Биринчи акт

Биринчи гёрюнюш

Эртен чакъ, ачыкъ гюн. Тавланы тюбюнде къоз терек, ону тюбюнде «тюпсюз къую», юрт ягъада, къырда яшав жанлангъан. Къардаш яшлар ва къызлар жиелек чёплеме гелгенлер. Шат ойнайлар. Кюлей туруп бары да яйылып чёплемеге башлайлар.

Айшат. Гьуя, мундагъы жиелекге.

Абдул. Вай-я бу жиелекге!

Салигьат. Гьуя, гьейлер, не кёпдюр.

Умалат. Аллелей, не танг жиелекдир.

Абдул. Бу ер меники. (Айры чёплемеге уруна).

Салигьат. Буса, бу ер де меники (о да айры чёплеп башлай).

Умалат. (Абдулну янына геле). Яшлар, мунда багъып гелигиз. Мундагъы жиелекни эби ёкъ.

Абдул. Астадагъы яш, хабар салма дагъы.

Умалат. Нете?

Абдул. Не де эте.

Айшат. Бу лётюге, яхшы ерни де табып, пысып чёплеп тура (оьзю де чёплей).

Абдул. Сиз де табыгъыз дагъы.

Умалат. Муну наслыгъына.

Салигьат. Айшатгъа, къуру ашап тура, къызы (кюлкюлер).

Умалат. Ашама тюгюлмю дагъы чёплейгени?

Айшат. Ашамай туруп болмайман чы, яным (кюлкюлер).

Абдул. Агь, татывун алдыгъыз (тайышма къарай).

Умалат. Татывун чу аласан вуЛлагь сен, нас.

Абдул. Токътагъын сен, бир айланырсан бизин якъгъа.

Умалат. Нете? Озокъда, айланырман.

Абдул. Айлансанг, вуЛлагь, алабайны салып таптатарман.

Айшат. Гьуя, Абдулгъа. Итлени кюссе этермен дей (кюлкюлер).

Умалат. Бугъар да къара. Сени итлерингден де, сенден де ким къоркъа.

Абдул. Агъавума айтарман.

Умалат. Айт дагъы.

Салигьат. Айтсанг, сагъа яман (кюлкюлер).

Айшат. Тёбелеп зыкъынынгы берир (кюлкюлер).

Абдул. Тёбелер. Сизин тёбелер.

Умалат. Дюр, ямманокъ сени чыгъагъанынгны билмей эди ол.

Салигьат. Гьуя булагъа. Аллагь къойса, къардашлар!

Айшат. Авлакъ толгъан жиелекни уьстюнден сёйлейлер хари.

Салигьат. Оьзлер бир якъдан къурдашлар (кюлкюлер).

Абдул. Таман дагъы. (Салигьатгъа).

Умалат. Таманмай, таманмаса не этежексен? (Уьстюне бара).

Айшат. Къоюгъуз дагъы. Сиз не этесиз? Гьали чи сен де оздуруп барасан, вуЛлагь. (олар солкъ болалар).

Салигьат. Айшат, бюрлюгенлер де табула, къызы.

Айшат. Табула чы дагъы. Тек мен жиелекни кёп сюемен.

Салигьат. Мен экисин де (кюлкюлер). Бир балтаякъ толду (гёрсетип, ариге сала).

Айшат. Мен ашай туруп чёплеймен дагъы.

Умалат. Бу да толду (ари сала).

Айшат. Абдул, сен не этип турасан?

Абдул. Чёплеп.

Айшат. Бу да толду. Къарагъыз нечик арив гёрюне! (Гёрсете).

Умалат. Лайла не сюйюнежек. Мен бу гиччисин огъар къояжакъман.

Айшат. Абдул, артда къалдынг пакъыр.

Абдул. Сиз къоймадыгъыз чы.

Умалат. Насгъа, айтма да уялмай. Дюр, къоймадыкъ.

Айшат. Сутурлугъунгдан гёзлеринг тоймай, ари-бери чаба турдунг чу дагъы.

Салигьат. Къоюгъуз дагъы тарыкъсыз затланы.

Айшат. Бир аз ашап да мадар этдик, къызы.

Абдул. Мени балтаягъым да толду. Сизинкинден тыгъыс да тыгъыс, уллу-уллусун да жыйгъанман.

Умалат. Гелигиз, гьали балтаякълар да толду, бир «Гьей къойчумну» ойнайыкъ.

Салигьат. Гелигиз, ойнайыкъ (шат).

Айшат. Ойнайыкъ, ваЛлагь. (Абдул, ягъада изленип айлана).

Умалат. Къарагъыз дагъы шо насгъа.

Айшат. (Барып тутуп). Биз къояйбызмы дагъы сени, юрю чю (къолундан тутуп алып геле).

Умалат. (Бары да бир-бирин туталар). Гьей-гьей, къойчум, гьей къойчум!

Салигьат. Гьаллай.

Умалат. Къоюнг къайда?

Салигьат. Салатавда.

Умалат. Не отлай?

Салигьат. Ювушан.

Умалат. Ичириги?

Салигьат. Гюмюшден.

Умалат. Сюйюп бер чи!

Салигьат. Гирип ал чы!

Умалат. Къайсы тавдан?

Салигьат. Шу тавдан. (Гезиги булан юрютелер).

Жанхыват. Оьххай, дюнья. Не буса да етишдик. (Дорбасын аркъасындан ташлай). Вай-вай, вай белим! (Гьаран чече, ойнайгъан яшлагъа къарай, флейта согъула, къарт ойлаша, яшлар шат оькюрелер).

Оьльмеген сонг, яшагъан сонг дюньяда,
Гьар-бир жанны гелип басакен къартлыкъ,
Харлы этеген гьатта тиймес затлагъа,
Къартлыкъ экен инг де яман сакъатлыкъ,
Юрегинге, умутунга сорасанг,
Сеничун бу ёлгъа сыймас намартлыкъ.

Гёремисиз бу яшлыкъны, нечик арив, нечик яхшы. Айрокъда бек, муна булай къаршылашгъанда, эсинге гелип гете яшлыгъынг. Гьей-гьей! Кюстюнген булан, Жанхыват, энди сагъа пайда ёкъ. Хайыр ёгъуду, яшлыгъым энди къайтып бир гелмесе.

Умалат. Гьона, яшлар, Жанхыват агъав. (Чабалар). Кепинг, Жанхыват агъав?

Жанхыват. Яхшыман, балам, яхшыман. Кимни яшысан, балам? (Флейта узакъдан ойлу эшитиле).

Умалат. Алхалавну.

Жанхыват. Дели Алхалавну?

Умалат. Дюр.

Жанхыват. Баракалла, кёп яхшы таныйман. Къурдашымны яшы болгъан экенсен. Къоччакъ сени я! Улан-

ны оьзюнден артыгъы, оьзюнден къоччагъы болмас эди. Булар кимлени яшлары?

Умалат. (Салигьатны гёрсетип). Бу мени къызардашым, олар да Бектемир агъавумну яшлары.

Жанхыват. Буса, оьзюгюз-оьзюгюз экенсиз?

Айшат. Ялкъып жиелек чёплеп гелейик деп чыкъгъан эдик.

Абдул. «Гьей къойчумну» ойнап да алдыкъ (енгил кюлкю).

Жанхыват. Ойнап къалыгъыз, яшлар.

Салигьат. Биз чи уьйде де ойнайбыз хари.

Жанхыват. Къайсы оюнланы билесиз?

Айшат. Жыкъы, жымчыкъ…

Жанхыват. Дагъы?

Абдул. Беки, гилдив, тутардан…

Салигьат. Этек топ, къачар топ.

Умалат. Таш алып, кюрешип, атылып, ярыш чабып ва башгъаларын.

Жанхыват. Ойнагъыз, ойнап къалыгъыз. Дюньягъа эки къайта чыкъмассыз. Яшлыкъ да сизде уьнемлик къалмажакъ. Гьей-гьей, яшлар. Сизден кёп де уллу, улан чакъларыбызда да хыйлы ойнагъанбыз бу ерлерде.

Умалат. Сизге нече йыл бола экен, Жанхыват агъав?

Жанхыват. Бизге гьали, балам, бир 90 йыллар чы боладыр. Юртубузну яв чапгъан заманда да мен сизин чагъыгъызда болгъан болсам ярай эди. Ондан берли 80 йыллар чы боладыр. (Умалатгъа) Сагъа 10-12 йыллар боладыр, балам.

Салигьат. Гьуя, ончакъы?

Жанхыват. Олай кёп тюгюл, къызым. Мени атам, Аллагь рагьмат этгир, 140 йыллар яшап дюньядан гетди. Не тишлеринден не гёзлеринден ончакъы олай арз да этмей эди. Биз чи гьалиденокъ бир-эки чакъырымлар юрюсек, къавшалагъан болуп къалгъанбыз.

Айшат. Эшитемисиз, къызы?

Салигьат. Гьуя гьейлер, о нечакъыдыр?

Умалат. Бу гьайгивлеге. Негер тамаша боласыз? Жанхыват агъав олай агъав…

Жанхыват. Гьали де, яшлар, мени бир 40 йыллар яшамагъа хыялым бар. Мен оьзюм яшланы кёп сюемен…

Умалат. Агъавум айта эди, «къарт бусам да нартман» деп.

Айшат. Агъавум да «къарт къойнумда къалач бар» деп кёп айтагъан эди.

Жанхыват. Герти айта болгъанлар. Олар уллулардан къалгъан сёзлер чи дагъы. Булай сёзлени уьйренигиз. (Санларын гёрсетип). Гёремисиз бу яраланы?

Абдул. Алла-лай, о яралагъа!

Умалат. Оланы гьарисини бир себеби бардыр, Жанхыват агъав?

Жанхыват. Биз улан заманларыбызда ханланы титиретип, бийлени къартыллатып, байланы къоркъутуп талай эдик.

Умалат. Бир хабар айт дагъы, агъав!

Салигьат. Бир чечеген ёмакъ айт дагъы?

Айшат. Шо къойну хабарын айт дагъы!

Жанхыват. Яхшы яшлар, яхшы. Тынглагъыз. Бир къарт гиши де, бир яш улан да олтуруп ашай ва йылай болгъанлар. Оьтегенлер булагъа тамашалыкъ эте болгъан.

Абдул. Муна гьайгевлер.

Умалат. А яш, бёлме дагъы.

Салигьат. Сонг, амай, арты?

Жанхыват. Къартдан сорагъанлар: «Неге йылайсан?» — деп. Ол айтгъан: «Бу яш тишини бары да тишлери сав, мени тергемей ашап йибере, магъа къалмай, мен языкъ боламан»,— деп. (Кюлейлер).

Айшат. Яшына сорамагъанмы?

Умалат. Оьзюнден уллу сёйлейгенде, бёлмес. (Жанхыват Умалатны башын сыйпай).

Жанхыват. Яш гишиден де сорагъанлар: Тамазаны бир тиши де ёкъ, чайнап авара да болмай, индемей ютуп къоя, магъа къоймай, мен языкъ боламан, деген (кюлейлер).

Салигьат. Гьали меникин айта.

Айшат. Дюр сагъа, меникин айта бар!

Жанхыват. Эришмегиз, барыгъызгъа да айтажакъман: авзу мюйюзден, мюйюзю этден, къыдыра юрюп, тынмай гентден. Ким табар? (кюлейлер).

Умалат. Бабиш.

Жанхыват. Ону мюйюзю бармы?

Умалат. Биш, тюгюл экен.

Абдул. Оьгюз (кюлейлер).

Жанхыват. Ону авзу мюйюзмю?

Абдул. Гьей, дагъы не экен дагъы (кюлейлер).

Салигьат. Тюе.

Жанхыват. Ювукъ да бармадынг, къызы.

Салигьат. Гьуя, не къыйындыр, къызы.

Айшат. Яхшы ойлашайыкъчылар (ойлашалар).

Жанхыват. Гьы, гьали билмейсиз тюгюлмю? (Ойлашалар).

Яшлар. (Умардан башгъалары). Билмейбиз.

Жанхыват. Боса, юрт беригиз, айтаман.

Абдул. Берейик (кюлейлер).

Айшат. Къайсы юртну? (Кюлкюлер).

Жанхыват. Сиз сюйген.

Умалат. Бир аз ойлашайыкъ дагъы, агъав!

Жанхыват. Буса ойлашыгъыз, ойлашыгъыз, балам.

Абдул. Билип къоймаймысан дагъы.

Айшат. Балики, биле бугъай дагъы.

Умалат. Хораз.

Абдул. Дюр, алырсан (кюлкюлер).

Жанхыват. Баракалла. Дюр балам. Муна бу яшдан бир зат чыгъар.

Айшат. Дагъы, неге тапды дагъы.

Салигьат. ВуЛлагь, дюр экен хари.

Абдул. Мени де эсиме гелген эди.

Салигьат. Гьай-гьай да, бирев айтса (кюлкюлер, Жанхыват да ара-арада кюлей).

Айшат. Дюр, гелген эди.

Абдул. Тамаша экен, ончакъы ойлашса, озокъда.

Жанхыват. Бола, балам, сени йимик айтагъанлар да (кюлкюлер).

Абдул. Жанхыват агъав, бу къуюну тюбю ёкъ тюгюлмю дагъы?

Жанхыват. Мунда тюшген гиши сав чыкъмас деп эшитгенбиз.

Айшат. Къырыйына барма ярамайгъаны гертими экен, амай?

Жанхыват. Ярамай, къызым, ярамай. Айрокъда сизин йимик яшлагъа ярамай.

Салигьат. Нете, не бола экен?

Жанхыват. Шайтан теберип ичине тюшюре (оьзю кюлей).

Айшат. Вув, Аллагь сакъласын.

Абдул. Гёремисиз, сиз ягъына барып, ичине къарайыкъ дей эдигиз. Дагъы неге мен айтгъан кюйюнде болгъан дагъы.

Жанхыват. Вёрегиз-вёрегиз, бармагъыз (бирисилей багъып иржая). Шулай ёмакъ айтып къоймасам, булар ичине къарайбыз деп бир-бирин теберип тюшюрюп де къарарлар…

Айшат. Амай, шу къуюну хабарын айт дагъы.

Жанхыват. Бу къуюну хабарын? (Ойгъа бата, Татув гелип терекге таяна, къуюгъа багъа, яшлардан бирлери де аста барып тынглайлар).

Татув.

Сав гишини атармы,
Онгмагъанлар къуюгъа,
Юрюп болмайбыз мундан,
Сан-саныбыз буюгъа.

Савлай гёмюп къабургъа,
Адат боламы шолай,
Булай пис адатдан чы
Оьльген минг къат да къолай.

Бажимни де гюнагъсыз,
Эркъардашым гелтирди.
Оьз къолу булан ташлап
Негьакъ зая оьльтюрдю…

Тили къурусун сени чакъыргъанланы. Сени агъынг къояма, озокъда, оьзлеге де етишди: амалым пакъырны къырда гиши оьльтюрюп къойду. Гелин оьзю де, къанчыкъ, кёкрекден оьльдю. (Яшлар аста Жанхыватны ягъына къайталар).

Жанхыват. Эшитдигизми?

Умалат. Эшитдик.

Жанхыват. Англадыгъызмы?

Умалат. Гюнагъсыз къызардашымны ютдугъуз, улан къардашымны негьакъ ташлады деп сарнап йылай эди.

Жанхыват. Англагъаныгъыз гьалиге сизге таман. Сонг-сонг дагъы яхшы англарсыз. Шолай бек кёп гюнагъсызланы ютгъан, хыйлыланы негьакъ улутгъан къуюдур бу.

Абдул. Огъ сени, не яман къую экен бу.

Жанхыват. (Еринден турма къарай). Аллагь-Аллагь, белим! (Яшлар кёмек этелер).

Умалат. Не этесен, Жанхыват-агъав?

Жанхыват. Таман, балам, ял алгъаным. Бизге бош турсакъ, аш ким берир, бошлукъ ярамас. Ишимни этейим.

Умалат. Къайда барасыз, не ишдир?

Жанхыват. Шундан гоган чёплеп, къайтма герекмен. Ол, бугюн кепсиз эди, ону учун мен гелген эдим.

Умалат. Бий, агъав, олай дегин дагъы, вуЛлагь жыймассан, биз бар туруп сагъа жыйдырабызмы дагъы. Буса, агъав, бир азгъа янтайып тур дагъы. Кёмек этип олтурталар).

Айшат. Бизге не болгъан?

Абдул. Бусагьат толтуруп гелтирербиз.

Умалат. Жегиз, яшлар, ким чалт чёплер экен? (Жанхыватны дорбасындан аякъ, сукара ала ва якъ-якъгъа гетелер).

Жанхыват. Гьай баракалла, оьмюрлю болугъуз! (Яшлар, гьайт къычырып, якъ-якъдан чёплеп гелтирип тёгелер).

Умалат. Муна, толтурдукъ, агъав. Ма, бу балтаякъны да, агъав! (Яшлар гьариси гелтирип, жиелек балтаякъларын ва чёплеп бюрлюген де берелер).

Жанхыват. Гьай къоччакълар сизин я. Сав болугъуз, уллу уланлар, уллу къызлар болугъуз. Не эте эдигиз мунчакъы затны магъа гелтирип. (Яшлар дагъыдандагъы шат, гьайт къычырып къуллукъ этелер). Гьей сени яшлыкъ я! Сагъа этер зат ёкъдур! (Башын чайкъап, турма къарай, яшлар кёмек этелер, къарт сюйюне ва аста-аста гете).

Къасым геле.

Къасым. (Чакъ бузула башлай, кёп пашман музыка. Аста гелип къуюну таба, сонг-сонг обур къуш къычыра, итлер улуй башлай). Гьы, гьаран тапдым, шу къую болма герек. (Ичине къарай, терен ойгъа бата). Бу чу гьап-гьазир эди, тек гёзюнг къарап оьз авлетингни нечик оьльюмге ташларсан? Къанчыкъ болмаса къанчыкъ, мени де, къызларымны да хоншу аралыкъгъа биябур чу этди. Айта турдум: шо къатынны авзун мен оьзюм де таныйман, яшларым, сиз къоюгъуз деп, тынгламадылар, пакъырлар. Бизге анабыз йимик болажакъ эди деп, ялбарып тилеп, бу оьгей ананы алдыртгъан эдилер языкълар. «Оьгей ана, оьтюнг гюйсюн сени», деп къартлар билмей айтмагъанлар. Шо нажжасы авзу токътагъан буса, иш бу ерлеге чыкъмагъан буса да ярай эди. (Ойлаша). Ай энди ойлашгъан булан пайда ёкъ. Айтдым, къайтмакъ ёкъ. Гьали нечик этежекни ойлашмагъа герек. Къолум булан ташламагъа юрегим чыдамажакъ.

Ташлама деп халкъгъа хабар да салып чыкъгъан сонг, ташламай къоймагъа да кюй ёкъ. (Ойлаша). Гьы, гьали тапдым, шулай яхшы (къуюгъа бутакълар яба, уьстюне бичен-зат себе, сонг къозну къагъа). Гьали яшланы йиберейим.

Гете. Шат тавушлар геле. Сонг къызлар да булан къайтып геле.

Къарачач. Не арив ерлердир, атам.

Ажий. Бу ерлер чи арив эди, чакъ бузула тура дагъы (тергейлер, сукъланып къарайлар).

Къарачач. Гьуя, атам, бу жиелеклени кёбюне! (Къасым къыйнала, ойлаша, башын тута). Гел, Ажий, ашайыкъ. (Ажий де геле, ашама къарайлар).

Къасым. (Бетин бурун). Гьона о терекни тюбюне барыгъыз, ондагъы емишлени чёплегиз! (Къызлар чабалар). Аллагь, не яман башым айлана, юрегим чыгъып бара, гёзлерим бир затны сама гёрмей, бу не иш?

Къарачач. Валлалай, бу емишлеге, атам. Чап Ажий! (Ажий де етише, яшлар сыргъалап гетелер). Атам! Атам!..

Ажий. Атам!

Къарачач. Бир Аллагь учун, атам, къутгъар!

Ажий. Гьуя, атам, оьльдюк, атам! (Тюшелер).

Къасым. Гьы, гьали ял бол, къанчыкъ. Юзюнг къап-къара болсун, мен сени булан да яшамагъанда. Бусагьат барып ёярман! (Ичинден йилавлар, тилев тавушлар, ингранывлар, агълар эшитиле). Гьали менден сизге пайда ёкъ. (Ойлаша, ойлаша, хуржунун ташлап олтура). Шеклик-шеклик, шекликни арты эшеклик.

Перде