Экинчи акт

Уьчюнчю перде

Артда уллу тавлар. Ол тавланы башында Айгъази ва Умав гьав этелер. Агъачлыкъ. Шаршар, тюрлю къушланы сарнайгъан тавушлары. Арив эртен чакъ. Биринчи актдан сонг 20 йыл гетген.

Айгъази. Гьей къурдашым Умав, гёресен бизин касбуну кавлусун. Бизин аякълар нечакъы макътанса да кёпмю? Бары да тюзлюкге, Анжи денгизге оьктем къарайгъан тавланы башында болгъан сонг, бизин къоллар бичимде неге къопаймасын. Бу болат башлы окъланы, бу къаттылыкъдан сирешген жаялардан къайда, сюйсек, шонда багъып учурабыз. Бу савутлар биз урагъанны гесе. Гьона гюн, муна биз. Къара чы, тёбен якъ бары бавлар, къалын агъачлыкълар, къутургъан къойсув, къавгъалы шаршарлар, тыныпп-тыныпп тамагъан сюзюк сувукъ булакъ башлар, гёммек денгиз, дамгъасыз ачыкъ кёк, барысы да, бу арив барлыкъны эркин гезейген бизин къутлайлар. Тюгюлмю? Огъ сени, языкъ атам, гёз алдыма гелип гете.

Умав. Атагъызны хабарын мен де кёп эшитгенмен. Ол къоччакъ гиши болгъан, тек иши чола тюшген языкъны.

Айгъази. Олай нече-нечелер. Гьабас сюенебиз къурдашым Умав. Бу тавлардан, бу бавлардан, топуракълардан, арив чакъдан бизге не геле? Оланы пайдасын бай-бийлер, къадилер гёрелер. Оьзден де къул, къул да къул. Гёресен, тюзюн айтсам бу ерлерде гьав этмеге де ихтиярыбыз ёкъ. Оьзюбюз гьайсызлыкъдан юрюйбюз.

Умав. Абангны мен де эпсиз кёп сюемен.

Айгъази. Ол, атамны бир де унутмай. Ол магъа тамаша хабарлар айта. Ол мени бешигимни гёзьяшлар тёге туруп чайкъай болгъан. Гьар сют берегенде тойгъунча йылай болгъан. Шо къызбай Тавсолтан атамны ув берип оьльтюргенине къанмай, языкъ анамны да эсир этип, оьзюню тувуп оьсген элинден бу якъалагъа къувалатгъан. Янгыз мени атама тюгюл, нече-нече пакъыр мисгинлеге ол ва бай-бийлер негьакъ берeген азапланы анам магъа айта бола. Гьай аман, бир эр гиши болгъай эдим деп тарлыгъып йибере.

Умав. Гьай, бизге де бир онг тюшер бугъай.

Айгъази. Биз де олагъа оьзлени танытарбыз. Умав, гёремисен ол арекдеги бийик тавланы. Онда атамны Якъуп, Къурбан, Къагьарлав деген къоччакъ къурдашлары яшынгъан дейлер. Олар, Тавсолтанны ва башгъа бай-бийлени, шавхалланы зулмуларына къаршы чыкъгъан эркеклер.

Умав. Къоччакълар чы бар олар. Мен ургъан гьавубузну жыйышдырайым.

Умав гете. Айгъази янгыз къала.

Айгъази. Хайыр чы ёкъ эди, олагъа барып къошулмаса. Олар бизге де геле болгъанлар, гек атабыздан сонг гесилип къалгъан экенлер. Агь аявлу анам, сени ойлайман, сени шо рагьмусуз бийлер дагъы да къыйнажакълар. Ёкъ буса мен олагъа тезокъ къошулажакъ ва бай-бийден ачув алажакъ эдим. Гьысап тюгюл, мен ол душманлалагъа чул бермен. Онг тюшсе ала-пелекет салмай къойман.

Умав геле.

Умав. Ай сени къурдашым Айгъази, къойсана сен ойну. Ой деген зат ойлашгъан учун битеген зат тюгюл. Чарнайгъан бу саричалар да, гёресен, бизин алгъышлайлар. Тек мунда чинк де тарыкълылар ёкъ. Олар да гелмей чи къалмас бугъайлар?

Айгъази. Олар ялгъангъа уьйренмегенлер. Узакъ къалмай Сакинатныда гелешмесек болмас деп тураман. Къарайман сизин агь тавушларыгъыз да тез-тез эшитилеген болуп тура. Тек къуймур къысыргъа да биревню тапма тарыкъбыз, ол бизге аз къуллукъ этмеди.

Умав. Табарбыз, къыйын затмы? Сакинат мени лап гьасси этди.

Айгъази. Тизив къатарбаш гелин болажакъ. Алгъасама, «алгъасагъан сув денгизге етишмес» дегенлер.

Умав. «Яхшылыкъгъа алгъаса» деп де айтмагъанмы дагъы?

Айгъази. О да чы герти.

Умав. Гьона къыр тавукъ. (Умав къолу булан гёрсете, экиси де окълар уралар).

Айгъази. Ма, буса барып ал.

Умав. Огъ сени уьюнг йыгъылмагъыр. Бах, бу гезик магъа не болду?

Айгъази. Гёз тийген.

Умав. Кимни гёзю?

Айгъази. Оьзюнгню. Къоюп тур, сонг жыярбыз. (Йырлайгъан къызланы авазы геле). Къайда барса да Гюлкъызланы тавушу.

Умав. ВуЛлагь дюр, гел яшынайыкъ!

Йырлай туруп къызлар сагьнагъа чыгъалар.

Гюлкъыз. Огъ сюймек, сени отунгдан гючлю зат бармы экен?

Бажив. Аллагь гунагъыгъа язмасын, бу ерлерде де хыйлы сарынлар эшитдик.

Сакинат. Оьзюбюз де эшитдирдик.

Бажив. Нечик эди къызы, баягъы Айгъазинг айтгъан сарын?

Гюлкъыз.

Ат миндим айлан тюзге,
Атым чайдым денгизге,
Ай булутгъа гиргенде
Айланырман мен сизге.

О гезик сагъа Умав нечик айтгъан эди, къызы, Сакинат?

Сакинат.

Агъач да агъач, таш да таш
Темир чыгъар къайнашып,
Улан сюйсенг мени сюй
Гьакъылынга ойлашып.

Бажив. (Гюлкъызгъа гёз къысып). Умавну сарынлары мени хошума гелмей.

Гюлкъыз. Неге?

Бажив. «Агъач да агъач, таш да таш». Бу айтмаса билмейбизми, «агъач да агъач, таш да таш» болагъанны?

Сакинат. ВуЛлагь яхшы, арив айтасан къызы.

Гюлкъыз. Ондан сонг да кёп макътанчыкъ сарын хари: «Улан сюйсенг, мени сюй, гьакъылынга ойлашып?»

Сакинат. Нечик буса да сени Айгъазингден яман тюгюл, сарыны да, оьзю де. Аллагь къойса гелешмишини ёлдашына, жан айырмас ювугъуна айтагъаныма. Токътагъын, мен чи айтарман ону.

Гюлкъыз. Магъа недейсен къызы? Бугъар айтгъан учун сени бурнунг неге саллана?

Сакинат. Олай деген не? Сени Айгъазинге бир сёз айтса сен яражакъмы эдинг?

Гюлкъыз. Айгъазимни къой. Айгъази башгъа. Ону намазынг ёкъ буса авзунга да алма. Экинчилей де ол меники болуп битген. Умав буса сеники болажагъы да мажагьат. Нетесен бугъар мунча оьльюп.

Умав. (Таш ташламагъа сюеген Айгъазини токътатып). Токъта гьали, артына къарайыкъ.

Сакинат. Сени Айгъазинг де тюгюл кёп арив улан, къалмагъын алай.

Гюлкъыз. Айгъазиме тенг гелеген улан чы хари бу дюньяда да ёкъ эди.

Бажив. (Сув себе, акъчалыкъны тюшюре, ол янчыла). Гелеген балагъны алдында турсун.

Гюлкъыз. Къайырмас къызы, сувда савут янчылар.

Сакинат. Бу гюн сизге не болгъан, къызы?

Бажив. Масхараны да билмей, не къыйын гелген эди сагъа да, эрнингни-бурнунгну чюйрюп?

Сакинат. Сен де нете эдинг, гиши айтса ярамажакъ къайдагъы тарыкъсыз затланы сёйлеп?

Гюлкъыз. Сени ачывландырмагъа, масхара этмеге ярамаймы? Сен аз мысгъыллагъанмысан Айгъазини?

Сакинат. О чу о эди, акъчалыгъымны янчдыгъыз, гьали уьйге нечик барайым, недеп ялгъан айтайым къызы?

Бажив. О чу уллу къайгъы тюгюл эди. Олай кёп толкъунлар гетгендир бизин башыбыздан. Аягъым ташгъа сюрюнюп къолумдан тюшюп гетди дерсен. Инанмаса, масхара этемен деп тартып тюшюрдюм дермен, нетеген затдыр бу да. Булар къайда къалдылар, тамаша бар, о якъларда гьав этип турмай буса. Гелигиз, къызлар, къычырып сарын айтайыкъ, тавушларыбызны эшитип сама гелирлер.

Сакинат. Ювукъ арада бар буса деймисен?

Гьавчу уланлар жыйылып
Вай гьавласын, гьавласын.
Яна досум чыракъдай,
Мен гёрмеймен шавласын.

Бажив. Къалмагъын алай.

Сакинат. Оьл гюллеп.

Гюлкъыз. Авлакъны оькюртейими?

Аривлер ари янда,
Исбайылар чачанда.
Таш къалагъа минсенг де
Меникисен къачан да.

Сакинат. Оюлгъур, юрегинг парахат, гёнгюнг еринде дагъы.

Узакъдан гьай-гьуй тавушлар эшитиле.

Айгъази. Умав, бу не сеслер, бу не халкъ?

Умав. Шавхал тюгюлмю?

Айгъази. ВуЛлагь Шавхал. Олар да ону бийлери, нёкерлери, халкъы. Гьы гьали не яхшы эди?

Умав. Не яхшы эди?

Айгъази. Экибизге де бирер яхшы атлар, кёп эркин тизив окълар, ону йимик оьзге гьазирлигибиз. Сонг бирден шоланы ёлун къыркъмагъа ва ерли-еринде башларын сойралтып къоймагъа.

Умав. Нече де яхшы болажакъ эди. Гьали биз бу тюпдегилеге не этейик?

Айгъази. Къоюп турайыкъ, не этер экенлер? (Яшыналар).

Сакинат. Ол не тавушлар эди?

Гюлкъыз. ВуЛлагь къайда барса да Айгъазилер.

Сакинат. Ёлдашы да баргъа ошай, гелигиз яшынайыкъ. (Яшыналар).

Шыртчы. Мунда токътайыкъ трр-трррр. Шавхалым, мунда гелигиз, мунда!

Шавхал ва башгъалар гелелер.

Шавхал. Тюз бир жума гьав этип, йыбанып къайтарбыз.

Умахан-бий. Уьйде не бар бизге. Эркин эт, ичги, къуллукъчулар, жанынг не сюе, Шавхалым, оьзге тарыкъ герек де бары да бар.

Шыртчы. Кюлкюню ессиси де мунда. Мени къашгъа атым гьали де талмагъан.

Шавхал. (Акъчалыкъны гёрюп). Бу не акъчалыкъдыр?

Умахан-бий. Булармы? Мунда биревлер баргъа ошай?

Шавхал. Къарагъыз.

Шыртчы. Мен де барайымы, Шавхалым?

Шавхал. Бар, сен де бар!

Шыртчы. Алдымдан тай, таптажакъ, ну-у! Шавхалым, геле туралар.

Умахан-бий. Гьы, чыгъыгъыз, чыгъыгъыз! (Чыгъалар).

Къайырхан-бий. Багъыйлы яш затлар.

Шавхал. Бу авулну къызлары болур булар?

Нёкер. Тутайыкъмы, Шавхалым?

Умав. (Яшынгъан ерден гёрюп). Ураман, Айгъази?

Айгъази. Сабур, артына къарайыкъ.

Шавхал. Арив жанлар.

Умахан-бий. Къоркъмагъыз, къызлар.

Къайырхан-бий. Бизин таныймысыз?

Шавхал. Мен чи Шавхалыгъызман.

Шыртчы. Мен буса муну гьакъыл къазаныман.

Шавхал. Яхшы багъыйлы мараллар. Магъа шону тутугъуз. (Гюлкъызны гёрсете), олар да сизге ярай чы?

Умахан-бий. Амалыбыз не. «Ёлдаш тапгъан ёлдашгъа» деп айтыв чу бар эди, буса да сайлавну сагъа къоймасакъ амалыбыз ёкъ.

Бажив. Уллу Шавхал, айтылгъан бий-оьзден, тилейбиз, къоюгъуз бизин!

Гюлкъыз. Ёкъмукен бир намуслу гиши?

Сакинат. Бары да Шавхалгъа аш къуллукъчулар.

Шавхал. Буланы тутмаймысыз?

Батав геле.

Батав. Ёлугъуз тюзелген, Шавхал. Гьа-гьа-гьай.

Шавхал. (Айгъази ташлагъан маралны гёрюп). Бу не зат, бу ким?

Батав. Марал, Шавхал, марал. Гьа-гьа-гьай.

Айгъази. Ол биз эдик Шавхал.

Умав. Марал тарыкъ буса алыгъыз, Шавхал!

Гюлкъыз. Айгъазим!

Сакинат. Умав!

Бажив. Аллагь этдирди сизин.

Умахан-бий. (Маралны тергеп). Не танг тийген?

Къайырхан-бий. Гёзлевчюлеге ошайлар.

Шавхал. Бизин булан элтейик. Сиз негер къарайсыз, неге тутмайсыз буланы?

Айгъази. Ёлавчу ёлда яхшы, Шавхал!

Шавхал. Мен эшитеген ол не тавушлар?

Батав. Оьз гелешмишин сакълайгъан батыр Айгъазини тавушу. Гьа-гьа-гьай!

Айгъази. Бу буйрукъну ери тюгюл, эрликни ери!

Шавхал. Мени ёлумну къыркъагъан, буйругъумну токътатма къарайгъан о ким темтекдир?

Айгъази. Шавхал, ёлавчу ёлда яхшы!

Къайырхан-бий. Не оьктем гьаплайгъан итлердир булар.

Шавхал. Нетесиз буланы гьаплатып, тутугъуз гьали.

Умахан-бий. Юрюгюз.

Айгъази. Башыгъызны сакълагъыз. Ёлавчу ёлда яхшы, Шавхал!

Нёкер. Маслагьат гьейлер, маслагьат.

Къайырхан-бий. Ярамас, Шавхал, ярамас. Авзундан сариси таймагъан яшлагъа гёре болмагъа ошамай.

Айгъази. Бизге башгъа тюгюл.

Нёкер. Яман къайыр затлагъа ошайлар.

Умахан-бий. Илыкъдырмагъай эдилер?

Нёкер. Булар сонг да сени элингде, сени къолунгда чы.

Умахан-бий. Гелтиртерсен, сюйгенингни этерсен.

Батав. (Бирден ортагъа чыгъып). Сизге гьали маслагьат онглу, маслагьат! Гьа-гьа-гьай.

Айгъази. (Умавгъа). Гёзлегенинге басарсан.

Умав. Яхшы.

Къайырхан-бий. Маслагьат Шавхал, маслагьат!

Умахан-бий. Ярамас гьейлер, ярамас. Гертиден де, Шавхалым, бырынгъылар: ёлавчу ёлда яхшы деген.

Шавхал. Къоюгъуз буса. Таныма сама таныймысыз къурумсакъланы?

Нёкер. Таныйбыз, Явчабар Къамболатны уланы Айгъази, тарыкъ буса табарбыз.

Шавхал. Сонг къарарбыз, юрюгюз. Гьай, къурумсакълар болмасагъыз къурумсакълар, мен сизге сонг танытарман.

Батав. Бажарсагъыз. Гьа-гьа-гьай.

Айгъази. Артда кюлеген озар дей.

Перде