Эрпелиде
Эрпели Къумукъ элни лап бырынгъы, белгили юртларыны бири. Янгы тархны бешинчи асрусунда ону аты «Эри-Пери» деп эсгериле. Олай демек бырынгъы фарс-тюрк айтылышында — гючлю ругълу игит, батыр эрни — халкъны англата.
Эри-Пери гентни батырларыны, демек, алп мурзаларыны игитлиги бырынгъы Беленжер Бирлигини халкъын якълап, VII асруда арап елевчюлеге къаршы урушларда ачыкъ билинген. «Алп хасият», батырлыкъ, къоччакълыкъ Эри-Пери гентде ону аты «Эрпели» юртгъа айлангъанда да кемимеген.
Юртну «Эри-Пери» девюрюнден хабар билмесе де Эндирейни уллубийи Солтанмут оьзюню вакътисидеги Эрпелини къоччакъ уланларыны, айрокъ да юртну уллубийи Будайчыны черсиз къагьруманлыгъыны гьакъында кёп эшитген, ону гьакъылын, гьаракатын бек ушата. Шавхалгъа къаршы турувунда Солтанмут сардар эрпелили Будайчыдан якълав тапмагъа ойлаша. Эндирейни баш мактабында Аваби эфенди булангъы лакъырындан сонг Солтанмутну шо ою гючлене, теренлеше. Баш ойчусу Аваби Акъташи якълагъанлыкъ Солтанмутну гьалекленген юрегине балгьам салгъандай бола. Иран шагьгъа къаршы турмакъны гьакъындагъы оюн да ол якълагъанлыкъ сардарны оьзю тутгъан сияси ёл тюз экенге инандыра. Эндирей бийликни девлетбашы, азат Къумукъ элни сююмлю уллубийи Солтанмут халкъыны харлысызлыгъын сакъламакъ, ону бирлигин болдурмакъ учун алгъасавлу чаралар гёрмеге уруна. Эрпели юртгъа тез етишип, Будайчы бий булан яшыртгъын ёлугъуп сёйлешмек шо чараланы инг де биринчиси. Будайчы бий Таргъу шавхал булан «аюв дос» экенни Солтанмут биле. Шо саялы огъар сырын чечмеге тартынмай шавхалгъа къаршы гьаракатында ол оьзюню ягъын тутаргъа инана.
Эрпелини уллубийи Будайчы батырны хабары уллу ва бек къужурлу. Къаркъара ва ругь якъдан болатдай чыныкъгъан атолуну аввалы дёгерек оьзденлерден—сабанчылардан башлангъан. Ата-бабалары ер сюрюв, ашлыкъ чачыв булан машгъул болуп гелгенге гиччиде огъар «Будайчы» деп ат къойгъанлар.
Авлакъ ишлерде яшдан берли чалыша туруп, Будайчы къыйынгъа да, тынчгъа да ёлукъгъан, ачны да, токъну да хадирин билген, яхшыны да, яманны да айырмагъа бажаргъан. Ол ялгъанны бир де яратмагъан, гертини киришдей къатып якълагъан, янгызланы яны, аркъадашы болгъан.
Къыйынлы гюн гелгенде, балагь къопгъанда Будайчы абдырамагъан, адамагъан, бойнуна хынжал салынса да, тёшюне тапанча тирелсе де ол чёп чакъы да тартынмагъан, къажымагъан, къоркъунчдан уьстюн гелип оьрлюк алгъан. Будайчы тав чакъы къайгъыны да холадай гьисаплап, хынжал ярагъа туз сепгендей ачытдырагъан дертни де май сюртгендей йымышатып, гьар къайсы балагьны да сув тёгюлген отдай сёндюрюп уьйренген. Нечакъы оьрден ташласа да мишик беттёбен тюшмей, дёрт аякъгъа турагъан да йимик Будайчы да, нечик авур намус елкесинден боюнсадай басса да тизден чёкмеген, таш къаядай токътагъан. Эрпелиге, не де ону махилерине яв чапса, хоншу тавлардан талавур гелсе, уллубий Будайчы арсландай ачувлу белсенген, элин къоругъан, чапгъынчыланы кёк ургъан шайтанланы йимик тозгъан.
Будайчы бийни батырлыгъыны хабары эки якъдагъы къавумлагъа, жамиятлагъа, бийликлеге яйылгъан, Эрпелини малын-мюлкюн таламагъа иштагьындан къыл ярагъан хыйлы къачакъланы юрек талпынывун ол «юрек къартыллавгъа» айландыргъан. Юртда ону барын эшитген къачакълар Эрпелиден сабан бой арекден оьтген. «Арсланы бар ормангъа, аюв да аякъ басмас» дегенлей, яманлар Эрпелиге чапмагъа тартына. Неге десе онда эргишилени арсланы Будайчы бий бар.
Эрпелини уллубийи Будайчыны аты Таргъу шавхалны сыйлы аты булан янаша, бир-бирде чи ондан оьрде де айтыла юрюй. Шавхал эрпелили алп батырны кюл тёбеден де алаша, сувсуз оьзенден де абурсуз ерге чыгъартмагъа хыяллана. Савлай къумукъну баш гьукмударына олай ишни этмеге недир — айтды, битди! Тек Будайчы йимик черсиз къагьрумангъа тиш батдырмагъа юмурукъ уруп ярны авдаргъандан да къыйын экен!
…Герей шавхал Эрпелини батыры Будайчыны Таргъугъа, тах отавуна къонакъ чакъыра, ону абурлап хонча къура, ашата-ичире, йыбав бердирте. Къонакъгъа артлы-аллы узатылагъан бал аякъланы бирисине ув къошулгъан бола, ол шону да иче. Къонакълыкъ йыбав тамамланып Будайчыны къонакъ уьйге узаталар…
Инанып гелген къонакъгъа этген намартлыгъы гьызсыз къалажакъгъа шекленмейген шавхал: «Къонакъ ятгъан еринде гьарам оьлюп къалгъан»,— деп билдирермен дей ва ичинден кавлана. Ялгъанны къуйругъу къысгъа экенде шавхалны гьайы ёкъ…
Будайчыны къаркъарасы гьар тюрлю акъубалы балагьлагъа йимик, увгъа къаршы да чыныкъгъан экен… Шавхал ону билмей.
…Будайчы бий ятгъан еринде оьлмейли эртенге эсен-аман чыкъгъанны гёрген Герей шавхал эрпелили батырдан Азрейилден йимик къоркъгъан…
— Къоркъма, шавхал, сени намартлыгъынг магъа март—пайдалы болуп табулду. Берген увунг къаныма яйылмайлы, сыртымда тезден иринленген ярамны тешип акъгъан. Гьеч бир багъывчу эбинден гелмей турагъан яман терсейген ярамны сени увунг сав этди… Сав этгенинг яхшы, тек намартлыгъынг яман!— деп Будайчы батыр шавхалгъа сансымай къарай. Ону учгъунлу къараву шавхалны титирете…
— Гечип къой менден, къонагъым, айыплыман, тек мен бу айыбымны жуварман, деп шавхал кишен тапгъан тюлкюдей иржая.
— Бу гезик мен сенден гечермен, тек дагъы керен къоймасман!
— Дагъы гезикни ихтияры сендедир, къоччагъым Будайчы бий,— деп шавхал огъар шо ерде «бийни» даражасын багъышлай.
— Баракалла магъа бийни даражасын бергенинг учун,— деп Будайчы шавхалгъа гьюрметли гёзден багъа.
Оьзюню айыбын чаймакъ муратда, биревлер айтагъан кюйде буса, «къоркъуп» шавхал Герей, къонагъы Будайчы батыргъа «бий» булан бирче кёп тувар да, чачыв учун кёп ер де, отлавлукълар да, тав сыртда агъачлыкъда багъышлай.
Шавхалны чомартлыгъы, намартлыгъын яшырмакъ учунгъу яревкелик экенни англагъан Будайчы хонтурланып, бетлешип турмайлы саламат савболлашып юртуна, уьюне къайта. Буса да ону юрегинде шавхалгъа хосурлукъ тувмайлы къалмай, шо гьис бара-бара оьжетликге де айлана. Ону билген Солтанмут тезликде Будайчыны уьстюне етишмеге алгъасай. Ёлдашгъа эмчек агъасы Къылычны да алып ол гечелетип Эрпелиге багъып ёл чыгъа.
Ёргъа юрюш аргъумакълагъа минген эки атлы гечени шыплыгъында гьавлайгъан гёк бёрюлердей чалт ёл алып, танг белги берегенде Эрпелини къапу кёпюрюню алдында токътай. Айлананы тергеп къарагъанда олар оьзлер етишген ердеги табиатны аривлюгюн эслей. Танг ярыгъы тунлукъну къувгъанда атлылар Салатавну сыртын къылыч уруп гесгендей къыркъгъан Къойсув оьзенни, ону гюнтувуш ярларына багъып тармашып оралгъан Мадигин, къыблада кёк гюмезине тирелген Гимра, гюнтувушгъа созулгъан къошулчан агъачлыкълар башларына яшыл бёрк гийдирген Аюв ва Чика тавланы гёре.
Энишде бурмалап агъагъан, орну зиндандай терен, баругъа ошашлы хыры таш, суву увучгъа сыярдай аз тар оьзенден башланып, юрт гюнбатышдагъы Мадигин тавну сыртына багъып оьрлене. Юртну ягъа ва орта авулларындагъы абзарларда емиш тереклер яшыллана, баш орамда, оьзен ягъада акъ субай тереклер де оьсе. Кёпюр алда къаравулдай токътагъан эки эмен терекни базыкълыгъы—къулач етмесдей, чылгъыйы — булутлагъа тиердей.
Эртенги гюнню чилле йиплердей созулуп тёгюлеген шавлалары, юртну жума межитини багъыр гюмезин алтын сув берилгендей йыртыллата. Минмараны яшыл къулпасындан юртгъа къарап, бёркюне къысдырылгъан къулакъларын эки де къолу булан да къысып, ярсалып азан чакъырагъан будунну сеси де къонакъланы бусурман юреклерин шавхландыра.
Юрт кёпюрге гечеликде салынгъан эмен тогъаслар ачылып да битмеген. Ёлгъа ювукъда, терек тюпде токътагъан алашаракъ бинаны бир ян эшиги чи ачылгъан. Ону алдында сюнгюлю сакълавчу да гёрюне. Ол къонакълагъа багъып тербенгенде, алашаракъ бинадан дагъы да бир-нече сюнгюлю къыргъа чыгъа.
Башлап тербенген сюнгюлю ун чарадай дёгерек къалкъанын тёшюне тутуп атлыланы алдын къыркъып токътай.
— Ассаламу алейкум!— дей Солтанмут ёлун къыркъгъан янгъыз ва огъар кёмекге алгъасагъан бир-нече сюнгюлюлер юртну гечеги сакълавчулары экенни англап.
— Ваалейкум ассалам, яхшы ёл!— дей алдагъы сюнгюлю.
— Савбол, эрипери,— деп Солтанмут сюнгюлюге абурлу янаша.
— Къайсылайдыр, улан?
— Эрпелиге.
— Къайдансан?
— Эндирейденмен, гьюрметли сакълавчу,— деп Солтанмут илиякълы сёйлей.
— Не хыялынг бар, улан?— деп соравун соза сюнгюлю, биревюлер де ону якълап тынып, тынглай.
— Эрпелини уллубийи, батыр Будайчыгъа къонакълай гелемен,— деп Солтанмут ат еринден тербенип, баш ийип икрам эте.
— Кёп яхшы улан, оьзюню сыйлы атын айтып гелген къонакъны бизин уллубий гьар заман да, гьар чакъда бий отавунда абурлап къаршылай,— деп алдагъы сюнгюлю артдагъыларына бурулуп юм-чум эте, оьзю терек тюпге багъып тая. Артдагъы сюнгюлюлени экевю чюйлерин таш булан къагъып тайдырып аркъалыкъдай тогъасны ача.
— Гиригиз, къонакълар, боюгъузгъа-союгъузгъа къарагъанда гьайбатлы адамларсыз, оюгъуз да гьайбатсыз болмас бугъай,— деп сёйленип биринчи сюнгюлю, ёлдашларына къайтып алаша уьйге гирмекни икрамын эте.
— Кёп баракалла сагъа, къоччагъым,— деп иржайып Солтанмут, бармагъын онг мийине гелтирип ойлашып: «Айтсана, къоччагъым, Будайчыны отаву не ёрукъдадыр? Йыракъдамы?— деп сорай.
— Будайчыны отаву ювукъда,— деп жавап бере биринчи сюнгюлю,— кёпюрден оьтюп солгъа бурулгъандокъ гёрежексен бийибизни къангалы къапуларын ва эки къабат къаласын. Къангалы къапуланы уьстюндеги гёнделен аркъалыкъда, териси булан къуругъан аюв башны эс этежексен…
— О не демекдир?
— Будайчыны аввалы аюв тухумдан экенни англата…
— Англашына,— деп Солтанмут аргъумагъын къапу кёпюрге бакъдыра. Чарлакъ йимик бийик, сокъмакъдай тар агъач кёпюрге аякъ басмагъа тартынып эчки бурнун къычыртса да, дёгерек туягъын къакъса да аргъумакъ уьстюндеги батырны буйругъуна бойсынып алгъа тербене, къоркъунчлу «гечивден» арш ёлдан йимик рагьат оьте. Къылычны тюбюндеги югюрюк де, атолуну аргъумагъындан къалышмай, кёпюрден оьтюп рагьатлана.
— Эрпели оьзенни къакъасы вайлун къолдай терен, кёпюрю гьайбар къаладай бийик,— дей Солтанмут, яндавуруна етишген аркъадашы Къылычгъа бурулуп.
— Теренлиги артыкъ буса да Эрпели оьзен бизин Акъташгъа сувуну эркинлиги якъдан чы етишмей,— деп Къылыч атолусун хошландыра.
— Орамлары да — тыгъырыкълар Эрпелини.
— Яшавлукъ биналары буса Эрпелини гьариси бир беклик къаладан къалышмай, оланы таш чырларыны артында къамалып яв къайтармагъа оьтесиз онгайлы,— дей Къылыч юртну тизилишине асгерлик гёзден къарап.
— Ессине ошамагъан мал гьарам дегенлей, халкъы эрипери Эрпелини беклик къалалары да душман батып бажармасдай къудратлы болмалы,— деп Солтанмут аркъадашыны пикрусун якълай.
Эрпелини баш орамын толтуруп гелеген гьайбатлы эки атлы кёп де юрюмейли солгъа бурулгъанда, бурчда эки къабат къала бина гёрюне. Ону орам якъдан бегетген ярдай бийик таш бару, оьзенни лап хырындан башланып, къыблада бийик къаягъа уруна.
Гёнделен аркъалыгъына тюклю, къакъ аювбаш къагъылгъан къангалы къапугъа етишип атлылар тюбюндеги алашаларыны гюмюш торлангъан тизгинлерин астаракъ тарта. Солтанмут аргъумагъыны еринде олтургъан кюйде алгъа иелип, ялавлу къамучуну сабын уруп, къапу тыгъырыкъны аста-аста къагъа. Къапу тыгъырыкъ ачыла. Башындагъы тери папахы оьзюнден уллу гёрюнеген яргъакъ кёсе гиши орамгъа чыгъа.
— Кимсен?— деп сорай атлыгъа яргъакъ кёсе.
— Мен йыракъдан гелген къонакъман, сен кимсен?— деп Солтанмут ат еринде ерлешип олтура.
— Мен бийимни къапучусуман,— деп яргъакъ кёсе, герип алгъа тёшюн чыгъарта.
— Бийинг уьйдеми, къоччагъым?— деп Солтанмут яргъакъ кёсе къапучугъа бар чакъы илиякълы сёйлей.
— Мени бийим уьйде, къонакъ.
— Юхусундан сама уянгъанмы бийинг?
— Мени бийим тангхораз, ерге ярыкъ тюшсе, гиши ону тёшегинде тапмас,— деп яргъакъ кёсе, оьзюню жавабына разилигинден, сынгъан мичаридей иржая.
— Олай эсе, къоччагъым, билдир огъар, Эндирейден къонакъ гелгенни…
— Гёзленмеген къонакъларбыз,— деп де къошуп яргъакъ кёсеге иржайып, Солтанмут аркъадашы Къылычгъа гёз къыса…
— Къонакъны гёзленгени, гёзленмегени ёкъдур. Намус ортакъ,— дей Къылыч да, яргъакъ кёсеге ягь салып.
— Герти, мени уллубийим Будайчы да шолай айта. Къонакъгъа ол гече де, гюн де шат. Барып билдирейим,— деп яргъакъ кёсе къапучу бурулуп къапу тыгъырыкъдан гире, такъыр-тукъур, зангыр-зунгур авазлар чыгъарта. Ол бийни абзарыны къапусуну ичден салынгъан тогъасларын тайдыра экен. Аз замангъа къапу артгъа шыплыкъ тюшюп, сонг дагъы да даркъ-дуркъ башлана. Арадан кёп де гетмейли къангалы къапуну бир яны астаракъ ачыла, абзарны ичи гёрюне.
Яргъакъ кёсе дагъы да орамгъа чыгъып: «Уллубийге айтдым. Ол сизин гёзлей, гиригиз абзаргъа»,— деп эки де атны тизгинлерин тутуп астаракъ къапу тюпден оьтгере, абзаргъа гийире. Ол шо къуллукъну алай тындырыкълы эте чи, гьатта атлар да огъар сигьручугъа йимик тынглай, тизгинин тартгъан янгъа енгил юрюй.
Абзар ортада ессилери уьстюнден тюшген аргъумакъланы, яргъакъ кёсе башларын тутуп айландырмагъа, оланы солувун басдырмагъа, терин кепдирмеге уруна туруп, къонакълагъа уллубийни отавуна барагъан таш канзилени гёрсете. Ат уьстюнде узакъ олтургъанда къурушгъан бутун-къолун язып абзарда бираз токътагъандан сонг Солтанмут таш канзиден оьрлене. Къылыч да ону арты булан бара.
Канзибашгъа пери санлы, гьайбат бойлу, ярыкъ, ачыкъ юзлю эргиши чыгъа. Ол — Будайчы бий, Эрпели вилаятны баш гьакими. Эндирей вилаятны баш гьакими Солтанмут огъар ювукълашып саламын бере. Саламын да алып, хошгелдисин де берип уьй есси къонакъланы отавуна алып гире.
— Эндирейден экенимни къапучунга билдирсем де, ким экенимни толу ачыкъламагъан эдим. Сен сорагъынча оьзюм айтып къояйым. Мен таргъулу Чопан шавхалны гиччи уланы, Эндирейни уллубийи Солтанмутман,— дей къонакъланы эревлюсю, сонг ол яндавурундагъы батырын гёрсетип: «Бу да мени эмчек агъам, атбашым Къылыч»— деп тына.
— Нечакъы да яхшы, Солтанмут. Кёпден ажайып гьасирет эдим сени гёрмеге, танышмагъа. Гьали буса кёкден тюшген бир малайикдей болуп оьзюнг гелдинг мени ожагъыма. Мени учун уллу сююнч сени къонакъ тюшмегинг! Оьзюнгню ожагъынгда йимик рагьатлан, Солтанмут къонагъым. Къылыч къонакъ, сагъа да айтаман,— деп къуванып, ачылып Будайчы къонакъланы алма-салма ер тапмай.
— Узакъ ёлда къавшалгъансыз, чечинип, жувунуп рагьатланыгъыз, сонг къонакъ уьйде ёлугъарбыз,— деп Будайчы гелгенлени къаравашгъа да, къазагъына да тапшуруп, оьзю ичкери уьйге гире.
Жувунуп, тазаланып енгил болгъан къонакълар аш уьйде аш хапгъандан сонг, Будайчы оланы тах отавуна элте. Ондагъы генг тахтамекде пуруж ястыкълагъа да олтуруп, яшыл хара бётекелеге де таянып уьч де гиши узакъ заман хабарлай.
…Шагь Аббас османлыланы солтаны булан Серава шагьарда байлагъан дагъыргъа гёре Картлини ва Кахетини ихтияры къызылбашлагъа берилген. Шагь гюржюлени янчып сакъламагъа, есирликде яшатмагъа сайламлы сарбаз асгерлерин де йиберген. Гюржюню пачасы, кахетили Теймураз иранлы елевчюлеге къаршы савутлу башгётерип, элини бары да халкъын азатлыкъ ябушувгъа къуршагъан. Иранны савутлу гючлери къазаплангъан гюржю халкъны къайратлы къаршы турувун сёндюрюп, янчып бажармай жанбазарда йимик къыйнала… Алдан гелип ачыкъдан гюч этип бажармагъан шагь Аббас башгётерген гюржюлеге артдан таба хапарсыздан гелип урмагъа ойлаша. Гюржюлени башгётерген савутлу гючлерини артындан таба гелмек учун шагьны асгерлери Кавказ тавланы шимал бетине айланып, Дербентге гелип, ондан таба Къумукъ элни таптап оьтюп, Терик оьзенге етип, Дарьял къысыкъгъа чыкъмагъа герек… Къумукъ элни таптап оьтмек учун 50 минг сарбаз асгер гьазирленген,— дей Солтанмут лакъырыны башында.
— Къумукъ элге аякъ басгъан сарбазлар парахат яшайгъан халкъгъа балагь салмай къоярмы?— деп сорав да берип Будайчы уллубий,— Вуллагь къоймас!»— деп оьзю жавап да къайтара.
— Герей шавхал башгъачалай ойлаша бугъай. Ёкъ эсе ол Иран шагьгъа 50 минг асгерин Къумукъ элден оьтгермеге разилик бермес эди,— деп Солтанмут, онг къолуну токъмакъдай къысылгъан юмуругъун гьавадан айландырып, сонг ачып, бармакъларын ойнатып, тобугъуна аясын ура.
— Сен тюз айтасан, Солтанмут, шавхал не буса да булгъай,— дей къонакъны пикрусуна разилешип, Будайчы уллубий.
— Балики шавхал бизин, сени де, мени де йимик оьзтёрече бийлени, къызылбашланы къылычыны гючю булан янчмагъа, ер этмеге хыяллыдыр? Бизсиз огъар Иран шагьны къулу болуп, ону зурнайына бийимеге ёл ачыла. Таргъу шавхал Иран шагьны къулу болмакъ айыпдыр! Герей буса шону ушата. Ону намарт оюн яшавгъа чыгъартмагъа къоймагъа ярамас! Къоймажакъгъа мен ант да этгенмен,— деп Солтанмут башын оьктем гётере.
— Ва валлагь ва таллагь, мен де къаршыман шавхалны намарт оюна. Шагьны асгерлери Къумукъ элни таптап оьтмесин учун къолумдан гелеген бары да чараланы гёрермен,— деп Будайчы уллубий эки де къолун оьрге гётерип, сонг эниш тюшюрюп, бетин сыйпай.
— Сени уьстюнге, гьюрметли уллубий Будайчы, мен негьакъ гелмегениме шатман, сен мени тюз англадынг. Юрегим алданокъ биле эди сен мени якълажакъны. Энниден сонг биз экибиз де бирикген гючбюз, къудратбыз, шагьгъа къаршы къабунгъан ялынлы отбуз-атешбиз!— деп Солтанмут уьй есси Будайчы бийге чомарт къолун узата. Эки де батыр эретуруп къол алышып, ич ва тыш душманлагъа, айрокъ да Иран шагьына къаршы бирче ябушмагъа разилеше, дыгъар байлай.
Ишлери алгъасавлу экенге Солтанмут уллубий Эрпелиде къонакълыкъда узакъ токътамай, Будайчы булан сёйлешивю битгендокъ, бийлигини башгенти Эндирейге къайта.