Дёртюнчю акт

Еттинчи перде

Къачакъланы къонушу.

Къагьарлав. (Уянып). Аллагь, Аллагь, белим!

Умав. (Уянып). Не эте, яранг чанчамы?

Къагьарлав. Яман чанчып йиберди. О не авазлардыр?

Умав. Къарайым.

Умав чыгъа, Сайдул геле.

Сайдул. Ассаламу алайкум, Къагьарлав агъав! Кепинг-кюйюнг, яранг нечикдир?

Къагьарлав. Ваалейкум ассалам, тел иним, гел. Юртда не хабар? Бизинкилерден къаршы болгъаны болдуму?

Сайдул. Яхшылыкъ. Сагъа янгы хабарларым да бар.

Къагьарлав. Гьа, балам Сайдул, нечик чыкъдынг?

Сайдул. Дагъы чыдап болмай чыкъдым.

Къагьарлав. Нечик?

Сайдул. Тавсолтан бийге 25-30 йыллар ялчылыкъ этип гьаран эки танагъа ес болгъан эдим. Шону булан да ортакъгъа бир гесек ер сюрген эдим. Жуманы кёбюн бийге, къалгъан заманда оьз пайыма да къуллукъ этип гьаран бир 25 пут ашлыкъ алгъан эдим. Ондан урлукъ ессине, сегетге, огъар-бугъар чыгъа туруп, тюпде матагъым зат да къалмагъан эди. Энди, къайдан сюйсенг де тап, сагъа 40 путлар болгъандыр деп, 20 путну алмагъа сюелер.

Къагьарлав. Бийлерде иман болмас.

Къадир. Аллагьакъына не рагьмусуз халкъ дагъы.

Сайдул. Сонг, негерек этип дувангъа бермеге айландым, ондан да пайда чыкъмады.

Къагьарлав. Дуван да оланыки. Къадилер де, оланы къоюп пакъыргъа якъ болажакъ тюгюллер.

Умав. ВуЛлагь герти, магъа этгенде йимик.

Сайдул. Сонг, шу яшны да алып сизин ягъыгъызгъа гелдим.

Къагьарлав. Нече де яхшы этгенсен, къулум.

Умав. Аллагьакъына герти.

Къадир. Гьей, о ким?

Якъуп. Бизбиз.

Къурбан. Оьзюгюзнюкилер.

Къагьарлав. Якъупланы тавушу бугъай.

Якъуп ва Къурбан геле.

Якъуп. Ассаламу алайкум, тамаза.

Къагьарлав. Ваалейкум ассалам, аман къайтдыгъызмы?

Къурбан. Къайтдыкъ вуЛлагь.

Айгъази. Кепигиз тамаза?

Къагьарлав. Бу кимни тавушудур? Яхшыман, иним.

Якъуп. Айгъази.

Къагьарлав. Бий, иним, машалла, сен чи залим болуп къалгъансан!

Айгъази. Ярагъыз къолайгъа къайтма къарамаймы?

Къагьарлав. Къолайман, балам, бу гече хах бола башладым. Анагъыз нечикдир, яхшымы?

Айгъази. Яхшыбыз, аманбыз гьалиге чи.

Къурбан. Бу да къурдашы Умав, бу чу Батав пакъыр.

Къагьарлав. Кёп яхшы, кёп яхшы. Аман болугъуз я Аллагь! Якъуп, иним, ишигиз нечик болду. Бажарылдымы?

Якъуп. Бажарылмаса къояймы бу уланлар. Гирип, бай-бийни къувуруп, ярайгъан атлар алып бердилер. Тек биз эрши хабаргъа къаршылашып къалдыкъ.

Къагьарлав. Нечик?

Якъуп. Биз де атлар тарыкълы болуп барып тюшгенбиз, Шавхал гелинибизни къачыргъан, къызбай Тавсолтан да уьстюнден оьтежек экен деген хабарлар етишди.

Къагьарлав. Болмас?

Якъуп. Биз де Айгъазини къоймай, тилеп, мундан таба ёлдашланы да алып барайыкъ деп гелген заманыбыз.

Къагьарлав. Бийлер, Шавхаллар нени де этерлер. Тек оланы эсине тюшмесин. Бармагъа герек. Гьай аман сени я, мен кёмеклешип болмажакъман дагъы.

Айгъази. Ай сени агъав, о чу гьысап тюгюл зат. Оланы чы мен оьзюм де эбинден гележек эдим, тек Якъуп агъав къоймады дагъы.

Къагьарлав. Шавхалгъа, Тавсолтангъа чапмагъа бизге тюшюп турамы? Сайдулгъа этген заты да таман.

Умав. ВуЛлагь нече де багъыйсызлыкъ.

Айгъази. Нечик?

Сайдул. ВуЛлагь мен, Тавсолтан бийден къачып чыкъгъан эдим.

Айгъази. Нечик, неге?

Сайдул. Бир нече гюн болады ол бизин юртну къувуруп уьстюн-тюп этип айланады.

Айгъази. Сонг, сонг?

Сайдул. Сонг мени бермеге затым ёкъ эди. Башымны алып къачып чыкъдым. Тавсолтан оьзю буса ясакълары булан ёлгъа чыкъгъан. Гьали чи ону ясакълары бу арагъа етишмеге заман да боладыр. Оьзю де бу гече Шавхалгъа савгъат алып баражакъ дейлер.

Айгъази. Къайсы ёлдан гелир экен?

Сайдул. Шу ёлдан.

Айгъази. Буса агъав, магъа ихтияр бер, мен борчумну этейим. Арив къаршылашдыкъ. Ол мени уьстюмню таптагъынча, мен ону таптайым.

Къагьарлав. Къарагъыз балам Якъуп, сиз де къуршагъыз, вёре сакъ болугъуз! Олар янгыз юрюмеслер, сакъ болурлар, атлары тизив болагъандыр. Онгун табып айланыгъыз! Тез тюпге, Шавхалдагъы гелинге де биревлени йиберейик. Ол да сиз етишежекни билсин, оьзюне бир къыйын этип къоймасын.

Сайдул. Ону сиз билежексиз. Умав, оьзюнг булан бир нече ёлдашланы, шоланы ичинде Батавну да алып, Шавхалгъа етишип, ичине гирмеге къарарсан. Биз тез етишежекбиз, гелинге англатып, тюпде гьазирлик гёрме къара!

Умав. Кёп яхшы болур. Шолай этербиз.

Къагьарлав. Къадир, сен барарсан!

Къадир. Яхшы.

Умав. Геле туралар.

Къагьарлав. Гьагъыз яшлар, онгарылыгъыз. Айгъази балам, сакъ болма герек. Олар янгыз юрюмежеклер. Оланы атлары, ерлери, савутлары тизив болагъандыр. Онгун-солун ойлашмагъа герек. Гьы, Аллагь сагъа кёмек этсин. Мен мунда болажакъман.

Керван етише.

Айгъази. Токътагъыз!

Киречи. Неге?

Айгъази. Не алып барасыз?

Киречи. Ясакъ.

Айгъази. Къайда?

Киречи. Шавхалгъа.

Айгъази. Ясакъны ким йиберген?

Киречи. Тавсолтан бий.

Айгъази. Оьзю къайда?

Киречи. Ат булан геле тура.

Айгъази. Булай ягъагъа тартып токътагъыз!

Киречи. Сен кимсен?

Айгъази. Айгъазимен.

Киречи. Этме, иним!

Айгъази. Бажарылмас!

Киречи. Сонг бизин, Шавхаллар, бийлер негьакъ языкъ этежек.

Айгъази. Бизин булан къаларсыз, тюгюгюзге де тиймес. Же болугъуз. Созмагъа заман ёкъ. Гьеч гиши бир затгъа тиймесин.

Тавсолтан.

Гьайт эливаш неге тартын боласан,
Тартынлыкъгъа неге башынг саласан?
Уьстюнгдеги мени жаным алмайлы,
Тюбюмдеги сени жанынг аламы?
Бир гечеде юз оьтеген Бавтогъай,
Шу ерлерде юз минг аскер ёкъ бугъай?
Шу ерлерде юз минг аскер болса да
Артыма бир бурулуп да къарамай,
Айгъазини уьюн йыгъып бараман.

Эрнине бир эр мыйыгъы битмеген,
Эр санына ол Айгъази этмеген.
Шу ерлерде ол Айгъази ёкъ бугъай,
Болсада чы жаным ондан тартынмай!

Айгъази.

Гьай имансыз. Гьай осал,
Шу ерлерде мен барман.
Яш бусам да къойман таптап оьтмеге,
Дев болсанг да гьали сени йыгъарман.
Сени йимик ярлы халкъгъа душманны
Азиз жаным тамагъына тыгъарман
Сав бармассан мен къоюп чу Шавхалгъа,
Башынг алып елдей онда чыгъарман.

Чабушув.

Тавсолтан. Аллагь!

Йыгъыла.

Гьей Айгъази, дагъы урма ярамас.
Осал эркек душманына къарамас.
Къув сюегим къыбла къарап бурсана!
Кёкюрекден азиз жаным чыкъгъынча
Башлыгъымда къаравуллап турсана.

Умав. Гьазир бол, Умалат!

Умалат. Мен гьазирмен. (Чабушалар. Умалат йыгъыла). Аллагь!

Къагьарлав. Гьай баракаЛлагь сизге! Гьай Аллагь рази болсун сагъа! Гьай машаЛлагь! Гьай къоччакъ!

Бары да. Машалла! Машалла!

Умар. Муна батыр!

Якъуп. Уланлар шулай болур!

Айгъази. Касум агъав, шу арбалардагъы мал сагъа аманат. Тилеймен болгъан чакъы тезликде шу малны юрт башына етишдир ва есилерине пайлат.

Киречи. Гьай Аллагь рази болсун сагъа.

Айгъази. Гьали къалды къангъалы къапулар. Шавхалны ожагъы. Яхшы гьавчу увакъ-тюек жанлагъа гьав этген булан къанмай. Къабангъа, бёрюге амуракъ бола. Эгер биз яхшы гьавчулар бусакъ бай-бийни барчы-гелчилери булан доланып турмай, тувра Шавхалны уьстюне бармагъа тарыкъбыз. Бу гече гьарам тойгъа жыйылгъан къыр жанланы тюлкюсюн тюзге, къабанын къамышгъа къуварбыз. Гьай алашам, чабар еринг майдандыр. Шавхал бийни къапулары къайдандыр?

Перде