Биринчи акт
Биринчи перде
Акъ юзлю, итти гёзлю,
Айгъазимни бёлелей.
Бёлелей, балам, бёлелей,
Айгъазимни бёлелей.
Атгъа мингин атылып,
Пайынг алгъын къатылып.
Бёлей, балам, бёлелей,
Айгъазимни бёлелей.
Телмирип къарайгъан языкъ яш. Не берейим экен? Сютюм де ёкъ, балам, сагъа. Биргине-бир савунубуз бар эди, сени насибинге о да къурутду.
Атгъа чыкъсын абурунг,
Гюнтувуш-гюнбатардан.
Тенгирим сени сакъласын
Яман гёзден, хатардан.
Бёлелей, балам, бёлелей,
Айгъазимни бёлелей.
Сен неге юхламайсан? Гьы, о гёзлеге!
Гьара-гьара-гьарагъа,
Чум къуюлсун чарагъа,
Чардай башы бу ананг
Сен яшындан садагъа.
Хадир гюн тувсун сагъа. Гьали барып ананг Тавшан бажывюнгден сют алып гелирмен сагъа. Мени яшым атлы яш, шекерли шербетли яш, гьалива йимик татли яш.
Жугьай уьйге гире.
Жугьай. Насип.
Къанитат. Гьуя, жанымны алдынг хари.
Жугьай. Тынгла чы бир хабар айтайым сагъа. Бир хан, нёкерлери булан бир ерге атлангъан болгъан. Шону гёзюне оьз баласын «аппагъым» деп ойнатагъан къаргъа тийген.
Къанитат. «Къаргъа баласы аппагъым» деген сёз шондан къалгъан буса ярай?
Жугьай. Болма ярай. Сонг ол, оьзге къаргъалар да балаларын шолай гёремикен деп сынама сююп, башгъа бир къаргъаны чакъыртгъан. Огъар, тезлик булан, оьзюне арив гёрюнеген бир затны алып гел деп ташшургъан.
Къанитат. Ол не затны алып гелген экен?
Жугьай. Айтма къоймайсан чы, къызы. Сонг къаргъа пакъырны амалы недир хан буюргъандан сонг, баш уьстде деп чыгъып гетген.
Къанитат. Къан къуюлсун о ханлагъа. Нече де рагьмусуз затлар болгъанлар.
Жугьай. Тынгладагъы, къызы. Хан бир гюн къарагъан, эки гюн къарагъан, уьч гюн къарагъан, къаргъа ёкъ. Ахыр дёртюнчю гюн къараса, амалсыз къаргъа: — кёп къыдырдым, кёп изледим, аврунг алайым, ханым, шундан башгъа мени гёзюме арив гёрюнген затны тапмадым,— деп, тюк де битмеген баласын гёрсетген.
Къанитат. Гьуя, къаралмагъыр къаргъа сен.
Жугьай. Дюр гьали, акъ болур.
Къанитат. Сонг хан не этген экен?
Жугьай. Не этсин? Кюлеп, барыгъыз деп йиберип къойгъан.
Къанитат. Тамаша экисин де оьльтюрмегени!
Жугьай. Нетсин хари буланы?
Къанитат. Олагъа недир, йыбав болса.
Жугьай. О да чы герти.
Къанитат. Къолунгдагъы не?
Жугьай. Сют тилей чыкъгъан эдим.
Къанитат. Къайдагъы затдыр пакъыр, къурутгъаны бир жума бола тура. Оьзюм де Тавшанлагъа бармагъа деп тура эдим.
Жугьай. Юрю бирче чыгъайыкъ. Мен де Атавлагъа гирип къарайым.
Къанитат. Токъта зат алайым. Къарай-къарай юхлап да къалгъан экен.
Жугьай. Эркегинг къайда?
Къанитат. Бийге агъачгъа гетген.
Жугьай. Бизинки де, авулдагъылар булан бирче, къадини гьабижайын ташымагъа гетген.
Къанитат. Тангны ярыгъы булан, ач къарнына къатгъан мичери гесекни хабып языкъ эркек. Экинни ювукъ болгъан, гьали де ёкъ.
Жугьай. Чыгъайыкъ, къызы.
Къатын. Кокан алан, кокан алан.
Къанитат. Небизни берип алайыкъ пакъыр, оьзюбюзге ашама да ёкъ.
Жугьай. Оьр якъгъа айлан анам, оьр авулда байлар-бийлер кёп, четенинг булан алырлар. Чыгъайым, къызы.
Жугьай гете. Шо вакътиде уьйге Батав гире.
Батав. Элтдилер.
Къанитат. Элтдилер? Къайда элтдилер? Гьали муну сёйлетип болмай юрегим ярылар. Не болгъан экен? Кимни элтдилер? Батав балам, сёйлеп бит.
Батав. Элтдилер.
Къанитат. Кимни элтдилер? Яраббим, муну нечик сёйлетейим экен?
Уьйге Якъуп гире.
Якъуп. Уьюгюзге яхшылыкъ.
Къанитат. Гелген сагъа да яхшылыкъ. Не хабар? Сен де бизге чыгъа экенсен!
Якъуп. ВуЛлагь, бир къуллукъ болуп чыкъмагъа тюшдю дагъы.
Къанитат. Нечик?
Якъуп. Биз бугюн Къамболат булан бирче ишлей эдик.
Къанитат. Сонг, сонг? Бир къыйын сама гелмедими башыма? Сени юзюнг бузукъ!
Якъуп. Олай иш ёкъ хари. Шо яракъсыз бийни къырчыны ёкъму?
Къанитат. Кимдир ол?
Якъуп. Чанка Умалат.
Къанитат. Сонг? Айтып бит дагъы.
Якъуп. Биз агъачны юклеп битген эдик. Оьгюзлени экме айланагъанда, шо къырчын гелип Къамболатгъа бирдагъы тёбени гёрсетип «шуну да юкле!» деп тувду. Къамболат пакъыр нечакъы да арив сёйледи. Къоймагъанда, сёзден-сёз тувар деп, иш теренге чыгъып гетди.
Къанитат. Сонг, сонг? Огь Аллагь, юрегим чыгъып бара тура.
Якъуп. Айтма къарасакъ да, болмадыкъ. Итни тюйюп еринде тийишлисин берди.
Къанитат. Огь жаным. Не яхшы этген. Оьльтюрмей къойдуму?
Якъуп. Оьльтюрме чи оьльтюрмеди, тек оьльо-санлы этди. Сонг къарайбыз, бирден бийни адамлары гелип, Къамболатны чырмап тутду. Кёп тиледик — бермеди. Сонг Къамболат бизге багъып, Къанитатгъа айтыгъыз: «Къанымны къайгъысы Айгъазини уьстюнде къалсын» деген эди.
Къанитат. Гьай тенгирим, оьзюнг гёресен дагъы. Булагъа барып бир токътавсуз ишле, уьстевюне дагъы да сагъа акъырсын, къычырсын, тюкюрсюн! Озокъда булай хорлукъалагъа гиши нечик чыдасын. Гишини къарсалатгъандыр, гьакъылын алтгъандыр, ол да тийишлисин бергендир. Ону чу нече де яхшы этген эди, тек шолай къырчынлар булан чырмалмагъан болгъай эди. Энди ону тутуп къойса да яхшыды?
Якъуп. Дагъы не этип болажакъ эди булар.
Къанитат. Инамлыкъ бармы бийлеге, олар нени де этерлер. Олар чы оьзлеге текаран къарыв, къайтаргъан гишини ёкъ этип къоялар.
Якъуп. Сен гьалекленме, Къанитат, узакъ къалмай чыгъар.
Якъуп гете.
Къанитат. Юрю къулум Айгъази… Атанг сагъа васият этген. Сизден сонг мен де нетейим? Гючлюлени къапуларына йыгъылайыкъ, ким биле сагъа сама языгъы чыкъмасмыкен?
Батав. Барыгъыз, гючлюлени къолунда гючсюз, чыгъартарсыз! Гьа-гьа-гьа-гьа-гьай.
Перде