Къылыкъ-эдеп масъаллары

Хабарлар

Къыссату Малика

Юз элли суаллы Маликаны хабары

Хабарда гелгенге гёре, Рум вилаятында Малик деген бир падишагь бар эди. Уланы-къызы ёкъ эди. Бир йыл, Каъбагъа барып, къыркъ тюени къурбан этип союп, бир авлет тилегенде, Аллагьу таъала дуасын къабул этип, бир къыз берген эди. Атына Малика деп къойдулар. Бек гёкчек^✻, пагьмулу къыз эди. Аны моллагъа берип, йигирма яшына ерли охутдулар. Бар да илмулардан уьлюш алды.

Бир гюн атасы пайгъамбаргъа салла Ллагьу алайгьи ва саллам гини йиберип: «Бир къызым бар, эрге берсем яхшыму?» — деп сорады. Пайгъамбар да: «Эрге бармакъ да, къатун алмакъ да — мени сюннетимдир», — деп жавап берди. Сонг атасы ол хабарны къызына айтгъанда, Къыз: «Эрге чи барырман, амма оьз жынсым герек, магъа тенглик этеген алим гиши тапсам, пайгъамбарны сюннетин ерине гелтирермен», — деди. Атасы башгъа сёз айтмады.

Бу сёзден сонг хыйлы заман гетген сонг, атасы дюньядан гетип, аны ерине къыз падишагь болду. Тахында олтургъан сонг: «Мени юз элли суалым бар, жавап береген гиши болса, мен огъар барып къатун боламан», — деп хабар салды. «Сюйсе бий болсун, сюйсе къул, — деди. — Амма жавапдан ажиз^✻ болса, оьлтюремен», — деп аны да билдирди.

Шол заман къызгъа умут этип нече-нече алимлер-гьакимлер гелсе де, жавап берип болмай эдилер. Къыз да жавап бермегенин асып оьлтюре эди.

Бу хабар Тюркистан вилаятгъа етишгенде, анда Абдулгьаким атлы бир итти пагьмулу алим бар эди. Ол да къызгъа жавап бермеге гелди. Къыз муну хабарын эшитгенде, янына чакъырып: «Нечун гелдинг?» — деди. Ол Алим: «Сени суалларынга жавап айтмагъа гелдим», — деди. Къыз: «Сени йимик нечелер гелии, жавап бермей, башларын геедим, сен де шолар йимик боларсан»,— деди. Алим: «Къачан оьлсек де, оьлюмге чарабыз ёкъ», — деди. Къыз алимге: «Къайдан гелесен?» — деди.

Алим: «Аталаны аркъасындан, аналаны къурсагъындан гелемен», — деди.

Къыз: «Къайда барасан?» — деди.

Алим: «Ахыратгъа бараман», — деди.

Къыз: «Аллагьу таъала Ер юзюнде аввал къайсы табунну яратды? — деди.

Алим: «Жинлени яратды», — деди.

Къыз: «Бир къыйын суалым бар, жавап бермеге болмассан. Гел, бу ёлдан къайт», — деди.

Алим: «Сен бир чыракъсан мен бир гёбелекмен, сени далап эте туруп мен оьлсем де тамаша болмас», — деди.

Къыз: суалгъа машгъул болуп: «Аллагьу таъала инг алдын не ерни яратды?» — деди.

Алим: «Каф булан Нунну яратды», — деди.

Къы з: «Каф булан Нун не эте?» — деди.

Алим: «Кунпая-кун эте», — деди.

Къыз: «Жутлардан аввал къайсы жутну яратды?» — деди.

Алим: «Таблитни де, Жаблитни де яратып, бирин бирине эр-къатун этип берди. Бирини къуйругъу йыланныки, бирини къуйругъу арперекники^✻ йимик эди», — деди.

Къыз: «Шайтанны атасы-анасы кимдир?» — деди.

Алим: «Таблит-Жаблитдир», — деди.

Къыз: «Къайсы намаздыр кёкден тюшген, амма ерге тиймеген?» — деди.

Алим: «Жаназа намаз», — деди.

Къыз: «Денгизлени аслусу недир?» — деди.

Алим: Нугьну алайгьи ссалам топаны», — деди.

Къыз: «Оьзюню башы да ёкъ, жаны да ёкъ, дюньяда от ашагъан, сув ичген недир?» — деди.

Алим: «Мусаны алайгьи ссалам асасы», — деди.

Къыз: «Кёкден нече китап тюшдю?» — деди.

Алим: «Юз дёрт китап», — деди.

Къыз: «Нечеси машгъур болду? » — деди.

Алим: «Дёртюсю машгьур болду — Таврат Мусагъа, Инжил Исагъа, Забур Давутгъа, Къуръан Мугьаммадгъа салла Ллагьу алайгьи ва ссалам», — деди.

Къыз: «Нече зат атасы ёкъ туруп дюньягъа гелди?» — деди.

Алим: «Беш зат гелди: Адам — бир, Гьавва — эки, Исмаъил учун къурбан болуп гелген Къочгьар — уьч, Салигь пайгъамбарны ташдан чыкъгъан тюеси— дёрт, Мусаны асасы — беш», — деди.

Къыз: «Ерни де, кёкню де арасында намаз къылгъан кимдир?» — деди.

Алим: «Сулайман алайгьи ссалам», — деди.

Къыз: Оьзю къыркъ яшында сакъалы къара, уланы юз йигирма яшында сакъалы акъ болгъан кимдир?» — деди.

Алим: «Ол Узайр пайгъамбардыр. Къыркъ яшында Аллагьу таъала аны бир авлакъда жанын алып, сексен йылдан сонг тиргизди», — деди.

Къыз: «Бири биринден айрылмайгъан эки къуш недир?» деди.

Алим: «Гече-гюн дюр», — деди.

Къыз: «Оьзюнгню юваш тутмакъны, тёбен гёрмакъны кимден уьйрендинг?» — деди.

Алим: «Тюеден уьйрендим — бир эшекни къуйругъуна байласанг да, артындан гете, уллулукъ этмей», — деди.

Къыз: «Уьч зат уьч затсыз гьеч бола, олар нелердир?» — деди.

Алим: «Гёкчек суратлы гишини гьакъылы болмаса гьечдир, алим гишини амалы болмаса гьечдир, бай гишини чомартлыгъы болмаса гьечдир», — деди.

Къыз: «Пайгъамбарыбыз салла Ллагьу таъала алайгьи ва саллам нече йыл яшады?» — деди.

Алим: «Алтмуш уьч йыл», — деди.

Къыз: «Нече яшында пайгъамбарлыкъ берилди?» — деди.

Алим: «Къыркъ яшында берилди», — деди.

Къыз: «Оьмюрюнде нече батман ашлыкъ ашады?» — деди.

Алим: «Йигирма дёрт батман», — деди.

Къыз: «Женнетлер нечедир?» — деди.

Алим: «Сегиз», — деди.

Къыз: «Атларын айт», — деди.

Алим: «Дар-ус-Салам, Дар-ул-Къадар, Дар-ул-Жалал, Жаннату-Ннаъим, Жаннату-л-Фырдавус, Жаннату-л-Маъвай, Жаннату-Ъадн, Жаннату-л-Аъла», — деди.

Къыз: «Жагьаннемлер нечедир? » — деди.

Алим: «Еттидир», — деди.

Къыз: «Атларын сёйле», — деди.

Алим: «Гьавийа, Гьутама, Сакъар, Саъир, Лаза, Жагьим, Жагьаннам», — деди.

Къыз: «Мунафикъ гишиде болагъан нече хасият бар?» — деди.

Алим: «Уьч хасият бар, ялгъан сёйлемакъ — бир, аманатгъа хыянат болмакъ — эки, ваъдагъа хилаф болмакъ — уьч», — деди.

Къыз: «Инг уллу билим недир?» — деди.

Алим: «Гиши оьзюню айыбын билмакъ», — деди.

Къыз: «Жандан сыйлы зат недир?» — деди.

Алим: «Дини бар гишиге — дин, дини ёкъгъа — акъча», - деди.

Къыз: «Къайсы отдур, оьзюню якъгъан гишини гюйдюреген», — деди.

Алим: «Гюнчюлюкдюр» — деди.

Къыз: «Бузулмайгъан мина недир?» — деди.

Алим: «Гюнчюлюкдюр», — деди.

Къыз: «Атасындан уланы гючлю — ол недир?» — деди.

Алим: «Ол темирдир, оьзю ташдан бола, амма ташдан гючлю», — деди.

Къыз: «Гюнню ярыгъы бир керен тийип, дагъы тиймеген ер недир?» — деди.

Алим: «Мусаны алайгьи ссалам асгери Жидда денгизни къырыйына баргъанда, ачылып ёл болуп, фиръавунну^✻: асгери гиргенде къапланып къалгъан ер», — деди.

Къыз: «Дюньяны ортасы не ердир?» — деди.

Алим: «Байту-л-мукъаддас»^✻, — деди.

Къыз: «Адамны гьакъылы кёп болгъан сайын неси аз бола?» — деди.

Алим: «Сёзю аз бола», — деди.

Къыз: «Душманны оьзге бар да гьилласы битгенде нете?» — деди.

Алим: «Дослукъ гёрсете», — деди.

Къыз: «Пайгъамбарлар нечедир?» — деди.

Алим: «Юз йигирма дёрт минг», — деди.

Къыз: «Оланы арасында нечеси элчи пайгъамбардыр?» — деди.

Алим: «Уьч минг уьч юз он уьч», — деди.

Къыз: «Элчи пайгъамбар деп нечигине айтыла?» — деди.

Алим: «Оьзюне кёкден китап тюшгенине айтыла», — деди.

Къыз: «Пайгъамбарлардан нечеси сыйлы?» — деди.

Алим: «Йигирмасы сыйлы — Адам, Нугь, Ибрагьим, Исмаъил, Юнус, Идрис, Лут, Гьуд, Ягьйа, Юсуп, Закария, Салигь, Иса, Сулайман, Давуд, Ильяс, Хизр, Муса, Яъкъуб, Мугьаммад алайгьи ссалату ва ссалам», — деди.

Къыз: «Буланы да арасында къайсылар артыкъ сыйлыдыр?» — деди.

Алим: «Дёртюсю артыкъ сыйлы — Ибрагьим, Муса, Иса, Мугьаммад алайгьи саалату ва ссалам», — деди.

Къыз: «Супулукъ къайсындан къалды?» — деди.

Алим: «Идрисден къалды», — деди.

Къыз: «Алим къайсы эди?» — деди.

Алим: «Хизр эди», — деди.

Къыз: «Рази къайсы эди?» — деди.

Алим: «Исмаъил», — деди.

Къыз: «Сабур къайсы?» — деди.

Алим: «Айюб», — деди.

Къыз: «Аллагьу таъала Къуръанда не яхшы къулдур деп нечесин макътады?» — деди.

Алим: «Экисин макътады — балагьгъа бек сабурлукъ этмакъ учун Айюбну, ниъматгъа кёп шюкрю^✻ этмакъ учун Давудну», — деди.

Къыз: «Дюньяны ташламакъ къайсындан къалды?» — деди.

Алим: «Исадан къалды», — деди.

Къыз: «Пакъырлыкъ къайсындан къалды?» —деди.

Алим: «Ягьйадан», — деди.

Къыз: «Нече пайгъамбар падишагь болду?» — деди.

Алим: «Беш пайгъамбар болду — Юсуп, Давуд, Сулайман, Зулкъарнайн, Мугьаммад алайгьиму ссалам», — деди.

Къыз: «Бютюн дюньяда нече гиши падишагь болду?» — деди.

Алим: «Дёрт гиши болду, экиси бусурман эди — бири Сулайман, бири Зулкъарнайн, экиси бусурман тюгюл эди — бири Намруд, бири Шаддад», — деди.

Къыз: «Нече пайгъамбар тиридир?» — деди.

Алим: «Дёрт пайгъамбар тири — Иса да, Идрис да дёртюнчю кёкде малаиклер булан таат этелер^✻, Хизр къуруда сувсап болгъанлагъа сув бере, Ильяс сувда гъаркъ болгъанланы^✻ къутгьара», — деди.

Къыз: «Нече къушну оьлтюрсе гюнагь бола?» — деди.

Алим: «Дёртню оьлтюрсе гюнагь бола: гёк къаргъа — бир, къарлыгъач — эки, гюкюк — уьч, ябалакъ — дёрт», — деди.

Къыз: «Нечун гюнагь бола?» — деди.

Алим: «Адам алайгьи ссалам женнетден ерге тюшгенде гёк къаргъа аш гелтирип сакълай эди, къарлыгъач — Ибрагьимни алайгьи ссалам отуна сув гелтирди, гюкюк — Сулайманны алайгьи ссалам элчиси эди. Ябалакъ да — Сулаймангъа насигьат этди; Сулайман ябалакъгъа будайны нечун ашамайсан дегенде, атагъыз Адам алайгьи ссалам будай ашамакъ саялы женнетден чыкъды деген эди», — деди.

Къыз: «Къабурда къайсы пайгъамбарны эти чириди?», — деди.

Алим: «Атасы булан гёрюшгенде атдан тюшмеген эди, аны учун Юсуф пайгъамбарны эти чириди», — деди.

Къыз: «Атасыз тувгъан къайсы пайгъамбардыр?» — деди.

Алим: «Шиш пайгъамбардыр; бир гюн Адам да, Гьавва да, яшлар менден деп бири, менден деп бири эришип, сонг бири бирине ювукълукъ этгенде чыкъгъан сувларын алып, бир шишаны ичинде сакълагъанда, тогъуз ай он гюнден сонг шишадан бир яш пайда болду, атына Шиш дедилер», — деди.

Къыз: «Магъа бар да ваъза-насигьатны ичине жыягъан дёрт сёз айт», — деди.

Алим: «Аллагьу таъалагъа къуллукъ да эт, оьлюмню де эсингде сакъла, Аллагьдан да къоркъ, гьеч гишини де инжитме», — деди.

Къыз: «Инг яхшы иш недир?» — деди.

Алим: «Илму охумакъ», — деди.

Къыз: «Гишиге илму не эте?» — деди.

Алим: «Гиччи буса уллу эте, ярлы буса бай эте», — деди.

Къыз: «Дюнья деп негер айталар?» — деди.

Алим: «Гьар не ахырат ягъына пайда этмеген затгъа айталар», — деди.

Къыз: «Аллагьу таъаланы разилиги не булан гьасил бола?» — деди.

Алим: «Ата-ананы разилиги булан бола», — деди.

Къыз: «Инг яман иш недир?» — деди.

Алим: «Халкъдан зат умут этмакъ», — деди.

Къыз: «Инг маърифатлы гиши кимдир?» — деди.

Алим: «Оьзюню оьзгелерден кем гёреген гишидир», — деди.

Къыз: «Аллагьу таъаланы ибадатына юрекни бакъдырагъан не затдыр?» — деди.

Алим: «Оьлюмню эсгермакъ», — деди.

Къыз: «Дюньяда нечик турмагъа герек?» — деди.

Алим: «Гече бир ерде туруп, эртен чыгъып гетеген ёлавчу йимик», — деди.

Къыз: «Гиши нече ерде таныла?» — деди

Алим: «Уьч ерде таныла — сапаргъа чыкъмакъ — бир, сатув-алув этмакъ — эки, хоншу болмакъ — уьч», — деди.

Къыз: «Яман авлет негер ошай?» — деди.

Алим: «Артыкъ бармакъгъа ошай — гессе авурта, гесмесе эрши бола», — деди.

Къыз: «Къурдашлыкъ не булан арта?» — деди.

Алим: «Къурдашыны айьгбын яшырмакъ булан», — деди,

Къыз: «Гюнагьны дарманы недир?» — деди.

Алим: «Тавба этмакъ», — деди.

Къыз: «Сапаргъа чыкъса да, къыйынлыкъ-тарлыкъ гёрмейген нече гишидир?» — деди.

Алим: «Уьч гишидир — арив юзлю гиши — бир, санаъатчы^✻ гиши — эки, алим гиши — уьч», — деди.

Къыз: «Къуръанда къайсы сурат^✻ алдын тюшдю?» — деди.

Алим: «Ал-ъалакъ (икъраъ би-сми раббика-ллази халакъа) сурат», — деди.

Къыз: «Къайсы аят артда тюшдю?» — деди.

Алим: «Ал-Маида (Ал-йавма акмалту лакум динакум) деген аят», — деди.

Къыз: «Дюньяда женнет ким этди?» — деди.

Алим: «Адны уланы Шаддад этди», — деди.

Къыз: «Яъжуж-Маъжужну аслусу недир?» — деди.

Алим: «Нугьну алайгьи ссалам ерге ташлангъан манисинден» яратылгъанлар, бойлары он эки аршун, сакъаллары етти аршун», — деди.

Къыз: «Малайиклер эркекму, тишиму?! — деди.

Алим: «Оларда эркеклик-тишилик ёкъ», — деди.

Къыз: «Малайиклени ашамагъы-ичмагъы недир?» — деди.

Алим: «Аллагьу таъаланы эсгермакъ», — деди.

Къыз: «Он сегиз минг алам нелердир?» — деди.

Алим: «Алты минг тюрлю гьайванлар, алты минг тюрлю отлар, алты минг тюрлю къушлар», — деди.

Къыз: «Денгизни ичинде балыкъны къарнында къыркъ гюн ибадат этген кимдир?» — деди.

Алим: «Юнус алайгьи ссалам», — деди.

Къыз: «Къайсы рагьматдыр, халкъ андан къачагъан?» — деди.

Алим: «Янгур», — деди.

Къыз: «Къайсы питнедир, халкъ аны сюеген?» — деди.

Алим: «Мал да, авлад [авлет, яшлар] да», — деди.

Къыз: «Къайсы терекдир, он эки бутагъы бар, гъар бутагъында отуз япурагъы бар, гъар япуракъны да эки бети бар — бири акъ, бири къара?» — деди.

Алим: «Ол йылдыр — гъар йылда он эки ай болур, гъар айда отуз гече-гюндюр», — деди.

Къыз: «Дюньяда аччилик^✻ недир?» — деди.

Алим: «Пакъырлыкъ», — деди.

Къыз: «Дюньяда гючлюлюк недир?» — деди.

Алим: «Байлыкъ», — деди.

Къыз: «Дюньяны генглиги не булан?» — деди.

Алим: «Падишагьлыкъны адиллиги булан, алимни илмусу булан, байланы сахаваты булан, пакъырланы дуасы булан», — деди.

Къыз: «Дюньяда имаратлы ерму кёп, харап ерму кёп?» — деди.

Алим: «Харап ер кёп, бар да имаратлар харап болажакъ», — деди.

Къыз: «Нече гьайван адамдан айлангъан?» — деди.

Алим: «Он дёрт гьайван айлангъан: тавшан — халкъны арасында шайтанлыкъ этеген бир гиши эди, гюе — пайгъамбардан юнню арасына яшынгъан бир гиши эди, аюв — Бану Исраиллени арасында гьарамлыкъ этип юрюйген бир гиши эди, маймул^✻ — Иса пайгъамбаргъа инанмагъан гиши эди, донгуз — гьарам ашайгъан бир гиши эди, тюлкю — урлавуч гиши эди, мия — макрючю бир къатун эди, чагъан — оьлюню гебинин алагъан бир гиши эди, къачыр — сатып алагъанда артыкъ алып, сатагъанда кем береген гиши эди, такъалыбакъа — алагъанда артыкъ оьлчеп, берегенде кем оьлчейген гиши эди, тотукъуш — оьзюню чархын халкъгъа гёрсетип юрюйген бир гиши эди, чичкъан — кёп сёйлейген гиши эди, еркъанат — халкъны айыбын айтагъан бир гиши эди, пил — гьакъылсыз бир бай гиши эди», — деди.

Къыз: «Илму сыйлыму, мал сыйлыму?» — деди.

Алим: «Илму сыйлы — илму ессине дос, мал душман; илму урланмай, мал урлана; илму берген сайын арта, мал кем бола», — деди.

Къыз: «Анабыз Гьавваны, атабыз Адамны ичинденму яратды, тишинденму^✻ яратды?» — деди.

Алим: «Ичинден яратды, тишинден яратгъан буса, эркеклер йимик ачыкъ юрюр эдилер», — деди.

Къыз: «Янгыз эркекден тиши болду, янгыз тишиден эркек де болду, ол нелердир?» — деди.

Алим: «Адамдан Гьавва болду, Марьямдан Иса болду», — деди.

Къыз: Эсгиленмейген эки зат недир?» — деди.

Алим: «Женнетни ниъматлары да, жагьаннемни азаплары да», — деди.

Къыз: «Етти зат етти затдан тоймай, олар нелердир?» — деди.

Алим: «Гёз — къарамакъдан, къатунгиши — эргишиден, ер — янгурдан, от — агъачдан, алим — илмудан, бай — малдан, адам — яшамакъдан тоймас», — деди.

Къыз: «Гьар не ерге барса да, халкъ оьзюню сюеген гиши кимдир? — деди.

Алим: «Эдепли гиши», — деди.

Къыз: «Дохтурлар дарман тапмайгъан аврув недир?» — деди.

Алим: «Авлиялыкъ», — деди.

Къыз: «Савлукъдан яхшы зат недир?» — деди.

Алим: «Гишини яхшыгъа аты чыкъмакъ», — деди.

Къыз: «Оьлюмден яман зат недир?» — деди.

Алим: «Гишини ямангъа аты чыкъмакъ», — деди.

Къыз: «Инг гьакъыллы гиши кимдир?» — деди.

Алим: «Кёп билип, аз сёйлейген гиши», — деди.

Къыз: «Дохтургъа гьажатлы болмай турмагъа не этейим?» — деди.

Алим: «Аз аша, аз юхла», — деди.

Къыз: «Ибадат нече тюрлю бола?» — деди.

Алим: «Уьч тюрлю бола, юрек булан этмакъ — бир, авуз булан этмакъ — эки, санлар булан этмакъ — уьч», — деди.

Къыз: «Къайсы татли затдыр — ахыры аччы болагъан?» — деди.

Алим: «Яшлыкъ», — деди.

Къыз: «Ахыры татли болагъан аччы зат недир?» — деди.

Алим: «Сабурлукъ», — деди.

Къыз: «Эки затгъа етишдиреген эки зат недир?» — деди.

Алим: «Сабурлукъ — муратгъа етишдирер, баргъа рази болуп таман деп турмакъ — байлыкъгъа етишдирер», — деди.

Къыз: «Къайтарып болмайгъан уьч зат недир?» — деди.

Алим: «Айтылгъан сёз — бир, атылгъан окъ — эки, гетген оьмюр — уьч», — деди.

Къыз: «Адам алайгьи ссалам женнетде будайдан нече бюртюк ашагъан эди?» — деди.

Алим: «Эки бюртюк», — деди.

Къыз: «Ол заман будай бюртюкню уллулугъу не къадар эди?» — деди.

Алим: «Йымыртгъа къадар бар эди», — деди.

Къыз: «Жан не ерден гире, не ерден чыгъа»? — деди.

Алим: «Елкесинден гире, авзундан чыгъа», — деди.

Къыз: «Пакъырлыкъ гелтиреген затлар нечедир?» — деди.

Алим: «Он экидир, ялгъан айтмакъ — бир, ялгъан ант этмакъ — эки, чархы нас болгъан гьалда ашамакъ — уьч, гьар зат булан тишлерин тазаламакъ — дёрт, ашны увакъларын ерге тёкмакъ — беш, къолун жувмай ашамакъ — алты, ата-ананы атларын айтып чакъырмакъ — етти, тагьарат этген ерде намазгъа жувунмакъ — сегиз, шалбарын эретуруп гиймакъ — тогъуз, чыракъны уьфюрюп сёндюрмакъ — он этеги булан бетин сибир- макъ — он бир, илмуну хор тутмакъ — он эки», — деди.

Къыз: «Къатунланы бир нече табиатлары бар, нелердир?» — деди.

Алим: «Атгъа ошай — ваъдасын битдирмейлер, бёрюге ошай — аманатгъа хыянат болалар, итге ошай — бар затгъа таман деп турмайлар, маймунгъа ошай — гьар гишиге багъып бир кюлер, эшекге ошай — сёзге къулакъ асмайлар, шайтангьа ошай — хоншуланы урушдуралар», — деди.

Къыз: «Женнет кимлеге гьашыкъ?», — деди.

Алим: «Ораза тутагъанлагъа да, тарыкъсыз сёзден тилин сакълайгъанлагъа да, Къуръан охуйгъанлагъа да, ачлагъа аш берегенлеге де, яшлыкъда тавба этегенлеге де, эртен намазгъа тез турагъанлагъа да, оьзюне сюеген затны оьзгеге де сюегенлеге де гьашыкъ», — деди.

Къыз: «Уьч зат айтып уьч затны сорагъан кимдир?» — деди.

Алим: «Муса алайгьи ссаламдыр; бир гюн Аллагьу таъалагъа — «ай Аллагьым, савлукъ бердинг, сыркъавлукъ бермеген бусанг не болады^✻» деди; Аллагьу таъала — «ол заман гьеч ким мени эсгермес эди» деди; Муса — «тирилик бердинг, оьлюмню бермеген бусанг не болады» деди; Аллагьу таъала — «гьеч ким мени танымас эди» деди; Муса — «женнетни яратдынг, жагьаннемни яратмасанг не болады» деди; Аллагьу таъала — «гьеч ким менден къоркъмас эди» деп айтды.

Къыз: «Азы кёп болагъан уьч зат недир?» — деди.

Алим: «Гишиге яхшылыкъ этмакъ — бир, саваб — эки, пакъыр гиши — уьч», — деди.

Къыз: «Къурдашлыкъ этмакъ хатарлы болагъан эки зат недир?» — деди.

Алим: «Къатунгиши — бир, падишагь — эки», — деди.

Къыз: «Къуллукъ этмеге айып гёрмейген эки гиши кимлердир?» — деди.

Алим: «Бири улан-къыздыр — ата-анасына къуллукъ этмакъны айып гёрмеслер, бири де уьй ессидир — къонакъгъа къуллукъ этмакъны айып гёрмес», — деди.

Къыз: «Нече затдан сакъланмакъ герек?» —деди.

Алим: «Уьч затдан герек, денгиз — бир, арслан — эки, падишагь — уьч», — деди.

Къыз: «Эсли гиши кимдир?» — деди.

Алим: «Оьлюмню кёп эсгереген», — деди.

Къыз: «Адамгъа нече зат эсгиклик гелтире?» — деди.

Алим: «Уьч зат гелтире, чакъырмагъан ерге бармакъ — бир, ялгъан айтмакъ — эки, къызгъанч гишиден зат тилемакъ — уьч», — деди.

Къыз: «Адам алайгьи ссалам женнетден чыкъгъанда Ер юзюнде не вилаятгъа тюшдю?» —д еди.

Алим: «Гьинд вилаятгъа тюшдю», — деди.

Къыз: «Гьавва не ерге тюшдю?» — деди.

Алим: «Жиддагъа тюшдю», — деди.

Къыз: «Ер юзюнде булар не ерде ёлугъуп гёрюшдюлер?» — деди.

Алим: «Арафа тавда», — деди.

Къыз: «Адам алайгьи ссалам женнетден ерге тюшгенде опурагъы неди?» — деди.

Алим: «Женнетни япуракъларындан уьч япуракъ эди», — деди.

Къыз: «Аллагьу таъала дюньяны яратмагъа не гюн башлады?» — деди.

Алим: «Къаттыгюн», — деди.

Къыз: «Савапны-гюнагьны язагъан малайиклер адамны не еринде тура?» — деди.

Алим: «Эки де яврункъалакъны арасында», — деди.

Къыз: «Оланы къаламы недир?» — деди.

Алим: «Адамны тили», — деди.

Къыз: «Оланы шакъысы недир?» — деди.

Алим: «Адамны тюкюрюгю», — деди.

Къыз: «Оланы язагъан такътасы недир?» — деди.

Алим: «Адамны юреги», — деди.

Къыз: «Къыямат гюн инг кёп гьасрат^✻ болагъанлар кимлердир?» — деди.

Алим: «Мал жыйып — ашамагъан да, илму билип амал этмеген де», — деди.

Къыз: «Гюнагьдан сакъланмайгъан алим гиши негер ошай?» — деди.

Алим: «Панар тутгъан сокъургъа ошай», — деди.

Къыз: «Уьч затсыз даим къалмайгъан уьч зат нелердир?» — деди.

Алим: «Мал — севдюгерликсиз, илму — багьссыз, мюлк — адилликсиз даим къалмас», — деди.

Къыз: «Гьакъылсыз гишиге не тийишли?» — деди.

Алим: «Сёйлемей турмакъ тийишли», — деди.

Къыз: «Дюньяда инг къыйын затлар нечедир?» — деди.

Алим: «Уьчдюр: гъарипликде^✻ сыркъав болмакъ — бир, эки дос бири биринден айрылмакъ — эки, билимсиз гиши булан ёлдаш болмакъ — уьч», — деди.

Къыз: «Устазсыз билеген затлар нечедир?» — деди.

Алим: «Уьчдюр; оьрдек баласы сувда юзмакъны да, къатунгиши яш тапмакъны да, бёрю къозуну алып къачмакъны да — устазсыз билер», — деди.

Къыз: «Адамлар сюймейген эки гиши кимлердир?» — деди.

Алим: «Бири — къызгъанч гиши, бири — зулмучу гиши», — деди.

Къыз: «Адамны юрегин хош, юзюн акъ этеген недир?» — деди.

Алим: «Яхшы авлад», — деди.

Къыз: «Шекерден татли недир?» — деди.

Алим: «Къурдашлар бир мажлисде олтурмакъ», — деди.

Къыз: «Амалсыз алим негер ошай?» — деди.

Алим: «Емишсиз терекге ошай», — деди.

Къыз: «Илмусуз супу негер ошай?» — деди.

Алим: «Къапусуз азбаргъа ошай», — деди.

Къыз: «Гьар кимни тишлери туршу булан къамаша, татли булан къамашагъан кимдир?» — деди.

Алим: «Ол къадидир, ришват^✻ берсенг тишлери къамашыр», — деди.

Къыз: «Дюньяда оьлюп тирилген нече пайгъамбардыр?» — деди.

Алим: «Уьчдюр: Юнус, Узайр, Жаржис», — деди.

Къыз: «Малаиклени инг сыйлылары нечедир?» — деди.

Алим: «Дёртдюр: Жабраил — бир, Микаил — эки, Исрафил — уьч, Азраил — дёрт», — деди.

Къыз: «Аллагьу таъала дюньяны нече гюнден яратып битди?» — деди.

Алим: «Алты гюнден битди», — деди.

Къыз: «Аллагьу таъала оьзю сюйген буса, дюньяны гёз юмуп ачгъынча яратып бола туруп, алты гюн къалмагъы нечундур?» — деди.

Алим: «Халкъгъа алгъасамай сабурлукъ булан иш этмакъны уьйретмакъ учун», — деди.

Къыз: «Гьакъылсыз гишини несинден таныйсан?» — деди.

Алим: «Оьзюню кёплюгюнден таныйман», — деди.

Къыз: «Аллагьу таъаланы ягъында пакъырлыгъына сабурлукъ этип турагъан ярлы гиши де, тийишли ерде чомартлыгъын да юрютеген, ниъматгъа шюкюрлюк де этеген бай гиши де, къайсы яхшыдыр?» — деди.

Алим: «Бай гиши яхшы», — деди.

Къыз: «Ахыр имансыз болуп оьлмакъгъа йибереген затлар нечедир?» — деди.

Алим: «Уьчдюр, имангъа шюкюр эте турмакъны къоймакъ — бир, имансыз оьлмакъдан къоркъмай гъафил турмакъ — эки, халкъгъа зулму этмакъ — уьч», — деди.

Къыз: «Исрафил малаик сюрюн чалмакъ нече керен бола?» — деди.

Алим: «Уьч керен бола, къыямат гюн ювукъ болгъанда аввал халкъны къоркъутмакъ учун чалмакъ — бир, халкъны жанын алмакъ учун чалмакъ — эки, къыямат гюн халкъны жанларын салмакъ учун чалмакъ — уьч».

Къыз: «Малаиклер не затдан яратылгъан?» — деди.

Алим: «Нюрден яратылгъан», — деди.

Къыз: «Жинлер неден яратылгъан?» — деди.

Алим: «Отдан», — деди.

Къыз: «Адамны яхшы досу, яман душманы недир?» — деди.

Алим: «Авлет», — деди.

Къыз: «Халкъ оьзюнден къачагъан, амма къутулмайгъан недир?» — деди.

Алим: «Оьлюм», — деди.

Къыз: «Дюнья негер ошай», — деди.

Алим: «Гече гёрген тюшге ошай», — деди.

Къыз: «Намаз да, ораза да, гьаж да, закат да тайдырмайгъан гюнагьны не тайдыра?» — деди.

Алим: «Уьй-агьлю учун касбу этмакъда болагъан къайгъы», — деди.

Къыз: «Женнетде гьюри къызланы гебин гьакъкъы^✻ недир? — деди.

Алим: «Месжитни сибирмакъ», — деди.

Къыз: «Къыямат гюн мизан терезени яхшылыкъ ягъына салынагъан затланы инг авур гелегени недир?» — деди.

Алим: «Гишини къылыгъы яхшы болмакъ», — деди.

Сонг Къыз: «Баракалла сени устазынга!» — деп, орнундан туруп, ол алимни ол оьзюню орнунда олтуртду. Шол сагъат алимлени-гьажилени де жыйып, гебин къыйгъан сонг, эр—къатун болуп къалдылар.

Валлагьу аъламу би-ссаваб ва илайгьи-л-маржаъул мааб^✻.

Эсгерив: Къазан тилде язылгъан Маликаны хабарындан биз язгъаны бир аз да камилдир. Анда юз суал бар эди. Мунда юз элли бар.

(1908-нчи йылда Темирханшурадагъы ташбасмаханада чыгъарылгъан А. Акайны «Бу жылтны ичинде уьч китап бардыр» деген китабындан, 2—11 б.)

Къыссату Гьатим ат-Таъи

Арабистанда Басра деген шагьарлы, кёп малы-мюлкю булан Гьатим ат-Таъи деген бир бай гиши бар эди. Оьзюню заманында дюньяда андан чомарт гиши ёкъ эди. Тилевчюлер^✻ кёп гелсинлер деп, абзарына отуз къапу салгъан эди.

Бир гюн бир тилевчю ерге булан^✻ отуз да къапусундан гирип, зат тиледи. Гьатим, гьар тилегенде, тилегенин берип: «Отуз да къапудан бирдагъы керен гелсенг де, берирбиз» — деди. Ол гиши: «Баракаллагь сени чомартлыгъынга! Мен тилевчю де тюгюлмен, Керман шагьардан гелген севдюгерчимен. Бизин якъда да сени йимик сахават бир къыз бар, къайсыгъыз артыкъ экенсиз деп сынай эдим», — деди. Гьатим ол къызны гьалындан сорады. Ол гиши: «Атына Шамса деп айталар, атасы-анасы да ёкъ, кёп малны уьстюндеги къыз, сагъа лайыкъ эди», — деди.

Гьатим муну сёзюн эшитгенде, ол къызгъа юрекден гьашыкъ болуп: «Сен юртунга къайтагъанда, экибиз бирче барайыкъ. Аллагьу таъала насип этсе, бизге болур», — деди.

Бир-нече гюнден сонг булар сапар этип, ай ярымдан Кермангъа етишдилер. Къараса, базарда чавушлар: «Шамсаны бу гече къонакълыгъы бар, сюйген гиши гелигиз!» — деп чакъырып айланалар. Булар да бардылар.

Шол гече къызны уьюне минг сегиз юз гиши жыйылгъан эди. Тюрлю-тюрлю ашлар булан къонакълыкъ этген сонг, къайтагъанда гьарисини къолуна бирер алтун берди.

Гьатим къызны оьзюн де танып, булай чомартлыгъын да гёргенде, гьашыкълыгъы бир экен — минг болду. Жыйылгъан халкъ къайтгъанда, Гьатим къызгъа бир къуллугъу барны билдирди. Къыз буланы халбатгъа чакъырып сорагъанда, Гьатам оьзюню мурадын айтды. Оьзю хыйлы малны-девлетни уьстюнде экенин де билдирди. Къыз да Гьатимни къабул этип: «Мен сагъа гелмеге ярай, амма уьч шарт бар», — деди. Гьатим: «Олар нелердир?» — деди. Къыз: «Аввалгъынчысы — Къандагьар деген юртда бир гиши бар, гьар гюн эртен авлакъдагъы бир терекни тюбюне барып, ахшам къайта. Шону гьикматын билип гелмеге герек. Экинчиси — Кабил деген шагьарда бир гаши бар: гьар базар гюн арив суратлар этип сата, амма гьёкюнюп гене къайтарып ала, шону да себебин билмеге герек. Уьчюнчюсю — Арап вилаятда Гьатим деген бир гиши бар: аны сахаватлыгъыны аты дюньяны тутгъан, мени бу къадар сахаватлыгъымны хабары юртумдан чыкъмай. Шол Гьатиму-т-Таъини башын гесип де гелтирме герек», — деди. Гьатим къызны кёп сюймакъдан, бу уьч де шартны бойнуна алып, бир гюн «къайдасан Къандагьар!» — деп, ёлгъа чыкъды.

Ат булан тамам йигирма беш гюн юрюп, Къандагьаргъа гирди. Андан шол баягъы гишини акътарып къонакъ тюшдю. Аш-сувдан сонг, ол гишиге не мурат учун къайдан гелгенин билдирди. Сонг ол гиши хабарын башлап:

— Бир гюн авлакъда шол сен айтагъан терекни тюбюнде олтуруп тура эдим. Нагагьдан терекни башына уьч гёгюрчюн къонгъанын гёрдюм. Бир аздан сонг, бириси учуп мени яныма гелди. Тутмагъа деп турагъанда, силкинип, бир арив къыз болду. Шол сагьат бугъар гьашыкъ болуп сёйлегенде, «гьали бир аз юхум бар» деп, тизиме баш этип ятды. Ол юхлагъанда, бирдагъысы гелип, ол да къыз болду. Муну гёргенде, аввалгъын унутуп, бугъар гьашыкъ болдум. Ол да бир тизиме баш этип ятды. Сонг къалгъан бири де гелип, булардан да арив къыз болду. Ону гёргенде, оланы унутдум. Муну булан сёйлей турагъанда, бирисилер де уянып: «Сен бирибизни сююп турмадынг. Тургъан бусанг, сагъа болур эдик. Бизден башгъаны гёрсенг, огъар да багъар эдинг», — деп, учуп гетдилер. Энди шолагъа гьашыкълыгъымдан, бирдагъы гёрюнмесмукен деп, гьар гюн барып шол терекни тюбюн сакълайман, — деди.

Гьатим, муну хабарын билген сонг, эртен сапаргъа чыгъып, он сегиз гюнден Кабилге етишип, шол суратчы гишини уьюне барды. Ол гиши де, Гьатимни не учун гелгенин билген сонг, хабарын башлап:

— Мен бир бай атадан къалгъан янгыз улан эдим. Ичинде гьавузу булан кёп арив бир бавум бар эди. Бир гюн анда эки йыланны ябуша туруп гёрдюм. Бири къара, бири акъ эди. Къара йылан гюч этегенин гёрюп, аны оьлтюрдюм. Акъ йылан да шол ерде ёкъ болуп къалды. Шол заман бир аз юхум гелип, бир терекни тюбюнде ятдым. Уянгъанда, оьзюмню бир уллу падишагьны мажлисинде гёрдюм. Мен бу ишге гьайран болуп турагъанда, тахда олтургъан падишагь магъа: «Сен къоркъма! Сен бизге кёп уллу яхшылыкъ этдинг, биз сагъа тийишли гьюрметни этмеге гелтирдик», — деди. Мен огъар: «Сиз айтагъан яхшылыкъдан мени хабарым ёкъ, сиз кимлерсиз?» — дедим. Ол: «Мен бусурман жинлени падишагьман. Гавур жинлени падишагьы мени къызымны оьзюню уланына тилеп, бермеген эдим. Энди бир ифритни^✻ йиберип, бизден хабарсыз къызымны алып гетмеге сююп, экиси де сизин бавда йылан суратда ябуша болгъанлар. Сен ифритни оьлтюргенсен», — деди. Мен де: «Олай экен дагъы, мени хабарым ёкъ эди», — дедим. Сонг падишагь мажлисдеги алимлеринден: «Бу гишиге не гьюрмет тийишли?» — деп сорады. Алимлер хыйлы заман ойлашгъан сонг, къызны магъа бермакъны маслагьат гёрюп, шол ерде гебин къыйдылар. Гьасилю-л-калам, мен де къабул этип, аны алып, арада эки яш да болду. Уьч-дёрт йылдан сонг, ата юртум эсиме тюшюп, бир гюн пашманлыкъ этгенде, къызны атасы аны билип: «Сюе бусанг, ватанынга бармагъа да ярар. Амма андан оьзге къатунлагъа къарасанг, мени къызым сенде турмас», — деди. Мен де къарамасгъа ваъда этдим. Сонг бизин ифритлени аркъасына миндирип: «Гёзлеригизни юмугъуз!» — деди. Юмуп ачгъанда, баягъы бавубузда табулдукъ. Шондан сонг, ата юртубузда беш йыл тамам арив яшав этдик. Бир гюн къалкъыгъа чыкъгъан эдим. Тюпден сувгъа барагъан къызлар бар эди. Шоланы бирине иржайып сёйлейгенимни къатунум гёрген экен, эки де яшын да къучагъына алып: «Бугюнден сонг мен сагъа ёкъман!» — деп, учуп гетди де къалды. Шол замандан берли, шол уьй агьлюмню суратларын этип, сатаман. Дагъы да, къызгъанып, къайтарып аламан, — деди.

Гьатим, муну да хабарын билген сонг, къызгъа гьашыкълыгъыны къувваты булан, къыркъ уьч гюнлюк ёлну отуз гюнден гесип, Шамсаны янына етишди. Шамсаны гёнгю де Гьатимде болмакъ саялы, къачан гелер экен деп къарай эди. Гелгенде, янына чакъырып, сёйлетди. Гьатим бар да эшитген-гёргенин айтгъан сонг: «Баракаллагь сагъа, эки шартны тамам этгенсен. Амма Гьатимни башы къайда?» — деди.

Гьатим, башындан бёркюн де тайдырып: «Гьатимны башы муна!» — деп ишара этди. Къыз, дюньяда аты айтылгъан Гьатам да бу болуп, бу да оьзюню булан бир болмагъа сюймакъны гёргенде, кёп шат болду. Шол сагьат алимлени-гьажилени де жыйып, гебинни къыйгъан сонг, эр-къатун болуп къалдылар.

(Абусупьян ибн Акай. «Бу жылтны ичинде уьч китап бардыр». Темриханшура, 1908 и., 38-40 б.)

Къылыкъ китап

بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِي و به نَسْتَعِينُ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. وَالصَّلاَةُ وَالسَّلاَمُ عَلَىٰ سَيِّدِ الْمُرْسَلِينَ. وَعَلَىٰ آلِهِ وَأَصْحَابِهِ أَجْمَعِينَ. أَمَّا بَعْدُ

_(Бисмиллагьи ррагьмани ррагьим ва бигьи настаъин. Алгьамдулиллагьи раббил ъаламин. Ва ссаляту ва ссаламу ъаля саййидил мурсалин. Ва ъаля алигьи ва асгьабигьи ажмаъин. Амма баъд.)

Ай дин къардаш! Инсангъа арив къылыкъдан артыкъ ярашагъан зат ёкъдур. Пайгъамбарыбыз ﷺ да: «بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ صَالِحَ الأَخْلاقِ‏» деп айтгъан^✻. Маънасы — «Мен арив къылыкъны камил этмакъ учун йиберилдим» — деген сёздюр.

Бирдагъы гьадисинде: «ذَهَبَ حُسْنُ الْخُلُقِ بِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ» деп бар^✻. Маънасы — «Арив къылыкъ — дюньяны да, ахыратны да яхшылыгъын жыйып алгъан» — деген сёз.

Бирдагъы гьадисинде: «أَثْقَلُ مَا يُوضَعُ فِي الْمِيزَانِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حُسْنُ الْخُلُقِ» деген. Маънасы — «Къыямат гюн мизангъа салынагъан затланы инг авуру — арив къылыкъдыр» — деген сёз.

Шону учун, къылыкъ ягъындан бир китап чыгъармакъ арив гёрюнюп, къазан китапланы^✻ бирин таржума этдик. Оьзге китаплардан алып да кёп зат къошулду. Бизин оьз халкъыбызны гьалына хас йимик болагъан ярашувлу бир-нече затланы оьз ягъыбыздан да артдырдыкъ. Дюньяда абурлу да, ахыратда талайлы да болмагъа сюйген гиши булай китаплагъа къарап арив къылыкъ уьйренмели.

МУКЪАДДИМА

Эдеп-къылыкъ дегенбиз — адамланы адам этип, гьайванлардан айырагъан затдыр, адамны гьар кимни янында сюйкюмлю де, иътибарлы да этип гёрсетеген бир сыпатдыр. Башгъа гьар тюрлю гвайванлар да, адамлар йимик ашайлар, ичелер, юхлайлар. Адамны олардан артыкъ этип айырагъан зат бар буса, ол да — гьакъыл, пикру, сёйлемакъ, илму, эдеп-къылыкъ йимик сыпатлардыр.

Оьзюне гьар ким рази болуп, бар да халкъгъа бир йимик сюйкюмлю гёрюнмеге сюйген гишиге инг уллу себеп, инг гючлю чара — эдепли, къылыкълы болмакъдыр. Эдепли, арив къылыкълы бир бала оьзюню тартгъан алтундан багьалыдыр. Шолай бала,гележек гюнлерде атасыны-анасыны юзюнден башгъа да, бютюн миллетини юзюн де акъ этер. «Муна бу не яхшы гишидир!» деп халкъ бири-бирине гёрсетеген талайлы бир гишидир.

Гьадис: «أَكْمَلُ الْمُؤْمِنِينَ إِيمَانًا أَحْسَنُهُمْ خُلُقًا», Маънасы — «Муъмин къуллардан инг де иманы камил гиши — арив къылыкълы болгъаныдыр» — деген сёз^✻. Гьадис: «إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيُدْرِكُ بِحُسْنِ الْخُلُقِ دَرَجَةَ الْقَائِمِ الصَّائِمِ». Маънасы — «Муъмин гиши, арив къылыкъ себепли, гече туруп намаз къылагъан, гюндюз ораза тутагъан гишини даражасына етишер», — деген сёз^✻.

Бир адам нечакъы кёп зат билсе де, некъадар уллу даражалы болса да, къылыкъсыз болгъан сонг, гьеч бир къыйматы ёкъдур. Къылыкъсыз болгъан алим гишини емишсиз терекге ошатмакъ имкан болса да, къылыкъсыз да, жагьил де болгъан гишини ошатмагъа зат тапмакъ да тынч тюгюл.

БАШ

Баш — инсанны инг сыйлы саныдыр. Инсанны инсан этген, гьакъыл да, гьар затны гёрюп, тергеп алагъан гёзю де, гишини ваъзасына тынглап, гьакъылын алагъан къулагьы да, гьар гишини даражасын танымагъа инг дурус оьлчев болгъан тили, авзу да — башында бола.

Бир гиши сёйлейген сёзге къаршы «герти» деп айтагъан ерде — башын энкейтмакъ да, «олай тюгюл» дейген ерде — башын силкмакъ да, бир затгъа ажайиплик этгенде «гьай-гьай» деп башын ари-бери чайкъамакъ да — эдепли гишилени иши тюгюл. Уллу гишилени ягъында этмеге гьеч де ярамас.

Яйны да, къышны да хас гийимлери бар. Яйда исси этеген уллу бёрк гийип, къышда гиччи енгил бёрк гиймакъ да — маънасызлыкъдыр. Чалма чалмакъ динибизде сюннет буса да, алимлер йимик уллу бир гиши болмагъан сонг, очарларда, базарларда да чалып юрюмакъ арив тюгюл. Оьзюню даражасын танымай, оьзге уллуланы да эксик этмакъ бола.

Гьар заман таза лап къарамагъа эринмейген гишилер чачларын оьсдюрмакъны дин ягъындан зарары ёкъ буса да, гьар гюн жувуп, тарап къарамагъа да эринеген, не заман къолу бошаса башын хашымагъа да узатагъанлар, чачын оьсдюрюп, башына бир юк гётермакъ да ошавлу болмай. Мажлисде, яда аншы ягъында, яда бир адам булан сёйлеп турагъанда, кисесинден тарагъын чыгъарып, башын-сакъалын тарамакъ да — гишини маърифатсызлыгъын гёрсете. Оьзюнден уллу гишини башына, бёркюне тиймакъ да — эдепсизликдир.

ГЁЗ

Гёз Аллагьу таъаланы тарафындан берилген нечик уллу бир ниъмат экенин билмеге сюйген гиши, сокъурланы гьалын-гюнюн тергеп къарасын. Шол заман оьзю Аллагьу таъалагъа некъадар шюкрю этмеге тийишли экенин билер. Шариъатда къарамагъа гьарам болгъан затлагъа къарамакъ да, бир гиши сёз сёйлейген заманда аны тувра гёзюне къарап турмакъ, яда гёзюн оьнге^✻ затгъа къаратып машгъул этмакъ да, орамда юрюйгенде, башын гётерип, гьар якъгъа яда бурулуп артгъа къарамакъ да, къаршы гелеген бир гиши оьтюп гетген сонг, огъар багъып айланып токътап къалмакъ да, бир гишини уьюне гиргенде, гьар затны тергеп къарай турмакъ да — эрши гёрюнеген ишлердендир.

Изнусуз бир гишини китабына, дептерине, гишиден гелген кагъызына яда яза турагъан кагъызына къарамакъ да — эдепсизликдир.

Уллу шагьарланы орамларында юрюйген заман, магъазинлени терезелеринде тизилген затлагъа тарыкъсыз токътап къарап турмакъ да, уллу миналаны гёргенде, орамны ортаcында гьайран болуп авзун ачып къалмакъ да — гишини бир жагьил болмагъын билдире.

Мажлисдеги ашлагъа кёп заман тувра къарап турмакъ да — сютюрлюкдюр. Мажлисде, ялкъгъанын билдирип, сагьатына кёл къарай турмакъ да, эсней-кюcтюне турмакъ да — эдепден тюгюл.

Гёзден тийишли кюйде пайдаланмакъ — гьар затгъа тергевню гёзю булан къарамакъ булан да, хасокъда — пайдалы китаплагъа къарамакъ буландадыр.

КЪУЛАКЪЛАР

Эки тиши сёйлей турагъанда, тарыкъсыз бир тиши тынглап турмакъ да, мактапда бир муаллим дарс охуй турагъанда, яшлардан бири орамдагъы бир тавушгъа тынглап, алтундан багъалы илму береген дарсындан магьрюм къалмакъ да — эдепсизлик болагъан йимик, къулакъланы кирли къоймакъ да, мажлисдеги уллуланы ягъында зат сугъуп тазаламакъ да — билимсизликдир.

БУРУН — АВУЗ

Гьар заман бурнун тарта турмакъ да, юзюн бурушдуруп, бармагъы булан бурнун тазалай турмакъ да, мажлисде къолъявлугъу булан адам жиргенирдей тавуш этип бурнун сибирмакъ да, бурнундан чыкъгъан затны не ер къаршы гелсе де ташламакъ да — эрши затлардыр. Тарыкълы болмагъан сонг, мажлисде бир ашны яда башгъа затны ийислемакъ йимик ишлер — эдепсизликдир.

Авзундан чыкъгъан пусну ювугъундагъы гишини юзюне къаршы йибермакъдан да сакъланмагъа герек. Гишини пусу гишиге арив гелмейгени маълюм.

Авзун жувмай, сивак^✻ булан тазаламай къоюп, пусундан тиши жиртенирдей ийис гелеген болмакъ да — арив зат тютюл. Уллуланы янында авзун герип ачып эеиемакъдан да, бир иш этегенде, тёменги эрнин хавуп, кюйеюз суратда гёрюнмакъдан да, уллуланы мажлисинде бармакъ яда башгъа зат булан тиш- лерин тазаламакъдан да сакъланмагъа тийишли. Мажлисде ашны авзу булан хавуп уьзмей, къолу булан гиччи гесек этип, авзуна салмакъ да — эдеплердендир.

ТИЛ — СЁЗ

Сёзню кёплюгю — гьакъылны азлыгъына тюз этер. Масал: «Адамлыкъ недир — англамакъ, аз сёйлеп, кёп тынгламакъ». Бирдагъы масал: «Кёп сёзню азы яхшы, аз сёзню— оьзю яхты». Сёзню, кёп ойлашып, сонг айтмалы, Айтылгъан сонг гьё- кюнмакъ — пайда бермей. Масал: «Айтылгъан сёз — атылгъан окъ». Гьакъыллы гиши, айрылмас ерге унутмас сёз де айтмас^✻.

Бир тиши бир хабарны сёйлей турагъанда, башгъа бир тиши де, шол хабарны билегенин билдирип, аны сёзюне къошула бармакъ да; огъар соралгъан суалгъа бу да къошулуп жавап бермакъ да; ол сёйлей турагъанда, битме къоймай, аны сёзюн гесип, бу да сёзге башламакъ да — гьакъыллы гишини иши тюгюл.

Уллуланы сёзюне къошулмакъ да, уллуланы ягъында кюлетеген затланы сёйлемакъ да, уллулар айтгъан арив затгъа тийишлисинден артыкъ къычгъырып кюлемакъ да — эдепсизликдир.

Назму айтмакъ, макъам этмакъ йимик оьзю бажарагъан бир зат учун мажлисдегилени узакъ ялбартмакъ да — арив болмаса ярай.

Юхлайгъан гишини ягъында сёйлемакъ, тавуш этмакъ да, гишини уялтагъан масхара этмакъ да, сёзюне гишини тынглатмакъ учун къолундан яда опурагъындан тартмакъ да, мажлисде бир гишини къулагъына къапланып лакъырт этмакъ да — эдепге хилаф гелеген затлар.

Тарыкъсыз сёзлер булан вакътын оьтгермакъ — оьмюрюн зая этмакъдыр. Масала, орамдан барагъан бир гишиге: «Къайдан гелесен?», «Къайда барасан?» деп айтмакъ — тарыкъсыз сёз. Къайдан гелсе гелсин, сагъа не? Балики, яшыртгъын бир иши болмагъа да ярай. Ол заман ол гиши яда сёйлемей гетмеге герек, — сени хатиринг къалажакъ. Яда, ялгъан сёйлеп, гюнагьлы болажакъ. Яда, яшырмагъа сюйген заты загьир болажакъ. Гьасилу-л-калам, гиши яда белгили кюйде пайдасы бар маъналы сёз сёйлесин, яда сёзню къоюп башгъа затгъа машгъул болсун.

Сёзню арасында, «андан сонг» йимик, «тюгюлму» йимик, «масала» йимик затланы кёп къошуп сёйлемакъ да, гьар сёзюнде бир ант этмакъ да, орус тил йимик башгъа бир тилдеги сёзлени кёп къошуп сёйлемакъ да — ошавлу затлар тюгюл. Оьз тилибизде ёкъ затланы башгъа тилден алмакъны ёлу да бар. Гьар затланы да башгъа тил булан сёйлемакъ — оьз тилибизни ёкъ этмеге далап этмакъ болмасму?! «Ушатмакъ», «къабул» деген сёзлер гьазир бар экен чи, «пирнимайит» деген сёзге не гьажат? «Янгылыш», «хата» деген сёзлер бар туруп, «ашипка» деген сёз нечун? Бизге орус тил де тарыкъ. Амма оьз тилибизге къошуп булгъамай, айры юрютсек ярамайму?

КЪОЛЛАР

Сёйлейгенде къолларын булгъап яда бармакъларын силкип сёйлемакъ да, жыйылгъан халкъны бирисин бармагъы булан тюртюп яда къолу булан ишара этил гёрсетмакъ да, уллу гишилени янында бармакъларын истолгъа яда шанжалгъа къагъып ойнамакъ да, оьзюнден уллу гишини янында къолларын кисесине сугъуп турмакъ да, тиятыр^✻ йимик ерлерде къолун башгъа гишини инбашына салмакъ да, мажлисде къолун яягъына тиреп турмакъ да; гьар гёрген затны, гёрмакъ булан бютюнлюк этмей, къолу булан да тутуп къарамакъ да; «бер чи»,«бер къарайым» деп къолун бар чакъы узатмакъ да; къолларын кирли, тырнакъларын оьсдюрюп сакъламакъ да; къолу нас затгъа тийген сонг, жувмай туруп гишини къолун алмакъ да — эдепге хилаф гелеген эрши затлар.

Оьзюнден уллу — диванбек йимик, учаска^✻ йимик гишилеге ёлукъгъанда, барып къолун алмакъ да — эдеп тюгюл. Оьзлер аввал къол узатса, барып алмагъа герек.

АЯКЪЛАР

Оьзюнден уллулагъа аягъы булан тиймакъ да, аны ягъында аягъын узатып олтурмакъ да, юрюйген гиши сюрюнмеге ярайгъан ерде бир аягъыны уьстюне салып олтурмакъ да, уллуланы ягъында аякъларын тербете турмакъ да — эдепсизликдир.

Къышда аякълагъа исси затлар гиймей, сувукъ этип сакъламакъ — яман аврувлагъа себеп болагъан йимик, яйда къалын затлар гийип терлетмакъ да — бармакъ араларын бузуп, яман ийис гелмакъгъа себеп бола.

Динибизге гёре, гьар гюн эртен аякъларын жувуп гиймакъ — адат да, парз да болмакъдан башгъа, савлукъ ягъындан да бек пайдалы бир иш болмакъ саялы, огъар эринмеге ярамас.

Чораплар гьар заман жувулуп таза болмалы. Чораплары гиши гёрсе къусардай нас болагъанлар — оьзлени янында наслыкъ да, тазалыкъ да бир йимик саналагъан гъайван табиатлы гишилердир.

Гече, аякъларын чечип, эркин кюйде, рагьат ятмагъа тийишли. Уьйге гирегенде, аягъына гийген затларын орта ёлда чечип къоймакъ — билимсизликдир. Адам юрюйген ёлдан эки якъгъа тайдырып чечмеге герек бола.

ЯХШЫ КЪЫЛЫКЪЛАНЫ БАЯНЫ

ИБАДАТ

«Ибадат» деген — къуллукъ этмакъ маънада болуп, аламны яратгъан Аллагьу таъалагъа этилеген бир парздыр. Аллагьу таъалагъа къуллукъ этмакъ — гьар буйругъун тутуп, гьар гери ургъан затындан сакъланмакъ буландыр. Гьадис: «اعْبُدْ رَبَّكَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ». Маънасы — «Аллагьу таъалагъа сен аны гёре турагъан йимик къуллукъ эт, сен аны нечакъы гёрмесенг де, ол сени гёре» деген сёз.^✻

Аллагьу таъала оьз къулларына дюнья булан ахыратда хайыры тиежек гьар бир яхшы ишлени буюруп, зарары тиеген гьар яман затдан гери ургъан. Шол саялы Аллагьу таалагъа тийиш- ли кююнде къуллукъ этеген гиши — яхшы къылыкъланы гьар бирин юрютюп, яман къылыкъланы гьар биринден йыракъ турагъны гиши бола. Олай болгъан сонг, ибадат деген — бары да яхшы къылыкъланы башы да болуп, инсанны дюньяда да, ахыратда да талайлы этеген бир сыпатдыр.

Гьадис: «أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِأَفْضَلَ مِنْ دَرَجَةِ الصِّيَامِ وَالصَّلَاةِ وَالصَّدَقَةِ؟ إِصْلَاحُ ذَاتِ الْبَيْنِ». Маънасы — «Сизге оразадан да, намаздан да, садагъадан да артыкъ даражалы затдан хабар берейим: адамланы арасында маслагъат этип татувлулукъ-татлилик салмакъдыр» деген сёз.^✻

МУТИЪЛИК

Мутиълик деген — гьар бир гиши оьзюнден уллулагъа гёрсетежакъ арив бир сыпатдыр. Атагъа да, анагъа да, устазгъа-муаллимге де, оьз ватанына да, ватанны рагьат сакъламакъ учун падишагь тарапындан салынгъан низамлагъа да мутиъ болмакъ — гьар инсан учун тийишли бир ишдир. Ата-анагъа мутиълик, олагъа къуллукъ этмакъ булан да, буйрукъларын юрютмакъ булан да, олагъа ачыкъ юз гёрсетип, урушса гётермакъ булан да, оланы юреклерин бузагъан затланы айтмамакъ булан да болур. Гьадис: «طَاعَةُ اللَّهِ طَاعَةُ الْوَالِدِ، وَمَعْصِيَةُ اللَّهِ مَعْصِيَةُ الْوَالِدِ». Маънасы — «Атагъа мутиъ болмакъ — Аллагьу таалагъа мутиъ болмакъдыр, атагъа асси болмакъ — Аллагьу таъалагъа асси болмакъдыр» деген сёз.^✻

Устазгъа-муаллимге мутиълик, ата-анагъа къаршы этилеген мутиълик де булан бирче, — олар берген дарсны билип, гьар дарсгъа янгылмай гелмакъ булан да, мактапдагъыланы инг бек къайгъы этеген инсаплысы болмагъа далап этмакъ буландадыр.

Ватангъа мутиълик — ватанны сакъламакъ учун салынгъан низамланы билип, шол низамлардан да тишгъари оьзгелеге де зарарлы затланы этмамакъ булан да, оьз ватанындагьы халкъны барысын да «ватан къардашлары» деп билип, гьеч бирине зулму этмамакъ булан да, ватан учун пайдалы болгъан гьар бир къуллукъгъа гьазир болмакъ булан да болур.

Гьадис: «لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقٍ فِي مَعْصِيَةِ الْخَالِقِ». Маънасы — «Аллагъу таъалагъа ассилик болагъан ишде, гьеч гиши гишиге мутиъ болмагъа ярамас» деген сёз.^✻

ГЬЮРМЕТ

Бу да — уллулагъа къаршы тил булан, яда гьал булан, яда иш булан этилеген арив бир сыпатдыр. Бир адам башгъалагьа некъадар гьюрметли болса, оьзю де халкъдан шол къадар гьюрмет гёрюр. Гьюрметсиз болса, оьзюне гьюрмет этеген гиши де болмас.

Бир мажлисге гиргенде, уллулар олтурмакъдан аввал барып уллулагъа тийишли ерде олтурмакъ да; халкъны ягьында сыйлы болгъан бир гишиге бир заман хатири къалмакъ йимик бир себеп саялы лайыкъ-гьюрметин юрютмамакъ да; уьюне бир гиши гелгенде, ачыкъ юз булан, эретуруп къаршылыкъ этмамакъ^✻ да,— гьюрмет деген арив сыпатдан магьрюм болмакъдыр.

БАРЫШМАКЪ

Гьар кимге къаршы ачыкъ юзлю, татли тилли болмакъ да, янындагъы гишини уялтагъан, юрегин бузагъан эрши сёзлерден, тюзсюз масхаралардан, орунсуз кюлемакъдан сакъланмакъ да — барышмакъны эдеплериндендир.

Бир гишиге къаршы сёйлейгенде, «Шону да билмеймусан?!» «Ай агьмакъ!» йимик, «Билимсиз гишисен» деген сёзню англатагъан калималар айтмакъ да; бир гиши оьзюне сёйлейгенде яхшы тынглап турмай бир зат охуп яда бир затгъа къарап турмакъ да; бир гишини мысгъыллайгъан иш этмакъ яда сёз айтмакъ да — барышмакъны хилафыдыр. Гишини мысгъылламакъ — Аллагьу таъаланы ачувун чыгъарагъан затланы биридир. Гишини мысгъыллайгъан гиши, ахыры оьзю де мысгъылланагъан болуп къалмакъдан къоркъмагъа тийишли.

ТЮЗЛЮК

Ишинде хыянат болгъан гишилер гьеч бир заман талайлы болмаслар. Тюз тургъан гишини гьар ким сюер. Мугьтажлыкъ гёрсе, байлар да огъар кёмек этер. Тюз тургъан гиши гьеч бир заман хорлукъ гёрмес, гюнден-гюн сыйлы болур. Амма тюзлюкден магьрюм гиши — инг талайсыз гишидир. Огъар инанып гьеч бир къуллукъда орун берилмес.

Ваъдасына тюз турмакъ да — арив къылыкъланы инг яхшыларындандыр. Ваъдагъа ялгъан болмакъ — адамсызлыкъдыр. Болжалында гелтирип бермей буса, гишини китабын алмакъ да тюзлюк тюгюл. Бир гишини сырын бир гишиге ачмай сакъламакъ — тюзлюкдендир. Сыр сакъламайгъан адам — ахыры халкъны арасында инамсыз гиши болуп къалыр.

Аманатгъа хыянатлыкъ буса — мунафикъни аламатыдыр. Гьадис: «لَا إِيمَانَ لِمَنْ لَا أَمَانَةَ لَهُ، وَلَا دِينَ لِمَنْ لَا عَهْدَ لَهُ». Маънасы — «Аманатгъа хыянат гишини иманы ёкъдур, ваъдагъа ялгъан гишини дини де ёкъдур» деген сёз.^✻

КЁМЕКЛЕШМЕК

Дюньяда кёмексиз янгыз бир гиши бажарып болмайгъан хыйлы ишлер барлыгъы маълюм. Шону учун, бир гиши оьзю башына чыгъып болмайгъан ишде башгъа бир гишиден кёмек далап этсе, огъар яда мал, яда илму булан, яда гьакъыл берип кёмек этмакъ — дин ягъындан да, гьакъыл ягъындан да бек тийишли, кёп саваплы бир адамлыкъдыр. Аят: «وَتَعَاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوَى». Маънасы — «Яхшы затлагъа кёмеклешигиз» деген сёз^✻. Гьадис: «خَيْرُ النَّاسِ مَنْ يَنْفَعُ النَّاسَ». Маънасы — «Адамланы яхшысы — халкъгъа яхшылыгъы тиеген гишидир» деген сёз^✻. Амма яман ишлерде кёмеклешмакъ — шариъат ягъындан гери урулгъан затдыр.

Бир адам гишилени къыйын гюнлеринде кёмек эте буса, оьзюне де шолай гюнлер гелгенде, кёмекчилер табагъан йимик, гишиге кёмексиз гиши, оьзюне бир къыйын гюн къаршы гелгенде гишини къыйын понюне къарамай эди, гьали оьзюне гезик деп айтагъанлар да болур. Гьадис: «مَنْ أَرَادَ أَنْ تُسْتَجَابَ دَعْوَتُهُ وَيُكْشَفَ كُرْبَتُهُ فَلْيُفَرِّجْ عَنْ مُعْسِرٍ». Маънасы — «Гьар ким дуасы Аллагь ягъында къабул болгъанын сюйсе, оьзю къыйынлыкъдан, балагьдан къутулмагъа да сюйсе къыйынлыкъгъа тюшген гишиге кёмек этап сююндюрсюн» деген сёз.

ЧОМАРТЛЫКЪ

Чомартлыкъ — эргишини инг арив сыпатларындандыр. Бир адам оьзюнден де, уьй агьлюсюнден де артыкъ болгъан затны бир пайын мугьтажлагъа бермакъ — адамлыкъгъа бек ярашагъан зат. Чомартлыкъны гьатдан озгъаны — исраплыкъдыр. Исраплыкъ деген — малны тарыкъсыз ерлеге харж этмакъ маънада болуп, Аллагьу таъала сюймейген бир сыпат болмакъдан башгъа да, ахыры мугьтажлыкъгъа барыр.

Къызгъанчлыкъ буса халкъны арасындан инг эрши бир къылыкъдыр. Къызгъанч гишини къолундагъы затдан оьзю де пайда гёрмес, халкъ да.

Чомартлыкъ да, къызгъанмакъ да, малда йимик илмуда да бола. Илмуну къызгъанмакъ дагъы да эрши. Неге десенг, мал берген сайын аз болмагьа ярай. Илму буса, берген сайын арта. Гьадис: «خَصْلَتَانِ لَا يَجْتَمِعَانِ فِي مُؤْمِنٍ: الْبُخْلُ وَسُوءُ الْخُلُقِ»^✻. Маънасы — «Къызгъанчлыкъ да, къылыкъсызлыкъ да муъмин гишиде жыйылмайгъан эки хасиятдыр» деген сёз.

ГЬИЛМУ

Гьилму деген — ачувсуз, йымышакъ юрекли болмакъдыр. Гьалим гиши башгъалардан гёрген зулмугъа чыдар, ачув алмай гечип къояр. Булай адам дюньяда да, ахыратда да талайлы болгъан рагьат гишидир.

Гьилмусуз болгъан гишилер чёп де ёкъ ерде ачувланып, къайнашырлар; юзлери бузулмакъдан башгъа да, авузларындан эрши сёзлер де чыгъар. Булай гишилер ачув булан этген ишлерине, сёйлеген сёзлерине оьзлер де гьёкюнмей къалмаслар. Амма ол заман иш оьтген болур. Бир гиши ачувлангъан заман оьзюне къыйын болса да ачувун ютуп чыдаса, бу ишине сонг шат болмай къалмас. Гёнгю рагьат, оьзю де саламат болур. Гьадис «لَيْسَ الشَّدِيدُ بِالسُّرْعَةِ إِنَّمَا الشَّدِيدُ الَّذِي يَمْلِكُ نَفْسَهُ عِندَ الغَضَبِ». Маънасы — «Ябушуп озагъан гиши къатты йигит тюгюлдюр, ачувлангъанда напсын къоруп болагъан гиши къатты йигитдир» деген сёз.^✻

Сабурлукъ да гьилмудандыр. Сабурлукъну аввалы аччы буса да, ахыры татли болур. Масал — «Сабур тюбю сари алтун». Алгъасап енгиллик этмакъ гишини гьайбатын тайдырып, гьюрметин бузагъан зат. Гьадис: «الْعَجَلَةُ مِنَ الشَّيْطَانِ إِلَّا فِي تَزْوِيجِ الْبِكْرِ وَقَضَاءِ الدَّيْنِ وَتَجْهِيزِ الْمَيِّتِ وَقِيَارَةِ الدَّيْفِ وَالتَّوْبَةِ مِنَ الذَّنْبِ».^✻ Маънасы — «Алгьасамакъ — шайтандандыр; етишген къызны эрге бермакъда да, борчну тёлемакъда да, оьлюню гёммакъда да, къонакъгъа аш бермакъда да, гюнагьдан тавба этмакъда да тюгюл эсе» — деген сёз. Гьадис: «الصَّبْرُ نِصْفُ الإِيمَانِ». Маънасы: «Сабур — иманны яртысыдыр» — деген сёз.^✻

АЧЫКЪ ЮЗЛЮ, ТАТЛИ СЁЗЛЮ БОЛМАКЪ

Булар экиси де адамны къыйматын артдырагъан, даражасын бийик этеген арив сыпатлардыр. Гишиге къаршы тунукъ юзлю болмакъ да, гишини юрегин бузажакъ къатты сёзлю болмакъ да кёп эрши затлардыр. Масал: «Яхшы сёз — жан азыгъы, яман сёз — баш къазыгъы».

Гиши оьзюнден гиччиге — «иним», «балам», «азизим» йимик; оьзю булан бир яшлы гишиге — «къардашым», «ювугъум» йимик; оьзюнден уллугъа — «эфендим», «агъам» йимик сёзлер айтмагъа билмакъ — татли болмакъны аламатларындандыр». Гьадис: «تَبَسُّمُكَ فِي وَجْهِ أَخِيكَ صَدَقَةٌ». Маънасы — «Дин къардашынгны юзюне кюлемакълыгъынг — садагъадыр» деген сёз.^✻

Бир уллу гиши гиччи гишиден хата яда ялгъан бир сёз эшитгенде, «Ёкъ затны сёйлеме, ялгъан айтма!» деп айтажакъ ерде, «балам, шулай сама дюрмукен, янгылыш болмасын» деп айтмакъ — арюв къылыкълы гишини ишидир. Масал: «Яхшы сёз йыланны ининден чыгъарыр».

Инсан хатасыз болмас. Гишини хатасын излеп, бетине урагъан болмакъ — кёп яман къылыкъланы биридир.

ОЬКТЕМСИЗЛИК

Бир гишини илму ягъындан, гьакъыл ягъындан, эдеп ягъындан артыкълыгъы болса, оьзю нечакъы гиччи юрекли, оьктемсиз гиши болса да, аны даражасы яшынмас. Андагъы гьюнер гьар заман оьзюню сыйлатыр. Ол гьаман да сыйлы, даим де гьюрметли гишидир, оьктемликге гьажатлы болмас.

Амма гьакъыкъатда бир гишини бир гишиден артыкълыгъы — маърифат буландыр. Бир гишиде маърифат табулмай, байлыгъы булан, яда исбайылыгъы булан, яда тухуму булан, оьзюню халкъдан артыкъ гёрюп оьктем болса, — инг къылыкъсыз гиши шолдур. Булай гишини адамлар сюймейген йимик, Аллагь да сюймес. Адам герти кюйде адам болмагъа сюйсе, оьктемсиз болсун. Гьадис: «مَا تَوَاضَعَ عَبْدٌ لِلَّهِ إِلَّا رَفَعَهُ اللَّهُ»^✻. Маънасы — «Аллагьу таъала учун гьеч гиши оьктемсизлик этмес, Аллагьу таъала ол гишини гётерип сыйлы этип тюгюлесе» деген сёз. Масал «Оьктемликни артындан къыдырып юрюр хорлукъ».

АБУРУН САКЪЛАМАКЪ

Оьктемсизлик яхшы сыпат деп айтдыкъ буса да, аны дазуву бар. Гьар ким оьзюне лайыкъ болмагъан иш этмакъ да, къыйматын сындырагъан сёзлер сёйлемакъ да, эрши масхаралар этмакъ да — гишини абурдан тюшюреген затлардыр. Бир муаллим охутагъан яшлар булан ойнамакъ да, оланы дарсына яда эдеплерине байланмагъан затланы сёйлеп олтурмакъ да, къади йимик, будун йимик гишилер тюкенлеге барып, жагьиллер булан лакъырт сёйлей турмакъ да — арив сыпатлар тюгюл.

ТАЗАЛЫКЪ

Гьар заман гиши оьзюню таза сакъламагъа тийишли, гийген опуракълары да, олтургъан орну да, тутагъан савут-сабасы да гьар заман таза болсун. Тазалыкъ деген — гьар заман янгы опуракъ этмакъ да, гьар гюн бир башгъасын алышдырып гиймакъ да тюгюлдюр. Бир опуракъны къыркъ ерине къыркъ башгъа тюрлю ямав салынгъан буса да, наслы-кирли болмагъан сонг, жувулуп таза болса, гьеч бир айыбы ёкъдур. Амма бир опуракъны аршуну беш манатгъа алынгъан болса да, ягъалары кирли, этеклери нас болгъан сонг, аны гийген гишиге таза турагъан гиши деп айтылмас. Майлы аш ашагъан сонг, къолларын сапун булан жувмакъ да; гьар гюн эртен аякъларын жувуп гиймакъ да; гьар гюн бир керен бойнун, къулакъларын жувмакъ да; чанглы, наслы ерде олтурмамакъ да — тазалыкъдандыр.

ЯМАН КЪЫЛЫКЪЛАНЫ БАЯНЫ

ЖАГЬИЛЛИК

Адамны къыйматын аз этеген, даражасын ёкъ этеген тюрлю-тюрлю рагьатсызлыкълагъа тюшюреген зат — илму билмей жагьил къалмагъыдыр. Гьадис: «فَضْلُ العَالِمِ عَلَى العَابِدِ كَفَضْلِي عَلَى أَدْنَاكُمْ». Маънасы — «Алим гишини абид гишиден артыкълыгъы — сизин инг тёмен гишигизден мени артыкълыгъым йимикдир» деген сёз.

Бир миллет, бир къавум гюнден-гюн аз болуп, ахыр битип де къалмагъына да, оьзгелени арасында пакъыр-мугътаж бир къавум, иътибарсыз эксик бир миллет болмагъына да себеп, нече керен ойлашып излеп къарасакъ да, — жагьилликден башгьа гьеч бир зат тюгюл. Бир миллет бир нече юз мильён гишили бир къавум болса да, уьстюнде илмусуз, жагьиллик деген аврув болгъан сонг, ол миллет, араларында илму-маърифат яйылгъан гиччи бир миллетге, аз бир къавумгъа къаршы туруп тогъа тартып болмай, бара-бара ахыры ёкъгъа чыгьып къалмагъы — таварих китаплагъа къарагъан гишилеге маълюм зат. Бир миллет жагьилликни балагьындан къутулмакъны чарасы — шол миллетни халкъы бар къайгъысын-пикрусун мактапгъа-мадрасагъа салып, гьар бир гиши де баласын гиччилей шол мактапгъа салмакъдыр. Дюньяда тургъан сонг, дюньяны илмуларын ма охусун, ахыратгъа инангъан сонг, ахыратны илмуларын да охусун.

Мактап-мадраса — дюнья ягъыгдан болду, ахырат ягъындан болду, — гьар бир яхшы затны башыдыр. Шолай буса да, мактап-мадрасаны бизин Дагъыстандан осал ери ёкъ. Тезден берли, тыш якъдан гёрюнеген минасын йимик, ичинде болагъаы тартибин-низамын да къаравсуз къойгъанбыз. Шол саялы, бугюн илмуда-маърифатда оьзгелерден кёп артда да къалгъанбыз. Мадраса-мактап ягъына истанбуллардан, мисрилерден башгъа, къазанлар^✻ да бизден эсе кёп артыкъ. Ингилизлени, пиренклени мактап ягъына салгъан къайгъысын айтып битдирип болур гьал да ёкъ. Дюньяны илмуларын бек билмакъ саялы, бугюн бютюн дюньягъа гьукму юрютюп туралар.

ЯЛАГЪАЙЛЫКЪ

Жагьилликден сонг инг зарарлы яман къылыкъ — ялагъайлыкъдыр. Ялагъай гиши гьеч бир заман рагьатлыкъ гёрмес. Ишсиз бош турмакъ саялы, гьар заман ач, мугьтаж болур. Масал: «Ишлемеген тишлемес».

Алтундан сыйлы, жавгьардан багьалы бир зат бар буса — вакътдыр. Бошуна йиберген — ахырда языкълыкъ чегер. Ялагъайлыкъ этип, мугьтаж-пакъыр болгъан гишиге гьеч ким языкъсынмас. Ол гишини Аллагьу таъала да сюймес. Ялагъай гишилени бирлери мугьтажлыгъын, пакъырлыгъын оьзлени такъсырындан гёрмей, Аллагьу таъаланы къазасын-къадарын айыплы этмеге уруналар. Бу буса уллу бир гюнагь. Бирлери буса оьзлени ишин таваккал деп сагъыналар. «Аллагьгъа таваккал салдым» деп, касбу этмей бош турмакъгъа, китаплар — адамны ягьсыз-намуссузлугъундан деп айталар. Таваккалны маънасы — ол кюйде турмакъ тюгюл. Таваккалны маънасы — къолдан гелген касбусун да юрютюп, Аллагьгъа юрегин де салып турмакъдыр.