тюгюл, бирев-биревге гёз къаратмакъдан гьасили… Къарап ташны чартлатагъанлар да бар, — деп къыз хабарны сёндюрме сюйген.
— Сен де, мен де олайлардан тюгюл экенибиз яхшы, — деп Айдемир къызгъа арив гёзден къарагъан.
— Яхшылыкъны арты узакъ болсун. Мен барайым не буса да анабыз чакъыра, — деп Калимат бийке жанагьдан саркъа оьтюп, ичкери уьйге гирип гетген.
Эсгерилген ёлугъуз, танышыв Айдемирге айтардай таъсир этмеген. Калимат бийке тыш гёрюнюшю якъдан ону жагьил гьисине исив бермеген.
Калимат бийкени тыш келпети, бою-сою эрши демеге ярамай, озокъда ол макътардай арив, гёзел юзлю тиштайпа да тюгюл. Гёзюнде гюлю, тилинде балы чы бар. Тарбиягъа ягьлы, хасияты саламат Калимат бийке сабурлугъу, аягъын ойлап басыву якъдан хыйлы елкъурчакълагъа, гьаптаавузлагъа ошамай.
Опуракъ гийив, безенив якъдан да ол гьатдан озуп иштагьланмай. Гиегенин асилден гие, арив юрюте, алтын-гюмюш тагъымчакълагъа да онча амыракъ тюгюл. Нечик алай да Калимат бийке уьйжанлы, эрге яравлу олжа болмагъа гьазирленген. Ол ата-анасы бергенге баражакъ, бермегенге бараман деп де къавгъалап-къарсалап айланмажакъ. Ону алданокъ сююп, гьашыкъ болгъан досу да гьалиге ёкъ. Айдемир бийни гёргенлик ону юрегинде жылтыв ярыкъ чакъы буса да шавлалы гьис тувдургъангъа чы ошай. Неге десе анасыны янына экинчи къабат уьйге етишгенде Калимат бийке терезеден абзаргъа къарап, онда Айдемир бийни сюлдюрюн излеген.
Айдемирни талигьи, айрокъ да сююв ёлу, оьзгелейин башлангъан. Ону къайнар юрегинде он беш йыллыкъ чагъында тербенген сююв гьис яш орус къызны гёзеллиги булан байлангъан.
Орус къыз Эндирейде хоншу ожакъда тувуп оьсген, гиччи де Айдемир де, ол да абзарда, къапу алда хум ойнагъан, бир-бирини палчыкъ уьюне къонакъ гелген, шатман чечекни таягъын юлкъуп, авзуна хабып: «Бабакю» айтгъан. Хоншудагъы уланъяшдан къалышмайлы тюрлю-тюрлю абзар, орам оюнлагъа къошулагъан, эркекпатиш къылыгъы гиччилейин билинген къызны аты — Галина. Ол Эндирейни уллубийини топчусу, темир устасы Петрону тунгъучу. Аталары бир-бири булан кёп къатнайгъанлыкъ эки де яшгъа «къыз, улан» деп айырмайлы кёп ёлукъмагъа, къатнамагъа ёл берген.
Галина оьмюрге Айдемирден беш йылгъа гиччи буса да, ону артын таптап, акътерекдей чалт оьсе. Он беш-он алты йылына чыкъгъанда Галина чагъына етишген, бишген-тюшген тиштайпадай гёрюне. Эки де хоншу баланы яшлыкъ оюнлары, яланаякъ-яланбаш айланывлары битеген ва санлары жыйнакълыкъгъа, саламатлыкъгъа тартагъан вакътиси етише. Галина сув ягъадагъы тал терекдей яйнап, нар къамушдай бой салып, гюлдей арив келпетге гире. Ону яш этли санлары шимал эллерде яшайгъан славян къызлагъа хас акъ-къызгъылт ренклеге бояла, къаркъарасы будай ун хамур кённедей тола, Эндирейни чувукъдай начар бойлу, инче белли гюнтувуш къанлы къызларына тенглешдиргенде ол савругъа, тёшге мол. Акъ юзлю тиштайпалагъа гёк балавуз увгъандай гёзлер бериле буса, мамукъдай акъ мангалайлы, балавуздай сари чачлы Галинаны пайына гоган гёзлер тюшген. Ону къашлары — эки къанат, эринлери — гесген нар. Кёбюсю гьалда къыз бетин-башын ачып юрюй, эндирейли къызлар йимик чачакълы явлукъгъа не де гюлмелдиге чырмалып турмай. Буса да юртну орамына ол яланбаш чыкъмай, къумукъ элни ёругъун, халкъны мердишин сакълап, Галина, эндирейли къызлар йимик гийине.
Айдемир мурза гиччиде йимик етишген улан чагъында да, темир уста Петрону абзарына, уьюне бара-геле. Онда мурза уста агъавдан темирни, болатны, дав савутланы орус топланы гьакъында хабар ала. Онгай тюшгенде ол уста агъавну къызы булан да ёлугъа, сёйлей, масхара къылып хошлана. Оьзюню къызы булан къумукъ уланны ёлугъувларына, лакъырларына орус ата ёлгъа йибермеге ярамайгъан гьаясызлыкъгъа йимик тюгюл, ёрукълу къатнашывгъа йимик къарай, тогъас да салмай. Къызны да, уланны да ёлугъувуна четим этив, оланы халкъыны къылыгъында ёкъ экенге гёре, уста Петро да устюне гелген мурза улангъа орус ёрукъда янаша. Айдемир бий оздуруп йиберип, Галинаны янына уьйге гирип барса да, ата-ана хонтурланмай, къашын-гёзюн тюймей. Эки де жагьил татывлукъда хыйлы йыллар бир-бирине къатнай. Гьар ёлугъуву оланы юреклерин ювукълашдыра, жанын-жанына исиндире. Галинаны ожагъы Айдемир бийге бал булан басып бергендей татли тие. Къызны гюнде бир сама гёрмесе ол чыдамайгъан даражагъа чыгъа.
Айдемир гьашыгъы Галинаны гёрмеге сюйгенде не себеп табып да уста агъавну янына бара. Бу тезик де ол шо муратда бий отавундан орамгъа чыгъа, уста агъавну абзарына тартынмайлы, уялмайлы гире, тек онда биревню де гёрмей. «Ким бар, ким ёкъ?» деп ичинден сёйлене туруп, ол абзарны орталарына етишгенде, ягъадагъы алашаракъ гётермеден тавукъ къакъыллавлар эшитиле. Айдемир къавгъагъа багъып чалт юрюй, гётермени алдына гелип, тергевлю къарай. Къараса Галина онда къуллукъгъа айлана. Гётермени арт тамыны бою булан тизилген тавукъ уяланы тергеп къыз этегине йымыртгъа жыя. Бирев гелгенни гьис этип, къыз, артгъа бурула. Ону гюлдей арив бети булан бирче Айдемир, тобукъдан оьр янын, тымырсыкъдай толгъан базыкъ бутларын гёре. Неге десе къызны йымырткъа жыйылгъан этеги оьрге гётерилип, яшырылгъан санлары ачылып къала. Къызны саныны багъынчакъдан оьр янын бир де гёрмеген улангъа ачылгъан борбайланы, савруланы аламаты сигьру йимик тие. Къызны гёзлеринде адашывну, уялывну инче ренклерин эслеп улан, ону ачылгъан санларындан бетин бура, хыр берип токътай.
— Сенмисен, Айдемир? Мен чи ят гиши деп уялып этегимни йиберип йымырткъалардан къуймакъ этип къоймагъа аз къалдым. Сен бир мюгьлетге къарамай тур, — деп къыз, гётермени эшигине багъып тербене.
— Мен чи гётермеде тавукъланы къакъыллавун эшитип, олагъа лобан чапгъанмы экен деп гирген эдим, — дей Айдемир, ари бурулгъан кююнде.
— Арив этдинг гелип, олтур бичен тёбеде, — деп къыз улангъа гётермени къарангы мююшюндеги бичен тёбени де гёрсетип, этегин де бир къолу булан тутгъан кюйде абзаргъа чыгъа ва ювукъдагъы гьамар уьйге гире. Онда йымырткъаланы четенге де тёшеп, къыз, уланны янына алгъасай. Энни ону чыт къабалайыны этеги багъынчакъгъа геле ва къызны тушапгъа бал къошгъан тюсдеги базыкъ бутларын яба, яшыра.
Бичен тёбеде олтургъан улан, къыз оьзюне ювукълашгъанда, олтургъан еринден бираз йылыша, огъар да ер гёрсете.
— Олтур, — деп улан къызгъа сагъынчлы къарай.
— Булай арив ер тюшюп турамы? — деп масхарагъа салып къыз, бичен тёбеге къол аясын басып, уланны янында шат олтура. Бичен оюлуп, къыз ава къала. Огъар ерлешип олтурмагъа кёмеклешемен деп инбашындан тутгъанда уланны юреги чабагъан атдай алгъасап, башына-тёшюне илиякълы исив яйыла. Къызны тынышы чалт алына, кёкюреги аргъанны къарныдай гериле, гётериле. Ону нюр шавла чачып янагъан гёзлерине къарап Айдемир къолун тута. Къызны соявлардай назик, ичинде оту бардай исси бармакълары уланны аясын жыжымдай бишире.
— Не иссидир, Галина, къолунг? Ялыны юрегиме чаба, — деп улан къызны гюл юзюне телмире.
— Юрекден гелеген исив, юрекге чабар, — деп къыз жавабына гьашыкълыкъны терен маънасын сала.
— Нече керен де тутгъанман сени къолунгдан, Галя, тек гьали йимик исси, ялынлы бир де тиймеген.
— Сени къолунгдан магъа да шолай исив геле, — деп Галина уланны онг къолуну аркъасын, оьзюню онг къолуну аясы булан йымышакъ сыйпай. Улан оьзю къайда экенин унутгъандай бошап, башын онг инбашына багъып авдаргъанда, къызны дарайдай къызаргъан яягъы ону салкъын мангъалайына тие…
Къыз сесгенип, артгъа тартылмагъа къарай. Улан ону эки де яврун къалакъларындан къысып, тартып, гёпюрген кёкюрегин оьзюню къатанкъы тёшюне тийдире…
Къызны юмурукълардай томалгъан, жыжымдай исси кёкюреклери къатгъан тёшюне тийгенде, уланны санларын тер баса… Оьзю не этегенни гьакъында ойлашмайлы улан, къызны бек къысып къучакълай. Онг къолуну бармакълары къызны сол къабургъасыны перделердей назик сюеклерине тийгенде, улан оланы тюбюнде урагъан яш юрекни торгъа тюшген къушдай гьалекленивюн гьис эте. Нечик назик, нечик енгил урагъан затдыр бу юрек, тек ону гьар уруву гьашыкъгъа уьстюне яр авгъандай авур тие.
Къыз уланны тамдай агъаргъан юзюне, нюрлю гёзлерин къарата, сонг оланы астаракъ юмуп, ону яягъындан оьбе. Оьзю де билмейли белсенип улан да къызны яягъына къайнар эринлерин тийдире. Сонг ол бир тамаша уялып, къыздан бетин бура. Неге десе оьбюшмек ону учун янгы, уьйренчик аламат. Аналары балаларын, балалары аналарын уьпей этип, эргиши-къатынгиши бирбирин къучакълап гёрсе де оланы оьбюшювюн гёрмеген. Галинаны рус агьлюсюнде буса оьбюшюв де, къучакълав да сув ичегендей ачыкъдан ва мердишли юрюле.
Атасы анасын оьпмек Галинаны агьлюсюнде ёрукълу буса да, Айдемирни къумукъ агьлюсюнде гишиге гёрсетмеге чи нечик де айтып, эшитдирмеге де ярамайгъан эдепсизлик. Шо саялы Айдемир къыз оьзюню яягъын оьпгенликден, оьзю де ондан къалышмагъанлыкъдан уялып ерге гирмеге аз къала. Тек оьбюшюв ону юрегине балгьамдай тие, къызгъа дагъыдан-дагъы тарта.
Арадан гёз юмуп, гёз ачгъынча вакъти де гетмейли Галина уланны эринлеринден де оьбе. Къызны эринлерини иссилигин, йымышакълыгъын гьис этсе тюгюл улан, оьбюшден леззет чегип битмей… тек авзу бал ялагъандай татли чи бола…
— Мен уяламан, Галина, — деп Айдемир гёзлерин юма.
— Неге уяласан, аявлум? Бир-биревню сюеген жагьиллер оьбюшмек бизин рус яшоьрюмлер учун айып тюгюл, некъадар ёрукълу-ёллу хасият, — деп Галина досу Айдемирни сабурландыра.
— Яман кюй тюгюл, озокъда, юрек ушатагъан хасият, — деп Айдемир бираз ачылып, чечилип, къызны къызаргъан эринлеринден оьзю де оьбе…
Эки де жагьил юрек бир-бирине талпынып, санлары тартып, улан да къыз да, бичен тёбеде янаша янтая. Къызны сари самайыны чилле йиплердей йыртыллайгъан назик тюклери уланны яягъына ишыла. Олар гьасиретликни шербетли гьислерине сувгъа йимик чомулуп, бир-бирине ювукълашып барагъан мюгьлетде абзарны къапусу къыжыллап ачыла.
— Ой, къапу ачылды, ата-анам къайтды бугъай, — деп Галина къакълыгъып эретура.
— Олар гёрсе айып, — деп сесгенип Айдемир де еринден къозгъалып, чиреле.
— Мен эбин табарман, сен талчыкъма, артыма тюш, алдына барып оланы къаршылайыкъ, — деп Галина абзаргъа чыгъа. Айдемир де ону артына иериле. Ата-ана къызын эсен-аман гёрюп шатлана, янында улан барлыкъны да олар ёлгъа йибере.
Ёлугъувлар, сыр чечивлер Айдемирни де, Галинаны да арасында ондан сонг да аз болмагъан. Рус къызны да, къумукъ уланны да сюювю гючленип, тамурланып тёзбеген. Тек Айдемирни бий башына артдагъы вакътиде тюшген уллу намус — шавхалны гьакимлик къуллугъун кютюв ону сюювге есир тюшмейли оьз халкъыны къылыгъына, адатларына гёре иш юрютмеге борчлу эте.
Бийлик девюрню къагьрулу адатлары уланлардан аталагъа сёзсюз тынгламакъны талап эте. Айрокъда авлетин уьйлендиривню масъаласында атаны ихтиярлары уллу. Улан атасы, агъалары, къардашлары айтгъан къызгъа уьйленмеге, оьзю башгъа тиштайпаны сюе буса да ону гери урмагъа герек. Сююв йимик гючлю гьисни адатны талабына тынглатмакъ, гьакъылны гьисден оьрге салмакъ учун эргишиге ташдай къатты ругь да, къажымайгъан хасият да тарыкъ. Шолай ругь да, хасият да Айдемир бийге мурза чагъындан берли хас экен. Галинагъа бакъгъан гючлю сюювюн ол арслан юрегини терен мююшюне яшыра. «Галина магъа гёнгюм, жаным учун тарыкъ буса, Калимат бийке гьакимлигим, пачалыкъ сиясатым, халкъымны талигьи учун болмаса ярамай» деген пикругъа бой сынып Айдемир шавхал атасы гелешген бийке къызны — оьзюню узукъарисин, алмагъа ва Таргъуда той этмеге разилик бере. Къызны тою буса бийик тавлардагъы Къумукъ шагьарда «болсун герек» деп токъташдырыла.
Бийик тавлардагъы Къумукъ шагьарда Къазикъумукъ бийни — «шавхалны» къаласында мердешге гёре оьтгерилген сечкисайлавлардан сонг Таргъу шавхалны тахына олтургъан Айдемир бий Таргъу шавхаллыкъны башгенти Таргъу юртгъа биринчилей гелген. Таргъугъа о девюрде, XVII асруну 30-нчу йылларында «шагьар» деп айтылгъан, ону шагьаргъа ошашлы гёлеми де болгъан. Таргъудагъы биналар, беклик имаратлар шагьардагъы арив къурулушлардан къалышмагъан, бары да дегенлей яшавлукъ уьйлени, айрокъда бийлени, байланы къалаларыны чырлары чарлангъан, хырлангъан, дёртгюлленген къайракъ ташлардан ишленген. Оланы къалкъылары тегиш этилип, саз палчыкъ булан ябулгъанлыкъ, озокъ да, биналагъа нукъсанлыкъ берген, гючлю явунларда уьйлер тамгъан. Тек ону да эби табулмай къалмагъан, юртлулар къалкъыларына мыхыр тартып, ону жабарын таптагъан, сыкълашдырып, сув оьтмесдей къатдыргъан.
Таргъу юрт, шолай аты булангъы тавну шимал этегинде, таркъолда, Каспий денгизден уьч чакъырым къыблада, аркъада ерлешген. Ондан къараса денгиз къолну аясында йимик гёрюне. Гьакъыкъатда денгиз, гёзге арекден гёрюнеген гьайранлыкъ йимик къала, неге десе таргъулулар шо девюрде гьар гюнлюд маишатында ондан пайдаланмай. Юртну сабанчы халкъы денгизде не балыкъ тутмай, не де савдюгер донанма къолламай. Русиядан, Ирандан гелип Таргъугъа ювукъда, Анжи аркъаны денгиз къолтугъунда токътагъан савдюгер гемелерден тюшген тажирлер булан алышбериш болса тюгюл, таргъулу сабанчылар гемелерден, къайыкълардан оьзлер пайдаланмай.
Таргъу юртну халкъы эжелден берли сабанчылар, гьайванчылар. Шо саялы да олар аслу гьалда арпа-будай чачып ашлыкъ оьсдюре, мал-тувар сакълай, гьайванчылыкъны камиллешдире.
Таргъулу сабанчылар ва гьайванчылар йылны боюнда авлакъ ишлер булан машгъул экени саялы юртдан арекге чыгъып, ондамунда гёчюп гетмейлер, бир ерде мекенли макан тутуп, жамаат къуруп яшайлар. Загьматчы адамланы бир-бири булан къатнаву, татывлугъу, барышыву гючлю, элни биригивю мукъуятлы.
Бийлер юртну сабанчыларына, гьайванчыларына «къарахалкъ» дей. Яз-гюз айларда къарахалкъны иши кёп ва къыставлу бола. Яйда, къылчыкълы ашлыкълар бишгенде, сабанчылар арпа-будайын ора, кюлтелей, оьгюз арбалагъа юклеп инныргъа гелтирип тюпге яя, уьстюнден агъач балбу тарта, не де таш балбу дёгерете. Иннырда къызыллангъан арпа-будай ашлыгъын сабанчылар ашарлыкъгъа къышгъа жыя. Кёбюсю юртагьлюлер будайын-арпасын абзарындагъы курада, юрт ягъадагъы таш къаяланы оьзлеге белгили анакъларына яшыра. Неге десе юртгъа явчапгъан душман сабанчыланы ашлыгъын талайгъан гезиклер аз ёлукъмай. Белгисиз бир ерлеге яшырылгъан ашлыкъны излей турмагъа талавурчуну заманы ёкъ, чабувулда ол жанын увучуна алып тура. Явчапгъан талавурчу алдына къаршылашгъан, гёзюне «мунаман» деп гёрюнген мал-матагьны сыпгъырмагъа амыракъ. Тынч тюшген «ясакъны» атыны сыртына да алып, талавурчу, къой урлап барагъан ач бёрюдей къача.
Таргъу юртну ичинде йимик, ягъаларында да булакълар кёп, оланы бирлерини суву тирмен де айландыра. Юртну сюзюк сувлары, салкъын гьавасы савлукъгъа балгьам.
Таргъу юртну бютюн табиатын, гьакъыкъатын, ерлешген къорувлу ерин Айдемир шавхал бек ушата, онда яшамагъа иштагьлана. Ол маканлашгъан мюлк Таргъу тавдан пурхадай алгъа чыгъып гёрюнеген таш къаяны тюбюнде, яргъа арт берип ерлешген. Онда Айдемир шавхалны атасыны атасы Чопан шавхал яшагъан. Шолай экенлик янгы шавхалгъа оьз къысматына айрыча разиликни гьислерин тувдура, уллу атасыны абурун ер этмесдей чалышмагъа талпындыра. Айдемир шавхал гьакимликни маршавларын къолгъа алып, пачалыкъ арбаны тюз ёлгъа салып, авдармайлы гьайдамагъа онгарыла. Таргъулу ругьанилени башчысы муфти Керим ва асгеркъади Магьти жагьил шавхалгъа сёзсюз ирия болмагъа, пачалыкъ маршавланы ону къолуна тынч бермеге ойлашмай. Олар бары да гьакимлик худайны ердеги вакиллерини къолунда тургъанны, «айдан ярыкъны Ер алагъандай, шавхал да нюрню муфтиден алгъанны» сюелер.
Керим муфти оьзюн алдагъы шавхал Элдардан оьрде гьис этип уьйренген. Ойчар жыйынларда, гьакимлик мажлислерде ол шавхалны тахындан бийикде олтургъан. Айдемир шавхал муфтини шо мердешден магьрюм этген оьзю оьтгереген биринчи ойчарда ол Керимни шавхалны тахындан алашада, асгеркъади Магьти булан янаша олтуртгъан. Шавхалны тахына къаршыда халчада олтургъан абурлу ругьанилер Айдемирни талабына ичинден пушургъанса да, эшитдирип, къаршы сёз айтмайлы, муфтини тёбен тюшмегине разилешгенлер.
Баш вазирине Айдемир шавхал: «Сен бийге мен вазирмен, буюр шавхал, гьазирмен!» — деп, баш ийип къуллукъ этеген ёрукъну токъташдыра.
Муфтини сиясат ихтиярларыны бир янын къысса да Айдемир ону ругьанилик абурун, оьр атын тёбенлешдирмеге къарамагъан, герекли гезиклерде ондан насигьат да алгъан, ону маслагьатына да тынглагъан.
Асгеркъади булан да Айдемир шавхал биртил таба. Оьзюнден алда Таргъуну тахында олтургъан къардашы Элдарны уланлары Герейни де Иманмурзаны да ол ягъагъа тебермей, къыйыкъсытмай, ихтиярларын, эркинликлерин дазуландырмай, яшавлукъ учун гьаракатын, маишат доланывун якълай. Олар да шавхал къардашына башгётермей, гюнчюлюк де этмей. Ерлердеги оьзге бийлер булан да Айдемир барышып чалышмагъа къасткъыла.
Тыш сиясат тармакъда Айдемир шавхал османлы тюрк солтандан, оьзюню атасы Солтанмут уллубий чакъы да адиллик гёзлемей, ону яш юреги уллу Русия падишагьыны къолтюбюнде турмагъа, огъар аркъатаяп иш гёрмеге талпына.
Эндирейни уллубийи Солтанмут уланы Айдемир шавхалны ичтыш сиясатыны башланывун ушата, ону Русиягъа тартывун арив гёре.
Сиясат, маишат, маданият масъалалар булан машгъул Айдемир шавхал тоюну болжалы етишгенни де эслемей къала. Атасы, эревлю къардашлары чыгъартгъан гьукмугъа гёре, яш шавхалны тою Таргъуда болмагъа герек.
Къумукъ халкъны тойлары, аслу гьалда гюзде, авлакъ ишлени сегир вакътисинде башлана. Элге агъалыкъ этеген бийлер де, шавхал да халкъны шо мердешин бузмай.
Уланы Айдемир шавхалны тоюна Солтанмут уллубий падишагьлардан къалышмайгъан кюйде мекенли, сахаватлы онгарыла. Ашав-ичив, йыбаныв, кеп чегив къонакъланы гёнгюн алыв учун герекли сурсат, согъув алатлар, савгъатлар алданокъ гьазирлене.
Той башланагъан гюн етише. Яхшылыкъгъа чакъырылгъан акъсюек бийлер, бийкелер Таргъуну тавтюп авулунда шавхалны денгиздей эркин абзарына жыйыла. Оланы арасында яшоьрюмлер кёп гёрюне.
Бийке къызлар бек арив гийинип-ясанып, мелевше гюллеге ошап гелген Оланы бирлери сари, яшыл тюсдеги дарай къабалай, бирлери къаршымалы полша гийген. Башларына къызлар акъ, непти тюслерде чилле тастар байлагъан. Оланы къайсыны да белин алтын камал, бойнун алтын тагъымчакъ арпалар, къулакъларын алтын сыргъалар, къолуну бармакъларын жавгьар, якъут къашлы юзюк, билегин гюмюш билезик безей.
Айры юртланы уллубийлерини бийке къызлары чы чилле тастарыны уьстюнден алтын сувлу, гиччирек тажлар да гийген.
Бий уланланы опурагъы да исбайы. Оланы гьарисини башында къара, боз кёрпеден бёркю; аягъында къара, сари, къызыл сакътияндан тигилген алашатабан енгил этиклери бар.
Жагьил уланланы, къызланы тюрлю-тюрлю боявлардагъы опуракълары бир-бирине къатышып, арив ренклерде, солтанжаядай къувлуп, шавхалны абзарын аллы-гюллю бав-бахчагъа ошата.
Гёзел, яшыл-ала бавда къушлар чарнайгъаны йимик, онда да тойну аслу сеси, шатлыкъны, йыбавну оьзеги накъыра-зурнай чалына. Ер-ерде табунлагъа биригип олтургъан уланланы, оланы къаршысында гёгюрчюнлердей тизилип эретургъан къызланы арасында бийивчюлер орталыкъгъа чыгъып, бир-бирин ругьландырып, иштагьландырып дандирекдей айлана. Табунланы брисини алдында шанжалда олтургъан улан, къолуна сюйдюм таякъ да тутуп къызланы арасындан сайлагъан аривюне къарап, гёз де къысып, такъмакъ айта.
Йырлайыкъ, йыбанайыкъ,
Къайгъылар терк этейик.
Уьч гюнлюк пана дюнья
Жанланы эрке этейик…
Айнанай аргъа бутар
Терекни даргъа бутар.
Этген этилип къалар,
Гёзюн юмгъан таш ютар.
Алтындан сыйлы алмас
Уьфюрсе оту янмас.
Сюйгенни этме герек
Эби табулмай къалмас,
— деп де йырлап, улан эретура ва тувра барып, баягъы гёз салгъан къызына сюйдюм таякъ ура. Ура дегенде де ону инбашына сюрте. Юрегине от салгъан аривню санын авуртдурма яраймы дагъы? Ону булан къангъанча бийип, отну сёндюрмеге герек!
Сюйдюм таякъ уруп къызны чакъыргъан улан етти тери чыкъгъанча дегенлей бийий ва къызны арыта. Халкъ кюлей.
Той къыза бара. Бийимеге чыгъагъанланы арты уьзюлмей, олагъа къарап: «Бары да къумукълар бийивчюлерми» — деп эсинге геле. Шонча да назик, гёзел ва ялынлы бийий бизин яшоьрюм уланлар ва къызлар! Уланлар талашып, чанчылып, тобукъ уруп, айландырып бийийлер. Орталыкъгъа чыкъгъан къыз эки де билегин гёзел гёбелек къанатларын къагъагъандай эки якъгъа яйып, бувунлардан ойнатып, саркъа биний. Улан буса къызны алдында дандирекдей чанчыла. Харс урагъанлар олагъа къарап кавлана, заман да бир: «Харс яш!» — деп къычырып, харсны гючлендире. Улангъа ругь берип: «Къайтма къойма, аягъындан бас!» — деп къычырагъанлар да бола.
Таргъуда Айдемир шавхалны тою уьч гюн, уьч гече узатыла, гьеч бир къалмагъалсыз, яманлыкъсыз, яхшылыкъ, аривлюк булан бите.
Янгы уьйленген Айдемир бий «гиевмен» деп йымышамай, гьакимлик борчларына янашывну осаллашдырмай, жамият яшавну гьар къайсы ич тармагъындагъы ишлени барышын тергей. Ол янгыны якълай, яманны такъсырлай, адилсизликге ёл бермей. Ич масъалалар тынч чечилсе де, шавхаллыкъны тыш сиясат масъалалары ону бойнундан боюнсадай баса, Османлы Тюркия булан сияси аралыкълар айрыча къыйнай.
Алдындагъы йыл османлылар чабып, Иранны уллу шагьарлары Ирванны ва Ардебилни алып, Шамахы ханны ерлерин елемеге деп гьазирленгенде, Эндирейни уллубийи тюрк асгерлери учун ашарлыкъ, сурсат, атлар берип кёмек этмеген. Асгер берип кёмек этмекни чи Солтанмут тюбюкъарадан гери ургъан. Эндирейни уллубийине шо замандан берли хосур тутгъан тюрк солтаны, Таргъуну янгы шавхалы Айдемир бийден якълав да, кёмек де гёзлей. Неге десе османлы тюрклер Иранны есир вилаятлары Шамахыны, Дербентни, гьатта Гюржюстанны елемекни дав-саваш сиясатын бу йыл да янгырта. Тюркияны солтаныны буйругъу булан Кърым ханы бары да ордусун Шимал Кавказгъа тербетежек. «Кърымтатар ордусу Осман ёлгъа тюшюп, Сююнч оьзенни гечивюнден оьтежек, Русия падишагьыны беклик къаласы Терки шагьарны тозажакъ, сен Айдемир шавхал, Кърымтатар ордусуна ашарлыкъ, сурсат, минмеге атлар бермеге герексен», — деп буварыла Таргъугъа османлыланы тахшагьары Истамбулдан гелген кагъызда.
Айдемир шавхал бир гьукмударны буварывуна да: сюйсе болсун ол шагь, сюйсе падишагь, не де солтан, бойсынмагъа алгъасайгъанлардан тюгюл. Ону къанында, жанында къагьрулу, ташдай къатты хасиятлы атасы Солтанмутну ругьу, игитлиги, оьзтеречелиги яшай, гючлене. Айдемирни мурады савлай къумукъ халкъны бир агьлюдей бирикдирип, ерли бийлени бир гьукмударгъа-шавхалгъа тынглатып бажармакъ. Атасы Солтанмут гьакъылына сингдирген шо асил, уллу муратгъа етишмек учун элге парахатлыкъ, адамлагъа савлукъ ва хоншу вилаятлар, пачалыкълар булан барышып, татывлукъда яшамакъ герек. Айрокъ да руслар булан тыгъыс байлавлукъ, дослукъ аралыкъ тутмагъа тюше. Русияны уллу падишагьыны къолтюбюне алынмакъ къумукъ шавхалны ихтиярларын дазуландырмайгъангъа гёре Айдемир бий Москвагъа табиликге тюшювден тартынмай. Некъадар ол Русия оьзюне аркъатаяв экенге инана: «Жагьаннемни бир тюбюндеги Тюркия солтанындан, къол узатса етишеген Терикдеги орус воевода артыкъ мени учун» — деп ойлаша. Шо ой шавхландыргъан Айдемир шавхал Тюркияны солтаныны буварывун гери ура, ону кагъызында айтылагъан маълуматны Русияны падишагьына етишдире. «Эгер Крымханны ордусу Сююнч оьзенге етишсе, мен 50 минг атлым булан Терки къалагъа гелип, стрележлеге къошулуп, чапгъынчыгъа къаршы ябушмагъа гьазирмен» — деп билдире ол Русияны падишагьына.
Таргъуну жагьил шавхалыны руслагъа тартып язгъан кагъызын, билдиривюн Русияны падишагьы Алексей Михайлович ушата. Терки къаланы воеводасына ол «Айдемир шавхалны бары да якъдан якъламагъа, тыгъыс байлавлукъ тутмагъа, тарыкъда огъар савутлу гюч берип де кёмек этмеге» бувара. Ондан къайры да рус падишагь Терки шагьардагъы воеводасына «шавхалны топурагъында, денгиз ягъада тезде къурулгъан, тек ташлангъан рус бекликлени бирин сама янгыртмакъны» таклифин бере.
Терки шагьардагъы воевода пачасыны буйругъун кюте туруп, Айдемир булан байлавлукъ тута. Ол йиберип Таргъугъа отуз атлысы да булан стрележ капитан Козлов етише. Офицер «шавхалны» уьстюне «къуру къашыкъ тамакъ йырта» дегенлей бошуна гелмей, «берген атангны къардашы» дегенлей, къыйматлы савгъатлар: атылагъан савутлар, тюбек от гелтире.
Айдемир шавхал хоншу элни падишагьыны асгер къуллукъчуларыны вакилин абурлап, сыйлап къаршылай, капитанны да, отуз стрежежни де Таргъуда тизив кюйде къонакъ эте.
Иш къонакълыкъ булан битмей, рус асгерни вакили капитан Козлов ва Таргъу шавхал Айдемир бий «орусланы ва къумукъланы» арасындагъы асгер байлавлукъланы гьакъында ойлаша. Шо аралыкълар 30—40 йыллар алдын пача Борис Годуновну вакътисинде башлангъан. Таргъу шавхал Сурхайны гючден разилигин алмакъны натижасында рус воеводалар Бутурлин ва Плещеев Каспий денгизни ягъысында, Анжи аркъаны сув къолтугъунда «Низовой» деп аты булан рус асгер беклигин ишлетген. Онда рус асгер бёлюк, дав савут, сурсат сакълангъан.
Бавтогъай давундан сонг рус асгерлер къумукъ элинден гетмеге борчлу болгъан. «Низовой» беклик ташлангъан, тек бузулуп, тозулуп битмейли онда бир-нече таш биналар сакълангъан.
Айдемир шавхал рус падишагьны къолтюбюне алынгъан девюрде, Иранны да, Тюркияны да аралыкълары терсейип турагъан вакътиде, Каспий денгизни ягъасында, Таргъуну ювугъунда рус беклик къаланы аякъгъа турмагъы герекли агьвалат деп ойлашылгъан. Шо ойгъа Айдемир шавхал къаршы чыкъмагъан, неге десе пикру атасы Солтанмутдан таба гелген. Низовой беклик Таргъуну аманлыгъына къол ялгъажакъдан къайры да, къумукъ тажирлеге «Аштархан, Маскев» булан денгиз савдюгер юрютмеге де инканлыкъ бережекни ол англай.
Капитан Козловну отуз атлысына кёмекге хыйлы мужукълар да гелип «Низовойну» янгыртып къурувну ишлери къыставлу юрюле ва узакъ къалмай тамамлана. Бекликни коменданты этилип капитан Козлов белгилене ону Айдемир шавхал булан дос-къонакъ аралыкълары беклеше.
«Низовой» беклик асгер учун тарыкълы болуп къалмайлы, Русияны падишагьыны тыш сияси гьаракатында да пайдаландырыла. Демек Москвадан Ирангъа барагъан рус элчилер онда токътап ял алып, сурсатдан таъминленип гете. Шо девюрде «Низовой» беклик Русияны падишагьына йимик Европаны бир элини элчиханасына да къуллукъ эте.
1636-нчы йылда, гюз вакътиде «Низовой» бекликде йыракъ Европаны Шлезвиг Гольштиния деген герцоглугъундан Ирангъа, шагь булан сёйлешивлеге барагъан кёп адамлы элчихана токътагъан.
Каспий денгизни къыбла ягъасындагъы Къумукъ элге, Гюнбатыш Европаны Рейн оьзенини ягъасындагъы Немис элни вакиллери не учун гелген? Олар да Чилле ёл булан Чин уьлкесине бармагъа чыкъгъанмы? Чыкъмагъан, Шлезвиг Гольштинияны герцогуну элчилери болуп Ирангъа бара. Герцог Ирангъа бир вакилин тюгюл, савлай элчихана бакъдыра. Русияны шагьарларындан оьтюп, немис элчихана Терик оьзенге етише, онда русланы Терки къаласында токътап ял ала. Элчихананы баш юнкери — сакъчысы саксониялы барон, белгили немис шаир Пауль Флёминг, элчихананы катиби-язывчусу Адам Олеарий ёлда оьзлер гёрген тамашалыкъланы, болгъан ёлугъувланы гьакъында язывлар эте. Шаир Пауль Флёминг Терик оьзенни дув гёрюнюшюне, рус беклиги Терки къаланы гьайранлыгъына багъышлап шиърулар чыгъарта. Терик къазакъ къызланы гёзеллигин суратлап язгъан шиъруларында автор оьз элини яш къызларын эсге ала.
«Низовая» бекликге гелгенде Пауль Флёминг Каспий денгизге, бырынгъы Анжикъаладан къалгъан таш барулагъа багъышлап элегиялар ярата. Оларда шаир Къумукъ элни табиатыны аривлюгюн суратлай. Пауль Флёминг ёлда къумукъ топуракъны Ярыкъсув, Акъташ, Яхсайсув оьзенлерин гёргенде олагъа багъышлап да шиърулар яза. Солакъ оьзенге шаир бек гьайран къала, ону къудратына баш ийип тизден тура, элегия багъышлай.
«Низоваягъа» етишип рагьатлангъан элчи къумукъланы шавхалы яшайгъан Таргъу шагьарны гёрмеге сюйген. Капитан Козлов шавхал булан ёлукъгъан ва Пауль Флёминг ким экенни, Шлезвиг Гольштиния къайда ерлешгенни англатгъан. Йыракъдан гелген элчихананы вакиллерин шавхал да гёрмеге сюйген, оланы Таргъугъа къонакълай чакъыргъан. Пауль Флёминг оьзю булан немис музыкантланы да алып гелген.
Таргъуда къонакълыкъда немис шаирни гёнгю ачыла, ол Таргъугъа багъышлап шиъру да яза, огъар макъам да чыгъарта, музыкантлагъа къошулуп йырлама да йырлай. Шавхалны къаласындагъы йыбавну шатлыгъында ортакъчылыкъ этген къумукъ бийлер немис къонакъланы ят тилдеги йырлавуна бек иштагьлы тынглагъан. Кавказлы къумукълар, европалы немислени тил ва йыр сесин оьзлени тарихинде биринчилей эшитген. Немис музыкачылар да къумукъ тынглавчугъа биринчилей концерт берген. Бир-бирине йыракъда яшайгъан эки башгъа халкъны маданият, инчесаният аралыкълары XVII асруну отузунчу йылларында шолай башлангъан. Ирангъа етишмеге алгъасайгъан немис элчихана Таргъуда узакъ токътамайлы тез гетген…
Арадан эки йыл оьтюп, 1638-нчи йылда Ирандан къайтывда шаир Пауль Флёминг Бойнакъда, Таргъуда бирдагъылай къонакълыкъда болгъан. Эки де къумукъ юртну бийлери, оьзденлери оьзлени къаршылагъан чомартлыкъгъа разилигин билдирип немис шаир элегиялар ва эпиграммалар язгъан.
1638-нчи йылны май айында немис вакиллер Эндирейге ювукълашгъанда, уллубий Солтанмут оланы алдына Чилле ёлгъа ерли чыгъып уллу абур булан къаршылай ва бий отавуна къонакълай гелтире.
Уллубийни токъ отавунда къонакълыкъда немис вакиллер бир жума тура, оьз ожагъында йимик гьай этив табып олар толу кюйде ял ала. Бийни отавундан, абзарындан юртну орамына, очарына къумукълагъа таныш тюгюл къужурлу макъам сеслер эшитиле. Шлезвиг Гольштиния элчиханасыны музыкачылары кюй согъуп, савлай ансамбли булан йырлап, Солтанмут уллубийни гьюрметине бир-нече концерт бере. Шаир Пауль Флёминг Солтанмутгъа «шавхал» деп де айта. Оьзюню мюкюрлюгюн билдирип шаир огъар макътав сатырлы шиъру-элегия багъышлай.
Акъташ оьзен, Къызыл яр,
Эндирей тёр ягъында —
Башгент болгъан Къумукъгъа
Солтанмутну чагъында…
Чилле ёлдан барагъан
Кериванлар дарайлы,
Эндирейге бурула
Къонма кервансарайлы…
Къанлы уруш къара яв
Чапгъан булан дёнмеген,
Оьзденликни шавласы
Эндирейде сёнмеген.
Шо шавла Солтанмутну
Къылычына ругь бере.
Солтанмут Эндирейни
Абурун оьр гётере,
— деп охуй шиърусун саксониялы барон, герцогну элчиханасыны гоф-юнкери, жагьил, пасигь шаир Пауль Флёминг ва къумукъ тынглавчуланы гьайран къалдыра.
Немис элчини ва шаирни къумукъ бий Солтанмут булан янгыз гезевлери, лакъырлары къужурлу оьте. Олар экиси де бир-бири булан тилмачны кёмеги булан сёйлей. Пауль Эндирейни табиатын, ону халкъыны саламат хасиятын, сабанчылыкъ касбусун ушата. Неге десе топуракъчылыкъ булан машгъул немис ва къумукъ сабанчыланы чалышывунда ол бир-бирине ошайгъан, ортакъ белгилени гёре.
— Мен сизин Терик, Ярыкъсув, Яхсайсув, Акъташ оьзенлени бек ушатдым, олагъа багъышлап шиъру сатырлар язгъанман, — дей Пауль шаир.
— Оьзенлер якъдан биз, къумукълар байбыз. Тавлардан акъгъан гьар къайсы сув тармакъ да бизин авлакълардан оьзен болуп оьте, — деп жаваплана Солтанмут.
— Сизин Къумукъ элни яшавлукъ, якъдан гележеги ярыкъ, имканлыгъы кёп, неге десе ашлыкъларыгъыз сугъарыла, сувугъуз эркин, — деп иржая шаир.
— Сугъарыв ишде биз, аслу гьалда, Акъташ оьзенден пайдаланабыз, ондан баш алагъан бир-нече айрыкъ татавулларыбыз бар. Терикден, Солакъдан татавул алмагъа бизге къыйын, олар тынглавсуз, дув агъагъан кёп сувлу оьзенлер, бувгъанларыбызны акъдара. Энишге тюшгенде тюз авлакъгъа яйылып олар кёллер эте, батмакълагъа дёне, — дей Солтанмут.
— Шолай экени яман, оьзенлени адамлагъа къуллукъ этдирмеге уьйренмеге тюше. Бизин Саксониядагъы сабанчылар шо тармакъда яман чалышмай. Бизин топуракъда бир тамчы сув да гьавайын акъмай. Сув — алтындан да къыйматлы, хадирин билгенге. Сувланы оьзбашына акъмагъа, авлакълагъа яйылмагъа къоймакъ гент саният учун чу нечик де, табиат учун да зараллы, — деп насигьат бере шаир гьукмударгъа.
— Герти айтасан, гьюрметли барон, — деп разилеше уллубий.
— Гюнейбату Аврупада, бизин фатерланд — ватаныбызда къумукъ халкъны гьакъында маълумат билегенлер аз. Олар да сизге варварлагъа — вагьши къыр адамлагъа йимик къарай. Къумукъ халкъ бирдокъ да варвар тюгюл, ону тезги тарихи, оьзтёрече, оьзюню милли къылыгъына хас маданияты бар. Эндирей бийликни гючлю маишаты, ону девлетбашы Солтанмутну гьакъыллы чалышыву, сиясаты барлыкъгъа мен шагьатман. Шону гьакъында Гюнейбату Аврупагъа, мени Европама толу маълумат да бережекмен. Мени шиъруларымда къумукъ халкъны саламат, сабур, илиякълы келпети суратлана. Оланы охугъан европалылар къумукъ халкъны асиллигине гьайран болажакъ, — дей немис шаир Пауль Флёминг.
— Кёп савбол, гьюрметли шаир, — деп Солтанмут иржая.
— Оьзюгюз ким, нечик бажарывлу халкъ экенни сиз бара-бара терен англарсыз, гьалиге гьайсыз гёрюнесиз. Сизин, аявлу къумукъларым, оькюреген дер девюрюгюз гелир, оьзюгюзню оьктем Европагъа танытарсыз, — деп къошуп немис шаир къумукъ гьукмударны гёнгюн дагъыдан дагъы ача.
— Шо даражагъа етмек учун биз, къумукълар, инг башлап бирикмеге, бир башчыгъа тынгламагъа, низам сакълап къайратлы ишлемеге, алыш-беришни оьсдюрмеге, уллу Русия падишагьыны къол ялгъавуна таянмагъа герекбиз. Йыракъ Гюнейбату Аврупадагъы сиз немислер булан Чилле ёлдан таба алыш-бериш юрютмеге де гьазирбиз. Шолай имканлыгъыбыз да бар, — деп Солтанмут немис баронгъа оьзюню сырлы пикруларын айта.
— Сен пагьмулу асгербашы, бажарывлу девлетбашы экенни мен билемен, тутгъан маишат ва сиясат ёлунгну да тюз гёремен. Атагъыз ва агъаларыгъыз булан болгъан ва гьали де сёнюп битмеген эришивлюклерде сен терс тюгюлсен, сени талапларынгны ва къастынгны адилли санайман ва юрекден якълайман. Ахырда оьрлюк сени къолунгда болажакъгъа инанаман. Сагъа багъышлап уллу макътав йыр-ода язгъанман. Шо чебер асарны мен Европада басмадан чыгъартажакъман. Шолайлыкъда сени къагьруман яшавунгну ва ябушувунгну гьакъында бизин элни халкълары да билежек.
— Баракалла, шаир, мен де сагъа алтын-гюмюш ер турман булан тулпар ат багъышлайман, — деп уллубий къонакъны къысып къолун ала.
Эртенинде немис элчилер ватанына багъып ёлгъа тюше, Эндирейни уллубийи ва огъар ювукъ бийлер, оьзденлер оланы абурлап узата. Юртуна къонакъ тюшюп, эркеленип гетген немис элчилени эсделиги эндирейлилени оюнда узакъ йыллагъа яшай.