Биринчи гесек
Эндирейни оьрлюгю
Шагь Аббасгъа мен баш ийип къул болмасман, жаным савда къызылбашлагъа Элимни таптамагъа къоймасман!…
(Солтанмутну антындан…)
Бавтогъай давну азатлыкъгъа, харлысызлыкъгъа, чакъыратгъан ругъландырывчу сеси кёк ургъандай чалына, «Маскев пачаны стрележ асгерлери урушда ченгерткидей къырылгъанны» сююнчлю хабары Къумукъ элге болуп къалмайлы, ювукъ ва йыракъ уьлкелеге де язбашгъы яшмынны ярыгъыдай яйыла.
Рус тахыны башы Борис Годуновну буйругъу булан Таргъу шавхалны вилаятына елевчю гьисапда гирген стрележ полкланы Бавтогъай давда тозулмагъы Эндирейни уллубийи Солтанмутну сардарлыкъ абурун янгыз Темиркъазыкъ Кавказны халкъларыны арасында тюгюл, Гюнтувуш дюньясыны къудратлы пачалыкълары — Иранны ва Туркияны девлетбашларыны алдында да артдыра.
Иранны шагьы тышдан Русияны пачасыны ашнасы саналса да, огъар гелген къыйынгъа ичден къувана, Солтанмутгъа тюпден таба къутлав йибере. Ону мурады батыр Солтанмутну шагьыгъа исиндирмек, рагьмулу гьукмударны келпетинде гёрюнюп, арив сёйлеп ярап, Туркияны солтанына кисдирмек, рус тахындан айрылывну мекенлешдирмек.
Тюркияны солтаны эндирейли бийни Иранны шагьы йимик къуру къутлав, бош сёз булан къувандырып къоймайлы, огъар «Солтан-Магьмут» деген сыйлы девлетбашы атны да багъышлап, савгъатгъа мисру къылыч йибере. Ону мурады-къумукъланы батыр уланы, энниден сонг оьзю айтагъан кюйде — «Солтан-Магьмутну» османлыланы эжелги душманы къызылбаш шагьыгъа къаршы кюйлемек.
Эндирей вилаятны уллубийи Солтанмут Гюнтувуш уьлкелени къудратлы девлетбашларына — шагьыгъа не де солтангъа бирдокъ да сукъланмай, оланы бирисине багъып да талпынмай, авмай. «Ел уьфюрген якъгъа гетеген елкен геме тюгюлмен, азат халкъны оьзтёрече уллубийимен» — деп ойлаша ол ва Эндирей бийликни оьрлюгюн, абурун, къудратын артдырмакъны онгайлы, тынч ёлларын гече де, гюн де ойлашып ахтара.
Иранны къудратлы гьукмудары, беюк сардары, шагьын-шагь Аббасдан къумукъ асгербашы ва вилаятны уллубийи Солтанмут Чопанулы рагьму гёзлемей, огъар инамсыз янаша. Яшоьрюм чагъында, ихтиярсыз чанка Солтанмут вакътисинде, дербент есири гьисапда ол гьалиги Аббасдан алдагъы сифте къызылбашланы адилсизлигин, намартлыгъын оьз талигьинде аз сынамагъан, олардан аз къыйыкъсытывлар, ялаябувлар гёрмеген.
Иран пачалыгъыны балын тутгъан, шагьин-шагь тахына олтургъан гьукмударлагъа Солтанмут: «Сютге авзу бишген, сувну увфюрюп ичер» дегенлей янаша, оланы оьзлени. чи нечик де, гьатта элчилерин де. тажирлерин де ушатмай. Иран шагьны элчилери, Солтанмутну гёзюнден: къарагъанда, «эшикден къуваласа, терезеден гиреген» хасиятда эдепсиз, тажирлери буса, «пул учун янгыз муштарлыны тюгюл, атасын да» алдата. Сатывгъа чыгъартгъан инчесаният малларына, алтын-гюмюш тагъымчакъларына, инжи-маржанларына, чилле парчаларына, оьзге тюрлю палтарына иран тажирлери оьзгелерден эки-уьч керен артыкъ, алывчуну тилинде айтгъанда, дюнья багьасын тилеген.
Тюркиялы алыш-беришчилер булан сатыв-алыв да, Эндирей базары учун айтардай хайырлы юрюлмей. Османлы тюрклер, кёбюсю гьалда, къул базаргъа муштарлы. Олар есирлени, гиччи уланъяшланы, къызъяшланы, урлап сатывгъа чыгъартагъан рагьмусуз талавурчулар, къачакълар, жинаятчылар булан алыш-бериш аралыкълар тута. Эндирейни къул базарына «сатылагъан ИНсан» малы кёп етишдириле. Тюркиялы тажирлер къул уланъяшланы, къараваш къызланы, есир тюшген асгерли яшоьрюмлени, къачырылгъан. тиштайпаланы «ит похуна» ала. Учуз малны олар Эндирей базардан Къара денгиз ягъагъа, Геленжик къалагъа етишдире, Истамбулда сатывгъа сала.
Уллубий Солтанмут вилаятыны башгентинде къул базар барлыкъгъа къаршы. Османлы тюрк алыш-беришчилер уллубий Солтанмутну савдюгерге бакъгъан къаравун ушатмайлар, маишат билмейген, сатыв-алывгъа тогъас салагъан терс гьаким санайлар. Тюрк тажирлени бирлери огъар «терс агъа» деп де къоя.
Рус купецлер, терик къазакълар, кютюрлердеги мужукълар булан базар аралыкъланы гентлешдиривню, эки якъгъа пайдалы сатыв-алыв юрютювню Солтанмут сабанчы ва гьайванчы къумукълар учун уллу агьамиятлы маишат гьисаплай ва ону жанландырывну чараларын да гёре.
Эндирей базаргъа оьзлер учун эркин ёл ачылгъан рус купецлер къумукъ сабанчылардан, гьайванчылардан, гьавчулардан ашлыкъ, жибин бал, къакъ емишлер, бояв тамур, къыр жанланы терилерин, уьй гьайванланы пенлерин сатып ала. Къумукъ алывчулагъа рус купецлер кендир йип, кетен къумач, тюбек от, атылагъан савут, темир алатлар, савут-саба гелтире.
Гентсаният малларын, ашлыгъын, гьайванны сатывгъа чыгъартагъан къумукъ сабанчылар алыш-беришге Терки къалагъа кёп юрюй. Ондагъы рус базаргъа къумукълар къара тувар, аргъумакъ атлар, къой-тюе юнлер, арпа-будай, бишлакъ, жибин бал, къакъ эт алып геле. Къумукъ сабанчыны акъ, сари будай ашлыгъы Терки базарда ятмай сатыла.
Руслар булан базар аралыкъланы генглешивю Эндирей бийликни маишатына гёрмекли хайыр бере, зор гелим гелтире.
Эндирей бийликге гелим гелтиреген хайырлы аламатланы арасында Чилле ёлну ва Терик гечивню эсгермеге тюше. Гюнбатышдан да, Гюнтувушдан да гелип шо ёлдан ва гичивден оьтеген кёп санавдагъы бай керванлардан алынагъан «ёл гьакъ» ва «гечив гьакъ». Эндирей бийликни хазнасына тюше. Солтанмутну гьакимлик—девлет мюгьюрю басылгъан кагъызы бар ят тажирлер, рус купецлер ва оьзге тюрлю алыш-беришчилер, увакъ савдюгерчилер Эндирейни уллу базарына парахат, «ойнай туруп» гире.
Къумукъланы ва русланы яшавлукъ талапларын кютеген, оланы гьар гюнлюк яшавунда къолланагъан сатыв маллар-матагьлар базарда йыл боюнда табула.
Къумукъ къатынлар уьйде согъуп базаргъа чыгъаргъан юн къумачлар, кийизлер, арбабашлар, чечекли хали-халчалар, къыл аркъанлар, сююплер, эргиши усталар ясагъан гюмюш хынжаллар, алтын-гюмюш тагъымчакълар, билезиклер, жавгьар, инжи торлангъан инчесаният чебер маллар гьар-бир алывчуну гёзюн къыздыра, муштарлыгъын артдыра.
Эндирей башгентде базар беклешмек, алыш-беришчилени гьаракаты генглешмек Терик бойдагъы рус адамланы-къазакъланы ва мужукъланы къумукъ сабанчылар булан къатнашывун артдыра, оланы бир-бирине къонакъ барывну тувдура, савлай бийликге де, терик къазакълагъа да, мужукълагъа да парахатлыкъ бере.
Эндирей бийликни сипте алими, таварихчиси ва адабиятчысы, Солтанмутну девлет сиясатыны баш ойчусу Аваби Акъташи эфенди Къумукъ элге артдагъы вакътилерде тюшген парахатлыкъдан бек къувана. Маданият-марипат чалышывчуларына болуп къалмайлы бары да сабанчылар, гьайванчылар, саниятчылар учун да, алыш-беришчилер учун да давдан эсе парахатлыкъ, барышывлукъ черсиз артыкъ экенни, «давдан улан тувмайгъанны» ол гечеден сонг танг къатагъанны билегендей англай. Парахатлыкъ Аваби Акъташи эфендини оьзюне де, тынышына гьава йимик тарыкълы.
— Илму ахтарывлар, таварих язывлар парахатлыкъны теретинде тюгюл чечек ачмас, емиш де бермес,— дей ол мактабындагъы шекирт яшлагъа.
— Герти айтасан, гьюрметли муаллим, парахатлыкъ ёкъ буса биз мактапда югюнюп олтуруп охуй да турмас эдик, чабып чыгъар эдик атланып бир якъгъа багъып,— деп сёз къошмакъ булан Айдемир мурза, Солтанмутну уланы, устазыны пикрусун да, атасыны парахатчы сиясатын да макътайгъандай сёйлей. Устаз шекиртини сёзюн якълай, ону пикрусун тюз ва адилли санай.
— Бизин Эндирей бийликде парахатлыкъны кюрчюсюн салгъан гьукмудар къудратлы уллубийибиз Солтанмут Чопанулыдыр,— деп Аваби эфенди охувчулары булан лакъырлашывун тамамлай.
Парахатлыкъ девюрде Аваби Акъташини алимлик ахтарывчу, муаллимлик марипатчы ильгьамы яш юрекни яндырагъан, чиркитеген сююв оту йимик гючлене. Авабиден къуванагъан, ол береген билимлени алмагъа салкъын булакъны сувун ичмеге йимик гьасиретли, иштагьлы яшоьрюмлени санаву гюн сайын арта. Олайланы гьайын эте туруп Аваби эфенди, озокъда, элни уллубийи Солтанмутдан изму алып, Эндирейни етти авулуну гьарисинде бирер мадраса, мактап, муталимлер ва шекиртлер учун гьужра ача. Олагъа эндирейли хыйлы яшоьрюмлер къуршала, ислам динни къанунларындан, табиатдан билимлер ала.
Эндирейде охумакъ учун хоншу юртланы мадарлы агьлюлерини, атолуланы акъсюек балалары да мактапгъа шекирт не де мадрасагъа муталим болуп геле, гьужрада яшай.
Умуми билим береген баш мактапны охув ожагъы Аваби эфендини Акъташ оьзен ягъадагъы эркин абзарында, яшыл тереклени арасында ерлешген. Дарс арадагъы танапусланы вакътисинде мактап шекиртлери тереклени салкъынында рагьатлана, Эндирей бийликни баш оьзени Акъташны ягъасыны гёзел гёрюнюшю оланы янгы табиат билимлеге талпындыра.
Абзарындагъы мактапгъа къуршалгъан яшоьрюмлеге, атолуланы ва оьзден сабанчыланы балаларына сынавлу ва илиякълы муаллим Аваби эфенди ислам динни къанунларын, къумукъ халкъны тарихин-таварихин, гьакъыкъатны — табиатны сырларын уьйретегенден къайры да олагъа къумукъланы къанна къазакъ йырларыны, сарын-такъмакъларыны, ёмакъларыны гьакъында англатыв да бере.
Къумукъ халкъ авуз яратывчулугъуна байлавлу оьтгереген согьбет-лакъырлашывларында Аваби эфенди къысгъа къазакъ йырны гьакъында айта туруп, шекиртлеге тенгюнден уьйренмеге тапшурагъан бир чебер асарда булай сёзлер бар:
Аргъумакъ арив атлар—эр кёркю,
Алтынлы садакъ-савут—бел кёркю,
Аривлер сыгъанышса — уьй кёркю,
Аривлер булан батырлар
Оьзлер чи бир отавда ярашыр.
Аркъада эки ясав бетлешсе,
Батырым пайын алма талашыр.
Аваби эфендини мактапдагъы дарслары, гьужрадагъы согьбетлери, илмухасанында оьтгереген ахтарыв сынавлары охувгъа, билим алывгъа къуршалгъан яшоьрюмлеге тарбия якъдан гёрмекли кюйде таъсир эте.
Пасигь муаллим Аваби эфендини баш мактабында билим алагъан акъсюек яшланы сыдрасында Эндирейни уллубийи Солтанмутну тунгуч уланы, он йыллыкъ чагъындагъы Айдемир мурза да бар. Ол да агасы йимик мол санлы, дев периштели болажагъы къаркъара гёлемине къарагъанда билинип тура, шеклик тувдурмай. Оьмюрге яш буса да Айдемир мурза мактапдагъы оьзге шекиртлени арасында «гьакъыллы баш» гьисапда айрыча таныла. Гьакъылбалыкъ чагъына гелмесе де ол, гьакъылгъа токъташгъан, мукъуятлы эргиши йимик ойлаша, оьз пикрусун тартынмайлы билдире. Эндирей бийликдеги парахатлыкъны дагъыйдандагъы беклешдирмекни якълап ол устазына гьар гезик айтагъан сёзлер ону сиясатдан англаву барлыкъгъа шагьатлыкъ эте.
Билим алывгъа, илмугъа Айдемир мурза атасы Солтанмутдан да артыкъ гьасирет. Яшны илмугъа, табиат билимлеге иштагьлыгъы ону динге, исламгъа муъминлигинден эсе артыкъ сезиле. Аваби эфенди береген умуми билим дарсланы Айдемир мурза теренден уьйрене. Муаллимни авзундан чыкъгъан калиманы ол «къарчыгъа жымчыкъны гьавада тутагъандай» чалт ала, гьакъылын къазан йимик къайната. Бир-бир дарсларда шекирт устазыны айтажагъындан алдынлыкъ этип, «устаздан шекирт оза» дегенлей болуп, гележек дарсларда гечилежек англавлагъа, алынажакъ билимлеге гёре гёзленмеген, гьаясыз суаллар берип де къоя. Илиякълы муаллим чыгъынланмай, ачувланмай, некъадар ону иштагьланывундан къувана.
Шекиртини яш, къайнайгъан гьакъылы янгы англавланы, халбат сырланы излейгенликге, харжлагъан сайын артагъан билим хазнагъа, илмуну шавласына талпынагъанлыкъгъа ол тарбиячы гьисапда гюнчюлюксюз янаша.
Айдемир мурза мактапда йимик уьйде де гьар нени гьакъында сорай, гьар-бир аламатны яшыртгъын сырын билмеге къарай. Бир гюн агьлюдеги лакъырда оьзюню анасы Чечек бийке «къыпчакълардан экенни» хыртыч англагъан Айдемир мурза мактап дарсда устазына: «Къыпчакълар кимлердир?»— деп сорагъан.
Соравну ерсиз-замансызына къарамайлы Аваби эфенди тийишли кюйде жавап бере.
— Къыпчакълар, гьюрметли Айдемир мурза,— дей Аваби эфенди,— кёп санавлу тюрк къавумланы бир бутагъы. Муна биз де, гьюрметли шекирт, тюрк къавумланы къумукъ бутагъыбыз.
Къыпчакълар Къумукъ элде, Асси денгиз ягъадагъы генг, эркин тюзлюклерде XI—XII асруларда макан тутгъан. Оланы ханы Артыкъ бажарывлу ва къоччакъ асгербашы болгъан. Гюржюстангъа Рум падишагьыны елевчю асгерлери гьужум башлагъанда Кахетини пачасы Давид къыпчакъ батыр ва сынавлу асгербашы Артыкъны кёмекге чакъыргъан. Къыркъ минг сайламлы атлысы булан барып Артыкъ гюржюлени харлысызлыгъын якълап, Рум падишагьыны елевчю асгерлерине ябушгъан ва оьрлюк алгъан. Гюржю-Кахети пачасы Давид къыпчакъ батырны абурлап огъар уллу асгербашыны къуллугъун тапшургъан. Оьзю де пача Давид къыпчакъ ханны къызы Турандухтгъа уьйленген.
Артыкъ ханны девюрюнде Кавказ тавтюп къыпчакълар Сююнч-Терик оьзенлени арасындагъы тюзлюкде парахат яшагъан. Оланы тили бизин къумукъ тилни кюрчю бутакъларындан бириси. Ногъайлар бизге: «Гьар къумукъда бир къыпчакъ бар»— демекни маънасы ёкъ тюгюл.
Кавказ тавтюп къыпчакъланы ва олар булан бирче къумукъланы асгер гючлерин елевчю Чингисханны от-ялынлы гелген ордулары Къалкъан оьзенде тозгъан. Къыпчакъланы Кавказ тавтюп бойдагъы гьакимлиги даимликге битген, оьзлер де олар оьзге халкълагъа, оьзге тюрк къавумлагъа сыйынып, сингип гетген…
— Сени анангны, бизин гьюрметли бийкебизни ата тухуму, гьакъыллы мурзам, Солакъ оьзенни этеклериндеги Гёксув авлакъны батывлу къамушлукъларында яшынып, монгол елевчюлени къыргъынындан, зулмусундан баш къутгъарып бажаргъан. Чингисхан йимик зулмучуну къазабындан, жазасындан яшынып къутулуп бажармакъ шо девюрде ким де етишип сююнер азатлыкъ тюгюл. Олай къутулувгъа «къоччакълыкъ» деп айтмагъа да ярай,— дей рагьмулу устаз Аваби эфенди, билимлеге иштагьлы шекирти Айдемир мурзагъа.
Берилген жавабы булан бирче муаллим дарсын да, лакъырлашыв-согьбетин де битдире. Олай нече дарсы бите эфендини ва нече дарсы янгыдан башлана. Шолайлыкъда арадан хыйлы йыллар гете, хыйлы сувлар тёбен, эниш агъа.
Бир керен Эндирейде гючлю кюйде ер тербенип, аякъ тюпде жабар сувну уьстю йимик толкъун ура, топуракъ парх ярыла, чырлар сюрлюге, ава, палчыкъ уьйлер чёге, ожакъларындан къачып къыргъа чыгъып бажаргъан яш да, уллу да гьарай-къувун сала, аранларда къалгъан гьайванлар мангырай, шынжырлангъан итлер улуй, гьанцыллай, тавукълар къакъыллай…
Къыргъа чыгъып бир ерге жыйылгъан къатын-къызлар салават сала, товбагъа тюше, къолларын кёкге де гётерип, уллу Аллагьгъа ял бара. Нагать гёрюнеген эргишилер, къоччакъ яшоьрюмлер ари-бери чабып, адамлагъа болагъан кёмегин эте. Нечик алай да юртгъа ала-пелекет тюше…
Экинчи гюн ругьанилер—юртну молла-къадиси, адамлагъа айтып, гьайван-маллар сойдуруп, садагъа къазанлар асдыра, эт уьлюшлер чыгъартдыра, гьалива-татлиликлер оьлешдире. Шолайлыкъда ругьанилер ва барыда муслиманлар кёкден рагьму гёзлей. Гиччини де, уллуну да авзундан: «Аллагь бизге къазаплангъан, не такъсырыбыз бар экен?»— деген суал таймай.
Ругьанилер суалгъа: «Бир-бир уллу адамларыбыз, алыш-беришчилерибиз базарлагъа барып гавур оруслагъа къардаш-къонакъ болуп юрюй, оланы гьарам малларын сатып ала, гавурлар булан ашап-ичип гунагь къазана.
Орус гавурлар булан сагалашып, ашап-ичип, гьагьай-гьугьай, гьаймалан къуруп юрюмеге бизге, бусурманлагъа Аллагьу таала буюрмай. Шо саялы ол бизге къазаплангъан»,— деп жавап бере.
Ер тербенивню себебини гьакъындагъы соравлар Аваби эфендини мактабында да арагъа бир-нече керен чыгъа. Кёпню билмеге, эшитмеге, гёрмеге амыракъ шекирт Айдемир мурза суал салагъанланы сиптечиси.
— Яхари, эфендим,— деп сорай ол,— дюнья къызыл оьгюзню мююзлеринде токътагъан, оьгюз ону бир мююзюнден бириси мююзюне алагъанда ер тербене демек тюз болурму? Биревлер шолай деп айта чы?
— Дюнья етти хортманы аркъасында ерлешген дейгенлер де бар, гьюрметли мурзам. Тек мен олай токъташдырывлагъа къаршыман. Юманистанны дюньягъа аты айтылгъан макътавлу падишагьы Зулкъарнайны, демек Аскендер пачаны пагьмулу устазы, оьр гьакъыллы уллу алим Аристотель язып береген пикруну мен гьакъыкъатгъа, гертиге къыйышагъан гьисаплайман.
— Не деп айта, уллу алим Аристотель?
— Ону пикрусуна гёре, дюнья, тюзю Ер, дёгерек, зор гюргюм. Ер не оьгюзню мююзлеринде, не хортмаланы аркъасында, не де башгъа тюрлю бир ажайып аламатны уьстюнде тюгюл, гьеч бир дазусуз, къалипсиз агъагъан синген мадданы ичинде, дув Аламда юзе…
— Ер гюргюм буса, дёгерек таш йимик дёгереп гетмейми?
— Ону себебин англатмагъа билимим етишмей. Мен атын эсгерген уллу алим Аристотельни де, ондан къалышмайгъан пагьму Архимедни де асарларын юман-грек тилден фарс-иран тилге гёчюрген Фараби эфенди де ачыкъламай масъаланы къалгъан янын,— деп Аваби эфенди ойгъа батгъандай тына. Буса да Айдемир мурзагъа ачыкъ юзден къарап: «Сени бу суалынга илму кюрчюде жавап береген кюйде билимли даражагъа гьалиде етишмегенмен, гьюрметлим»,— деп иржая.
— Олай эсе ер тербенивню себеби недир?— деп ташдырып сорай Айдемир мурза.
— Ер тербенивню, фарс-иран алимлер айтагъан кюйде зензелени, себеплери кёп. Тавлар-ташлар кюрчюден чартлап, увалып сюрлюксе, ташыгъан тав оьзенлер йибитип, тюбюн ашап, къаяланы, ярланы авдарса, ерни ичинден атып къыргъа от чыкъса зензеле йимик табии балагьны себеби болмагъа ярай деп ойлашаман,— дей Аваби шекиртини гезикли суалына жавап къайтара туруп ва рагьатланып, енгил тыныш ала.
— Аставфируллагь! Ер тербенив уллу Аллагьны къудраты деп айт, эфенди!— дей гьужрада яшайгъан акъсюек муталимлени бириси, сайки муаллимни жавабын къырыятсыз санап.
— Озокъда, уллу Аллагь къудратлы! Ону гючю гьар негер де ете, ол оьзю буюрмаса тавлар да сюрлюкмей, оьзенлер ташыгъанда къаялар да, ярлар да авмай, ер де тербенмей,— деп ичинден дуалар да охуп Аваби эфенди, аллагьлы, иманлы муталимни йымышатып, къалгъан тынглавчуланы да къолда сакълап, астаракъ дарсын битдире.
Мактапда янгыз къалгъан муаллим Аваби Акъташи охув ожакъны наслангъан, авурлангъан уьй гьавасын алышдырмагъа ойлашып, бинаны арт терезесин ача. Бинаны къыбласындагъы Салатав сыртлардан гелеген салкъын гьава булан бирче охув ожакъгъа гюнбатышдагъы оьзен сувну къатты агъымыны янгыравукъ къавгъасы да гире. Ону авазына сесгенип Аваби эфенди терезеден къыргъа къарагъанда Акъташ оьзенни ташып, къутуруп гёре. Кёбюсю гьалда оюлма орунуну теренинде тар сызакълар болуп ер-ерден агъагъан сув бугюн толуп, оьзенни ярларыны ортасына етише.
Акъташ сийрекден ташый, шо вакътиде о ярларын авдарардай къудратлы агъа, ону ичине тюшмеге чи нечик де, ягъасында туруп огъар къарамагъа да къоркъувлу. Нечакъы ташыса да, къутурса да ону суву кёп булгъанып тунукъланмай, акъшылт къала, сыныкъ савутлагъа алса тез тонгъа, сюзюге, ичмеге ярайгъан бола.
Акъташ оьзенни акъшылт сувуну ачувлу агъымына сукъланып Аваби эфенди терезеден къаравун узата. Оьзенни ариги ягъасындагъы сырт авлакъда яшгъарагъан бакъчаланы, бавланы, юзюмлюклени гёрюп ону гёнгю ачыла. Ер-ерде олтургъан къошланы, эретургъан чарлакъланы сюлдюрлери, тарлавунда бел бюгюп ишлейген сабанчыланы, бичен юкленген оьгюз арбаланы гьайдайгъан арбачыланы гьаракаты ону юрегин шатландыра. Неге десе атаюрту парахат загьматны тармагъында чалыша.
Аваби эфендини шатлыгъына шо мюгьлетде янгы къуванч къошула. Не къуванч десегиз, о да охув ожакъгъа уллубий Солтанмутну хапарсыздан гирип гелмеги! Элини уллу гьакими, адилли гьукмудары оьзюню уьстюне гирип гелмекге Аваби эфенди гьайран къала, айтмагъа сёз тапмай.
Солтанмут охув ожакъгъа алда бир де гирмегенлик муаллимни юрегине къувун сала, башына нече тюрлю шекли ой гелтире. Аваби эфенди тарыкъ заманда уллубий ону тах отавуна чакъыртгъан. Гьали эфендини уьстюне оьзю гелмекни маънасы не экен?
Четим ойлар мюгьлетни ичинде башын къуршап, бети агъаргъан Аваби эфенди гьукмударына телмирип къарай. Къараса да ону юзюнде къагьрулукъну, ачувну, оьзюне таба башгъа къоркъунчну эслемей. Солтанмут да сабур, тек гийими чи башгъа гезиклерден эсе беземисгин. Ол бёркню ерине башына кийиз къалпакъ, аякъларына магьси чарыкъланы ерине, шыртын мачийлер гийген, енгсиз аркъалыгъын елбеге салгъан.
Сардарлыгъын билдирип Солтанмут бу гезик садакъ-савут да такъмагъан. Кююне къарагъанда ол яхшылыкъгъа гелген. Буса да ону къашлары тююлген, къулакъ уьстдеги узун, къара тюклери де бизлердей эретурмагъа гьакип гёрюне…
— Ассаламу алейкум, гьюрметли эфендим!— деп саламат ювукълашып Солтанмут ойчусу Авабини начар инбашына кюрекдей къолун сала.
— Ваалейкум ассалам, къудратлы солтаным!— деп Аваби Акъташи эфенди арт вакътиде уллубийге айтылагъан сыйлы атны эсгерип баш ие. Гьукмудар разилигин билдирип, рагьмулу къарай. Эфендини пилпиллеп турагъан гёнгю алдындан пердев тайгъандай ачыла. Ону юрегине гелген къара чарс ойлар, акъ тютюндей уча, охув ожакъны ичине гюнеш оьзю тюшгендей уьй шавлалана.
— Хош гелдинг, беш гелдинг, гьюрметли уллубий солтаным,— деп Аваби эфенди «ай гёргендей» шатлана.
— Савбол, эфендим. Сен магъа «солтан» деп къойсанг да яратаман, «уллубийни» гьалиге эл, халкъ айтсын,— деп гьукмудар оьзюн абурлавну янгы ёругъун, дазусун белгилей. Ол оьзюне «солтан» десе ушата башлай. Неге десе огъар османлы Тюркияны къудратлы девлетбашы «Солтан-Магьмут» дей. Рус пачалыкъ идараланы жаваплы къуллукъчуларыны бирлери, айры-айры асгербашчылары, масала, Терки къаланы воеводасы огъар оьз тилине ювукълашдырып: «Салтан-Махмут» деп яза.
— Гел, булай олтур, солтаным,— деп Аваби эфенди огъар оьзю дарс берегенде олтурагъан гиччирек тахын гёрсете.
— Олтурсакъ да ярамай къалмас, тек ари-бери юрюсем юрегим солкъ болар эди бугъай, бираз къарсалай,— деп Солтанмут юрегин тута.
— Мен де шогъар шеклене эдим…
— Не билип?
— Гьалиге ерли мен бир де гёрмеген кюйде пакарсыз гийингенинге къарап: «Солтаным бир затгъа чы къарсалагъан»,— деп ойлашгъан эдим, къудратлым,— дей Аваби эфенди баш ийип.
— Къарсаламаса къоямы мени гюнчюлерим, олагъа къабунуп нечик гийине бусам да билмедим…
— Сабурлукъ, къудратлым, бир сабургъа минг хайыр,— деп Аваби эфенди солтаныны гёнгюне ярардай насигьатын эте.
— Ахыратны азабындан дюньяны намусу гючлю демек герти экен, эфендим. Бу гюнюме ерли шону ойлашмагъанман…
— Дюньябыз бизин гече гелип, эртен гетген къонакъгъа ошай, къудратлы солтаным…
— Къонакъны чы эби бар, гюнчю яман, яшыртгъындан ит йимик хаба!
— Бирев сагъа ит буса, сен огъар бёрю бол!
— Муна, бу насигьатынга гьакъ юрекден разимен, гьакъыллым,— деп Солтанмут, кёп сюеген ойчусуна илиякълы къарай.
— Насигьатны денгизи терен, суву кёп, ону бирев де бойламас ва сувун ичип битдирмес. Оьзюне тарыкъ ойну гиши «насигьатны денгизинден» сюзюп сечип ала турар,— деп эфенди солтанына тапшурмалы сёйлей.
— Ким де ону сени йимик сюзюп бажармас, эфендим. Гьакъылым къарышып, ойларым тююнленип турагъан хыйлы мюгьлетлеримде сув йимик сюзюк, ай йимик ярыкъ насигьат бергенсен, ёрукълу, асувлу сёз айтып тюз ёлгъа салгъансан, эфендим,— деп Солтанмут сабурлана.
— Сёз — гьакъылны тилмачыдыр, пикруну ачгъычыдыр, солтаным…
— Пикругъа да сен пасигьсен, мени учун уллу насипсен. Энни де мен, ярты гийинген кююмде, сенден пикру сорай, насигьат излей чыкъгъанман. Чыкъгъанман десем де, башымны-аягъымны танымай делидей чапгъанман…
— Чакъыртгъан бусанг, гьаман да йимик елдей етишер эдим, гьюрметли гьукмудар. Сени буйругъунга мен ерленген аргъумакъдай гьазирмен.
— Билемисен, эфендим, мени не къарсалатды?
— Билмесем де шекленемен, юрегингде тавдай дерт баргъа… Оьзлерден бетери чачса да чыкъмасдай увлу отлар да, къызыл бурчдан да аччы тилли адамлар да бар бу дюньяда, солтаным,— дей Аваби.
— Олайлар, айрокъ да, бизин бай тухумда асламдан табула дер эдим мен. Элимни къарахалкъындан гёреген тюк чакъы да къыйыным ёкъ. Бары балагь магъа «бийлени бийи» деп атланагъан, гьалиги сырасыз шавхалдан геле.
— Къуюгъа бир авлия ташлагъан ташны заралы минг гьакъыллыгъа тие. Гьалиги шавхалыбызны гьакимлик чалышыву да шолай бугъай… Къуюбашны гьалиге ол, ол елеген…
— Герти сёз гери къалмас, эфендим. тюз айтасан. Къуюгъа таш атагъан да, ону сувун булгъандырагъан да Герей шавхал — оьзю…
— Шавхалны тахына да ол булгъап-булгъап олтурду,— деп Аваби эфенди солтанына гёзтюбюнден къарай.
— Бугюнлер де буса ол шагьин-шагь Аббас булан бирче булгъандыра,— деп Солтанмут онг къолуну юмуругъун тобугъуна ура.
— Сагъа тиеми, чюе-башы?— деп сорай тергевлю ойчу, Аваби эфенди.
— Янгыз магъа тюгюл, савлай Къумукъ элге тие, эфендим…
— Шагьин-шагь булан аралыкъ тутмакъ, от-ялын, атеш булан ойнамакъ!— деп Аваби солтанына яравлу юзде къарай.
— От-ялынны, атешни Герей шавхал магъа бакъдырмагъа хыяллы,— деп Солтанмут терен тыныш ала.
— Ол не сюе?— дей Аваби эфенди, оьзю уллубийни баш ойчусу экенни бирден эсине алгъандай сесгенип.
— Герей шавхал тюнегюн шагь Аббасны элчисин къабул этген, ону булан разилешген, сёйлешип де битген…
— Тенги-тайы тюгюл шагьин-шагьдан не умут эте шавхал?
— Умут этеген шавхал тюгюл — шагьин-шагь…
— Неге?
— Неге тюгюл гюржлю пача Теймураз къызылбаш асгерлени Кахетиден ва Картлиден гьиртлеп, савлай элинден къувалай башлагъан. Зулмугъа баш гётерген гюржю пачаны савутлу гючлерини урувуна чыдамайлы иран асгерлер артгъа тайыша. Къазаплангъан шагьин-шагь оьзюне башгётерген гюржюлеге ачыкъдан тюгюл, яшыртгъындан, хапарсыздан, намарт кюйде урмагъа ойлаша. Намартлыкъ бар туруп, мартлыкъгъа аягъы басылмайгъан хыянат шагьин-шагьны пис оюн шавхал Герей якълай. Якълап да къоймай, оюн яшавгъа чыгъартмагъа шагь Аббасгъа кёмек де эте…
— Нечик?
— Дербентден чыгъып, Терик оьзенге етип, ондан Дарьял къолгъа бурулажакъ иран асгерлени Къумукъ тюзню таптап оьтмегине шавхал разилигин берген…
— Шавхалыбыз бойнуна уллу жаваплыкъны алгъан,— деп терен ойлаша Аваби ва сёзюн узатып,— ташгъа урса да, таш булан урса да къарчыгъа оьле. Шавхалны ташы сагъа урула буса да ярай, къарчыгъа солтаным. Иран шагьны къудраты, ону асгерини гючю булан, балики, Герей, сени гьакимлик чырагъынгны сёндюрмеге сюедир?— дей.
— Бурну ташгъа тиймейли сувда сюйрюк токътамас дегенлейин, мен тийдирермен шавхалны бурнун Таргъу тавну къая ташына! Иран шагьгъа да мен таби болуп баш иймесмен, магъа къол узатгъаны саялы ону анадан тувгъанына гьёкюндюрермен,— деп Солтанмут къарсалап, ари-бери юрюй, ону мангалай териси жыйыла, бюрюше, къулакъларыны уьстюндеги уллу къара тюклери янгыдан къайтып, бизлердей эре тура. Солтаны шагьин-шагьгъа да, шавхалгъа да дазусуз кюйде гючлю ачувлангъанны, олагъа къаршы ябушмагъа киришдей къатгъанны англап, Аваби эфенди ёрукълу насигьат бере.
— Кёмеги гючлю буса кийиз къазыкъ ерге гирер, солтаным. Сен чи бизин эмен къазыгъыбыз, орта багъанабызсан, таш къаябызсан. Сагъа этмеген кёмекни биз кимге этербиз? Элибизни бары да батырлары сени аркъатаявунгдур. Ягъагъа тайып янгыз осаллар токътагъан. Бизин къысматыбыз сени гючюнг, къажымайгъан къаттылыгъынг булан кюйленежек. Бизин оьзтёречелигибизни, оьзденлигибизни сени тартыныв билмейген ясавларынгны къылычы къоруп сакълажакъ,— деп Аваби эфенди солтаныны тюбекдей толгъан юрегин басылтмагъа къарай.
— Кёмек баргъа мени инени гёзю чакъы да шеклигим ёкъ. Ясавларыма ва элимни оьзден халкъына да Асхар тавгъа йимик аркъа таяйман, эфендим.
Тек бийлени бирлерине шеклигим бар. Мени тухумумну бий ва чанка уланларыны арасында арсланлар да, аювлар да, бёрюлер де ёкъ тюгюл, озокъда тюлкюлер де, чагъанлар да барлыгъы да ачыкъ… Тюлкюсюн-тюзге, чагъанын инине къуваларбыз, намартланы!— деп жанлана Солтанмут ва бираз рагьатлана.
— Биригип ясагъан къала бузулмас, солтаным, сен къумукъ бийлени къысылгъан юмурукъдай бирикдирмеге къара, шавхал йимик ярплашдырма, гьар бийни оьзбашына гьакимлик сюрмеге къойма. Тышдан кёмекге де таянма, солтаным, оьзюм деген гёзюмдюр.
— Гьюрметли эфендим, сен мени ичиме гирип чыкъгъандай билдинг ойларымны. Башлап бийлени, сонг савлай къумукъ халкъны бирикдирмек мени аслу мурадым. Разимен насигьатынга. Жымчыкъны къанына гёре жаны да, биз къаракъуш наслу жымчыкъгъа ошамайыкъ…
— Эмен агъачны иелгени-сынгъаны, яхшы игитни уялгъаны-оьлгени,— дейлер. Солтаным,— деп Аваби гьукмударына баш ие.
— Англашына. Энни баш чарамны гёрейим. Сен буса, гьакъыллым, илму ахтарывларынгны давамла. Арабыздагъы лакъыр да ят къулакъгъа чалынмасын,— деп Солтанмут, гелгени йимик хапарсыздан гетип де къала.
Аваби Акъташи эфенди Эндирейни уллубийи тюшген четим гьалгъа, ону да шавхалны да арасындагъы оьжетликге талчыгъа. «Эки де гьукмударны эришивю Къумукъ элни пайдасына тюгюл. Оланы ярашдырмакъ, бал-къашыкъдай барышдырмакъ учун не ёл тапмагъа, нечик чара гёрмеге герек экен?,— деп ол ойгъа бата…