Экинчи перде

Баягъы бав, тек гьали алда аш, ичги тепси къурулгъан. Перде флейтаны тавушуну тюбюнде ачыла.

Хан. (Бавда, якъ-якъда гезейген халкъгъа). Гезегеник, къыдыргъаныкъ, йыбангъаныкъ гьалиге таман тюгюлмю экен? Ашамайыкъмы, ичмейикми?

Эрке. Ханыбыз сюйген.

Вазир. Яражакъ.

Умалат. Биз къонакъларбыз, сиз сюйгенни этежекбиз.

Хан. Герти айта.

Табулду. Бизге не башгъа?

Вазир. Герти сёз.

Хан. Гьакъыллы яшлар.

Эрке. Яшлар тюгюл, башлар.

Вазир. Гьар ким оьз ерин тапсынлар! (Жыйылалар, ерлешелер).

Хан. Гьар ким сюйген ашын ашап йиберсинлер!

Умалат. Ашдан, йыбавдан бизге не бола буса да болду.

Вазир. Шончакъы да разисиз, дюрмю? (Кюлкюлер).

Табулду. Гертилей де гьали бир масхаралар, хабарлар яхшы эди.

Хан. Болур, олар да болур.

Вазир. Эркебиз сав болсун.

Эрке. Кёкден тюшген къабакъдай (кюлкюлер).

Хан. Кёкден тюшсенг чи сени гесеклеринг де къалмас (кюлкюлер).

Эрке. Къалмаса да къаймайгъангъа тюгюлмю айтгъаным.

Бавчу геле.

Бавчу. Бавда гезейген яш гишини тутдум.

Хан. Гелсин, о гьайгев де ким экен?

Эрке. Тайсыз ханны бавунда гезейген (кюлкюлер).

Бавчу гете. Къайырбек геле.

Къайырбек. Ассаламу алайкум, аш татли болсун, ханым!

Вазир. Ваалайкум ассалам.

Хан. Нечик чыкъгъан, не айланагъан, не адамсан?

Къайырбек. Мен Грандук ханны уланы Къайырбекмен. Оьзюм бавугъузгъа къарама сюйюп гирген эдим, тек чыкъгъан кюювм чю айтма эрши дагъы.

Вазир. Хан сюйген сонг айтып къой.

Къайырбек. Буса айып этмес бугъайсыз: атам магъа дюньяда аривлюкге айтылгъан, толгъан ай оьзюнден уялагъан, танг чолпан оьзю булан тенглешмеге болмайгъан бир къыз алгъан эди. Мен де ону дазусуз сюе эдим. Бир гюн хапарсыздан уьюме гирсем, ону оьз къулумну къучагъында гёрдюм.

Хан. Ханланы ожагъында олай ишлер кёп болагъандыр. Сонг?

Къайырбек. Мен сюйме тийишли зат болмагъан экенсен, тенгингни тапгъансан, тек мунда сен бет ярыкълыкъ тапмассан, барыгъыз!,— деп экисин де къувалады.

Эрке. Бизин бавдан да ону къыдырамысан? Бизде олайлар ёкъ. Бар башгъа ерден изле! (Ол уяла). Меники чи масхара, олай затлар тиштайпа азма башлагъанда болагъандыр. Бар, къулум, буса къыдыр, ерин этгенсен (ол гете).

Вазир. Гьакъыл этген.

Хан. Сабурлукъ яхшы.

Бавчу геле.

Бавчу. Ханым, бириси къапудан гирген башгъасын да тутдум.

Хан. Гирсин.

Бавчу гете. Салимхан геле.

Салимхан. Ассаламу алайкум, хан!

Вазир. Ваалайкум салам.

Хан. Нечик чыкъгъан, не айланагъан, не гишисен?

Салимхан. Кобулетханны уланыман. Бавугъузну арив гёрюп гирген эдим. Чыкъгъан кюювмню айтма эрши гёремен.

Вазир. Хан тийишли гёрген сонг ярар.

Салимхан. Мени бир агьлюм бар эди, кёкде олай ярыкъ береген гюч ёкъ эди, ону къашлары къарлыгъачны къанатыдай къайтгъан, гёзлери ону коканны йимик къара, оланы къаплайгъан кирпиклери йибекдей узун, гюллер ону къаравундан уяла, ачылмай токътай, ону юзюню алдында гюмюш тюсюн алышдыра, къаркъарасыны къурулушу къарагъайдай исбайы, чачлары атны ялыдай тыгъыс, табанына тиеген кюйде узун, аркъандай базыкъ эди. Ол геле буса сувлар токътай, ер бюгюле эди. Бир гюн мени башымны башгъа бир къыз чырмады. Муну гёрген ол да: «Сени йимик хасиятлы эркек магъа чер болуп бажармас, гет къайда сюйсенг де бар, баш мадарынгны эт!» — деп къувалады.

Умалат. Гьалынгны таныш тургъан бусанг? Тийишлисин этген. Бу да эркеклер хораз болма сюйгенде болагъан хасият (кюлкюлер).

Вазир. Бу да бирдагъы журасы (кюлкюлер).

Эрке. Гет чи, бизин бавну да похларсан. Халкъгъа мунда бир де ёкъ (уяла, гете).

Хан. Бизде олардан кёп не бар?

Эрке. Сизде ёкъ деп ким айта, бизде ёкъ деймен (кюлкюлер).

Бавчу. Ханым, черкес якъдан бирев бир къыз алып гелген, йибермейими?

Хан. Нечик зат? (Кюлкюлер).

Бавчу. Гиши къутгъарагъан зат тюгюл.

Вазир. Биздегилерден аривмю?

Бавчу. Башгъача зат (кюлкюлер).

Эрке. Вагь! Шолай аривмю?

Бавчу. Оьтесиз.

Эрке. Ханымны магъа берген сёзю де чи бар эди (кюлкюлер).

Хан. Уьйде азмы сагъа?

Вазир. Ону мен алсам.

Хан. Бийкенгден къоркъмай (кюлкюлер).

Вазир. О якъны къызлары арив чю болагъандыр.

Хан. Олардан да бар чы бизге.

Эрке. Артыкъ мал гёз чыгъарамы? Алыгъыз, аяймысыз (кюлкюлер).

Хан. Гелтирсин, къарайыкъ.

Бавчу гете.

Вазир. Неге гьей, бу уланлагъа савгъат этсек.

Хан. О да къыйын затмы? Неге илинип къалдынг. Гелгенде гёрюрбюз гелинни бетин (кюлкюлер).

Бавчу геле.

Бавчу. Гелдилер.

Хан. Гелсинлер.

Бавчу гете, сатывчу ва къыз геле.

Сатывчу. Ассаламу алайкум, аявлу хан!

Вазир. Алайкум салам, гел къонакъ.

Сатывчу. Касбубуз, (къызны гёрсетип) гелдик дагъы.

Хан. Не айтасыз?

Сатывчу. Юзню тилеймен, ханым.

Хан. Багъа, кёп багъа.

Умалат. (Табулдугъа багъып). Муна гьайран ишлер, Табулду.

Хан. (Ону эшитип къоя). Сиз агъачлыкъда оьсгенсиз дагъы? (къызгъа къарайлар).

Къыз. (Сатывчугъа ял барып):

Йыртыкъыч гьайван болмас эди шу кепде.
Рагьмусуз, инсан урлап сатасыз.
Неге мени яш ягъымны хорлайсыз,
Гелген йимик, бу дюньягъа атасыз.

Хан. Атасыны уьюнде бир уллу яшаву бар йимик (кюлкюлер).

Табулду. (Аста булан Умалатгъа). Яшавдан гёнгюм чыкъды.

Къыз. (Умалатгъа багъып),

Нече гюнлер, жумалардыр, айлардыр,
Юхусузман, ашсыз, сувсуз ёлдаман.
Эркин оьсген отавумдан айрылып,
Къурчакъ йимик оюнчакъман, къолдаман:

Чачларымдан, гёресиз не къалгъанны,
Тарагъанда табаныма етеген.
Урлап алып атам-анам баврундан
Бу хорлукъ магъа булар этеген?

Бир жаныма къоркъув сала, къайгъырта,
Шайтанлыдай, нетегеним билмеймен.
Ягълы эрлер жыйылгъангъа ошайсыз,
Шу хорлукъдан къутгъарыгъыз тилеймен (йилай).

Хан. Бир къангъынча бу сёзюнге кюлеймен.

Вазир. Муну халкъгъа къойсам мен де оьблейим (кюлкюлер).

Табулду. (Умалатгъа аста). Я, шуну тартып алып, ерине етишдирип гелемен?

Умалат. (Аста). Алгъасама, ишлени артына къарайыкъ.

Хан. Гьей, булар тёбен тюшмеслер (акъча бердире). Бар, гет! Муну да йиберигиз ерине. (Къазакъ сатывчуну элте. Къыз йилай).

Сатывчу. (Иеле-иеле). Савбол, хан, хайырлы болсун!

Вазир. Тие, ханым, о баягъыгъа?

Эрке. Йылкъынга къошарсан. Тизив дёнен (кюлкюлер). Гьей ярлылыкъ сени я, эбим буса алып ерине элтер, берсе ата-анангдан тилеп алыр эдим.

Хан. Бар чы, бизге чинк де татли ашлардан алып гел чи! (Эрке гете). Алчыгъыз биз иче турайыкъ. Сизге, къонакъларым, ичмейгенге гёре, енгил журасын гелтиртдирдим. Бу олай зат тюгюл.

Вазир. Тёкген сонг къайтарагъан адат ёкъ да ёкъ дагъы бизде. Эрке де гелди. Къарайыкъ муну ашыны татывуна да (къарай).

Умалат. ВуЛлагь татли экен. Аягъынгны алма чы алабыз, тек ичмекни борч этмегиз, хан.

Хан. Эркем, дюньяда чинк де аччы ашлардан да гелтир чи!

Эрке чыгъа.

Вазир. Ярамас, яшлар, алыгъыз.

Табулду. Мен бажаражакъ зат тюгюл дагъы шу ичги деген зат.

Эрке гире.

Эрке. Муну татывуна да къарагъыз.

Умалат. (Къарай). Я Эрке, сен гьали де тилни гелтиргенсен!

Хан. Бу не ишдир? Татлини тиледим тилни гелтирдинг, аччыны тиледим тилни гелтиргенсен?

Эрке. Дюньяда тилден татли де, тилден аччы да зат ёкъдур, ханым.

Вазир. Олайгъамы дагъы сен ол эки де уланны уялтып къувалагъанынг?

Эрке. Олагъа олай тийишли эди.

Табулду. Герти айта.

Вазир. Ханым, ичги сокъургъа ярыкъны гёрсетеген, аякъсызны юрютеген, ярлыны бай этеген хасиятлы зат.

Хан. Шунда сен айтгъан кюйдеги адамлар болсун!

Эрке гете, олар бираздан гелелер.

Вазир. Къайда аякълар тёгюлсюн, алчыгъыз, бу янгы уч къонакъгъа да беригиз! (Бериле).

Хан. Салам аякъларын башлап ичсинлер!

Сокъур. Гьай Аллагь оьмюрлю этсин бизин ханыбызны. Не арив къызыл тюсю бар дагъы бу чагъырны.

Акъсакъ. Инандыраман сени, ханыбызны шавласы булан, сен шо сёзню кимге тюртюп айтдынг экен, шону билсем тебип къабургъаларынгны тёгер эдим.

Ярлы. Теп Аллагьакъына, акъчасын мен берермен.

Вазир. Гёрдюгюзмю хан. Бу ичгини бир-бирде булай хасиятлары да бола.

Эрке. Булайлагъа… (кюлкюлер).

Хан. Яхшы зат хари. Гьейлер, хатиригиз къалмасын, бу мени Эркем.

Эрке. Дазусун билсе (кюлкю).

Вазир. Айрокъда яхшы аш булан яраша.

Эрке. Сени йимик бугъар иштагъы гючлю болса (кюлкю).

Хан. Гьали мени тилегимни этмеге барыгъызгъа да ярай.

Татув гире.

Татув. Буюр, ханым!

Хан. Шу мени аявлу къонакъларым булангъы олтурушума бир арив ёмакъ айт чы. Къайда, барыгъыз да аякъларыгъызны алчыгъыз!

Умалат. Бизин къойгъай эдигиз.

Табулду. Биз сюймей эдик дагъы.

Хан. Сизге башгъа хабадан энгилинден тёкдюк чю.

Вазир. Башгъа хабадан тёкдю чю (къазакълагъа къарап къоя).

Хан. Алчыгъыз, алчыгъыз!

Умалат. (Табулдугъа къарап). Булар бизин аявлап иш этип башгъа журасындан гелтиртип, къонакълыкъ къуруп, йыбав берип айлангъан сонг бизге де аякъланы алмасакъ ошамас, тек мени де бир тилевюм бар.

Хан. Айт балам, айт!

Умалат. Шол сиз ёмакъ айтма тапшургъан анайгъа сёз берилсин, шогъар тынглап, сонг барыбыз да гётерип ичербиз, гьай бир ичген сонг арты да гетер, сизге ярайгъан бизге де ярар.

Хан. Яхшы болур, кёп яхшы. Башла чы Татув буса, яш гишилер, тынгламагъа алгъасайлар.

Татув. Баш уьстде. Ярай буса хандан мени де бир тилевюм бар.

Хан. Нече де яхшы болур, айт!

Татув. Биринчилей, жыйынгъа тамаза къонакълардан Умалат болсун.

Хан. Кёп арив. Эшитдигизми, халкъ? Бу жыйында тамаза Умалат.

Вазир. Юрют иним, Умалат!

Умалат. Шу иш чи яхшы болмады.

Хан. Лакъырны къой, ишингни юрют деймен сагъа.

Умалат. Къоймассыз дагъы. Буса магъа чавуч айырайыкъ.

Вазир. Яхшы болур.

Умалат. Табулду чавуч болсунму?

Хан. Болсун!

Табулду. Буюр хан!

Умалат. Хандан дагъы тилегинг анам?

Татув. Бары да тиштайпалар да гелсин!

Хан. Герти айта!

Умалат. Эшитемисен, чавуч?

Табулду. Бусагъат! (Айланып жыя).

Умалат. Сонг анам?

Татув. Бавда сизин булан гелген эки къарт бардыр, олар да гелсин.

Хан. Къара чы, унутуп къалгъан эдик, нечик гьакъыллы къатын.

Вазир. Кёп дурус, багъасы ёкъ Татувну.

Умалат. Эшитдингми чавуч?

Табулду. Баш уьстде! (Гелтире).

Умалат. Сонг не сюесен?

Вазир. Бу, уллу иш ёмакъ айтма турагъангъа ошай? (кюлкюлер).

Ажий. Не эте экен мунчакъы созуп (кюлкюлер).

Татув. Яв юртда бир энем бардыр, хан буюрсун мунда болсун!

Хан. Мен буюргъан булан ол не заман гелип битер?

Татув. Мен жыйынны ханындан тилеймен.

Хан. Бажара буса, гелтирсин.

Вазир. Булай созса сюймеймен.

Умалат. Буюраман, энем мунда болсун!

Табулду. Бусагъат! (Гелтире).

Хан. Мунда бир иш бар.

Вазир. Кёп тамаша?

Умалат. Сонг анам?

Татув. Ёмагъымны бёлгенни тили тутулсун!

Умалат. Эшитдигизми халкъ?

Хан. Эшитдик, кёп яхшы.

Вазир. Бёлмес.

Эрке. Эшитдик.

Татув.

Бир болгъан, бир болмагъан,
Бир къарт оьз къызларын,
«Тюпсюз къуюгъа» атгъан.
Тек къартны гунагъы ёкъ,
Оьгей ана алдатгъан.

Къызлар арив яшагъан,
Хан хурмасын ашагъан.
Бир яш буланы табып
Иш этген адашагъан.

Хан да, Вазир де пайлап,
Алып къойгъан къызланы.
Хан гиччисин сайлагъан
Уллусу гюллей аны.

Гючюкге алышдыра
Къызардашны яшларын
Олар да оьблмей къалып,
Сакълагъанлар башларын.

Мы, мы, деп Къасым еринде бек бузула.

Месей де бюлдюрюнкю сёйлей, бузула, къачма сюе. Ажий, Къарачач бузула, Къарачач Ажийге чапма сюе, сёйлеме сюелер, бажармайлар. Умалат Татувгъа къарап маъналы иржайып къоя. Хан да, Вазир де сёйлеме сюе, болмай, тайышма сюе, болмай, еринде тарсайып жаныны къыйын геле. Ажий дагъы да мырыллай, гетме сюе, болмай.

Олар бир гюн бары да
Къуршагъан хан жыйынын,
Шо жыйында айтма да
Айтгъанлар оьз къыйынын.

Гюнагьлылар шо ерде,
Бары да дёнген ташгъа,
Къалгъанлары той этген,
Къартлары дёнген яшгъа.

Сакъатлары сав болгъан.
Душмандан уьстюн гелген,
Бизин сюегенлер де
Бары да тойгъа гелген.

Янчылгъан якъ бир болуп
Ачувларын алгъанлар.
Зулмучулар шу кепде
Онгмай, оьсмей къалгъанлар.

Нечикдир хан, ёмагъымны ушатдыгъызмы?

Ажий еринде эп этип болмай акъыра, дувлай, гьасси бола, йыгъыла. Бары да бир йимик гьалгъа тюшелер, бир-бирине бармагъа сюе, тек бажармай.

Месей, Ажий къартыллама башлай, Къасым ва Къарачач эсин жыя, яхшы гьалгъа айланмагъа башлай. Сокъур, акъсакъ сав бола.

Умалат. Кёп арив, кёп савбол! (Башгъалар да савбол къычыралар. Хан, Вазир, Ажий ва Месей пусуп токътагъан).

Татув. Гьали буланы тили ачылсын, эркин юрюсюн, бирев де тиймесин!

Умалат. Сёйлегиз, юрюгюз! (Къарачач Къасымны, Къасым ону, Табулду, Сувсар, Къарачачны, сонг Къасымны ва Татувну оьбелер, савболлар эте, амма баягъылар еринден тербенмей оьктемлик этип туралар).

Хан. (Вазирге). Гьали биз не этейик?

Вазир. Булардан бизге асув болмас.

Ажий. Негер къарайсыз, сиз къачан да оьблгенге гьысапсыз (къазакъгъа ишаралы къарай).

Хан. Къайда, биз буса бу уллу яхшылыкъны савлугъундан ичип сонг сёйлербиз. Алыгъыз, яшлар, аякъланы.

Умалат. Сиз чи аякъланы гьали де унутмагъансыз. (Алалар). Буса къачанда ичебиз иче, бизге де сизин хабадан тёгейик чи. (Алып тёге, олар бузулуп къала, Хан, Ажий къазакълагъа урмагъа ишараны эте, тек олар бириси де урунмай, бириси артындан Умалатгъа ура турагъанда Татувну улан къардашы къагъып тутуп къоя, муну гёрген Табулду уруп къазакъны йыгъа, Умалат уруп ханны йыгъа, къазакъ Вазирни йыгъа, Къарачач Ажийни алдына барып юзюне тюкюре, Ажий ташгъа дёне, Къарачач яшгъа дёне, Къасым Месейге тюкюре, ол да ташгъа дёне, оьзю яшгъа дёне).

Татув. Мени гьали биригизге бир тилевюм бар (бирев де жавап бермей).

Къарачач. Айт, мен этермен.

Татув. Къызынгны шу улангъа (Умалатгъа), уланынга шу къызны (Айханымны гёрсете). Къардашыма шо чергесни къызын.

Эрке. Магъа?

Татув. Сагъа да Иживню гелешип къояйыкъ (къошулуп уллу той этелер).

Умалат. Гьали «Тюпсюз къуюну» толтурма барайыкъ! (Бары да уллу шатлыкъ булан баралар).

Перде

⁂