Экинчи перде

Алдынгъы сцена. Жанхыват да Узлипат да оьльген.

Табулду гьавда, Сувсар да от якъмагъа чурпу чёплей, Умалат сценада гёрюне.

Умалат. Табулду, ва Табулду! Булар къайдалар? Неге жавап ёкъ. Уьйде ёкъ буса ярайлар. Гьона эки де къартны къабурлары. Арив масгъаралы къартлар эдилер. Ялкъгъанда гелсек-гетсек гёнгюнг ачылагъанындан башгъа да, кёп гьакъыллы хабарланы уьйренеген эдик. Булардан сонг магъа да къатнамагъа бир нечик эсе болагъан болуп къалды. Табулду гьавда кёп бола, янгыз буса Сувсарны ягъына геле-гете турмагъа мен де уяламан. Гертиси ону атын эшитгенде башым айланагъандай бола, оьзюн гёрсем чи, юрегим бошай, санларым титирей. Ташны чартлатардай мени гёзлерим Сувсаргъа гьаран къарай, огъар багъып аякъларым гьаран юрюй, арсланны эки ачардай къолларым тутулуп къала:

Жинмикен, перимикен,
Инсан буса тамаша?
Шавласына гёзлерим
Къарап болмай къамаша.

(Аякъ тавушлар геле). Багъыйлы тюгюл, гетип къалайым (яшына).

Сувсар. Билмеймен, юрегим къысыла, жаным талчыгъа (кюстюне). Кёк бийик, ер къатты. Гече ой, гюндюз ой, балавуздай ирий бой. Тюшлер де къоймай: бу гече терен сувда агъып гёрдюм. Гьей тенгири! Амалыбыз да айтгъанлай, бизин не гюнагьыбыз болгъан экен, ана сютюн эмгинче, гиндигибиз гёмгюнче, бу сувларда акъмагъа. Таман тюгюлмю акъгъаныкъ. Эй аявлу ана. Сен сама болгъан бусанг англар эдинг бу дертни (йылай). Языкъ Абам булан, Бабам да кёп болду бизге. Мен къалгъанман агъачлыкъ сакълай. Огь, янгызлыкъ, сен не къыйын зат экенсен, айрокъра юрегинде (дёрт янына къарап аста) сюювз оту барлагъа (тынглап). О, къапкъачлы бакъа. О, яшыл бакъа. О, баягъыда амалым йиберип къойгъан гючюк. Бу чырыллайгъан чы оьзюмню бюлбюлюм.

Этме, къушум, тилеймен,
Чарнап гёнгюмню де зар.
Онсуздан да къайгъым кёп,
Болгъан юрегим де тар.

Гьей амалсыз, не чарнайсан мунчакъы? Мен чи сени тилингни билмеймен. Кёп де яхшы, гьона авлакъ толгъан гюллер, оланы сёйлет, оланы йыбат (бюлбюл ариге чыгъа). Гьей, гьей! пакъыр, масхара. Бакъаланы тавушу авур, мени ойгъа сала, сени тавушунг арив, гёнгюмню ача, сюйгенимни эсиме сала (Умалат яшыртгъын гюл ташлай). Бу къайдан тюшдю? Сен гелтирдингми? Айтгъанымны англаймусан? Гьуя, ваЛлагь билегенге ошай (гюлню ташлап). Ма, гьали буса, бу гюлню сюйгениме элт! (Гюл тюше). Элтмесенг элтме. Сюйсенг тюшюп де ал. Ма, тайып турайым: Къарчыгъа? ВаЛлагь ёкъ пакъыр, амалым булан гьавгъа гетген. Буса яхшы дагъы, мен де тынгламан сагъа (артын берип олтура). Гьуя гьейлер, ол амалыма айтып къойма турамы экен? Айтсын, ваЛлагь, мен де айтарман оьзю айтгъанланы.

Умалат. О да айтмас, сен де айтма.

Сувсар. Тоба, тоба. Бу не тавуш! Ол ким эди? Гьей, кимсен? Сагъа айтаман? Ол тюгюлдюр, дюр буса жавап берир эди (бюлбюлге). Сенми эдинг? Ол сагъа къуллукъ тюгюл. Сувум да сувуйдур. Башымны жувуп айланайым. (Баш тарама олтура).

Бу дюньяда ёкъ сендей
Инсанны гьеч гёзели,
Гьашыкълыкъны гючюнден
Болма тураман дели.

Юрегим къутургъанда
Къыдыраман тав-ташны,
Болмайман токътатмагъа
Агъылагъан гёзьяшны.

Юрегимни иритген
Макънатисли тавумсан,
Оьзюнден къуванагъан
Гюл чечекли бавумсан.

Жымчыгъымсан, бюлбюлюм,
Башында къуш кекелли.
Къачан болур экенсен,
Меники сен мекенли.

Келпетинг гелип къоймай
Гьалал тынч ятма сени,
Битдирип бар сабурум,
Шунча уялтма мени.

(Сесгенип чакъгъа къарап). Гьуя, мен не этемен. Амалым гелеген заман да бола тура, чай асайым (туруп чурпулар салмагъа айлана, ариден гелеген аюв гёрюне). Гьуя, аюв! (Аюв юрюй, бирисилей бурлугъа — акърап). Гьуя, гьейлер, акърап! (Бирисилей бурлукъса, бёрю улуй). Аман гьейлер, бёрю! Не амал этейим! Уллу тенгири, кёмек эт! (Урма сюйюп не затгъа узатылса, бириси де къолгъа гелмей). Вув, бу не зат! Суванасы! Атам! Анам! Ёкъ затлагъа мен не этемен къычырып! Абам, Бабам? (Тавуш ёкъ. Къатты ел, кёк кёкюрей, яшмын яшнай, ала-толпан къоба). Амалым ва амалым! (Албаслы чыгъа). Гьуя, гьуя, албаслы! (Дев чыгъа). Вув аман, душман. Аман гьейлер, не этейим, кимге ялбарайым? Бу не иш, бу не зулмат, бары да душман бирден чапгъан? (Олар къыса, бу тарлыгъа). Сюйгеним!

Умалат. Буюр! Токътагъыз! (Олар токътай). Къоркъма, Сувсар, мен барман мунда (Чыгъа, бир терекни тамурундан чыгъарып ала ва гезик булан о жанланы гьалек эте туруп, Сувсаргъа етише. Сувсар гьалдан тайып терекге таянгъан кюйде къала). Сувсар! Сувсар! Яхари сагъа не болуп къалды? (Тез юзюне сув себе, ол гёзлерин ача). Ма гьали, бир аз сув ич! (Сувсар иче).

Сувсар. Кёп савбол!

Умалат. Мен сенден разилик къазанып болурман деп чи турмай эдим.

Сувсар. Бу нече керенлер сен мени къутгъаргъанынг. Савбол да аз, дагъы мени къолумдан да не гележек. Мен бу гюнден сонг сени атынгны алдына «Батыр» деген сёзню де къошуп айтажакъман.

Умалат. Нечик? Айт гьали къарайым!

Сувсар. Батыр Умалат!

Умалат. Вав-вай! Мен де сени атынгны алдына «Жан» деген сёзню къошдум.

Сувсар. Нечик?

Умалат. Жан Сувсар!

Сувсар. Гьей не боладыкен Аллагь, шу чакъ да ачылгъан буса.

Умалат. Бусагъат! (Оьрге къарай). Бизин хатирибизден ачыл чакъ! (Чакъ ачыла).

Сувсар. Сен нени де бажарамысан?

Умалат. Айт не сюесен?

Сувсар. Къызардашынг булан таныш болмагъа.

Умалат. Гёз ачып, гёз юмулгъунча етиш, Айханым!

Айханым чыгъып геле.

Умалат. Бу мени сюйгеним, сени болажакъ гелининг Жан Сувсар.

Айханым. Насипли болугъуз! (Къучакълай).

Сувсар. Сиз де.

Умалат. Англадым, Жан Сувсар. Мени къаршылыгъым ёкъ, тек ол насипни тийишли гёрсе оьзлер къазансынлар. Яхшымы?

Сувсар. Мен не билейим?

Умалат. Гьар затны да сагъаты бар, чагъы бар, алгъасамасанг ону да гёрежекбиз. (Сувсар бир сюювне, бир бузула).

Айханым. Талчыкъма, Бажим (багьана этип тайып гете).

Сувсар. Хайыр чы ёкъ эди, атам-анам ва амалым да булан барыбыз да бир ерде болуп, бетге-бет туруп, неге биз шулай ташлангъанны ачмаса.

Умалат. Жан Сувсар!

Сувсар. Буюр Батырым!

Умалат. Мен сагъа айтмадыммы, бу дюньяда сен де, мен де сюйген болур деп?

Сувсар. Айтдынг.

Умалат. Бирлерин гёрме де гёрдюнгмю? Экибизни де хатирибиз учун чакъ ачылды, Айханым гелди, гьали къалгъан тилеклеринг де болур, тек гьар затны сагъаты бар, чагъы бар!

Сувсар. (Умалат бир янгъа багъып тайыша, Айханым янаша). Вай, къызардашым, бир аз алда мени башымдан гетгенлени айта башласам, эби булан баву ёкъ.

Айханым. Нечик хари?

Сувсар. Мен «Батырым» деген атны бугъар тегин берген деп турамысан? Шу айлана якъны алгъан жанжанывар мени аралагъан эди къызы. Кёк, ер къутургъан эди. Узатылсам къолума бир зат гелмей, санларым тербенмей, тавушум эркин чыкъмай, не бирев кёмекге етишмей хари, шо заманда…

Айханым. Сонг, сонг?

Сувсар. Улан къардашынга къычыргъан эдим, шосагъат этип мени къутгъарды.

Айханым. Улан къардашыма къычырдынгмы?

Сувсар. Вай, вай нече керенлер.

Айханым. Ол башгъасын къутгъара болгъандыр! (Кюлкюлер).

Сувсар. Болгъанмы экен?

Айханым. Кёп герти, ол биревден де осал улан тюгюл, тек ол бираз сабур (Гьуя, амалым геле, сонг айтарман).

Умалат. Булар бары да бизин, яшавда ябушувгъа уьйретеген затлар. Бизин сынап къарай. Инсандан сыйлы, инсандан гючлю дюньяда бир зат да ёкъ. Ябушма болмай мюювш-къувушгъа тыгъылып къалгъан амалсызлар нече де бардыр. Оланы бирлери пуч болуп, бирлери сыйынма ер излеп юрюйдюрлер (Бу заман Къарачач гёрюне).

Сувсар. Гьона, дагъы да бир албаслы геле.

Умалат. Гелме къой. Ол албаслы болмас.

Айханым. Ошай.

Умалат. Болмас! (Етише, акъ чачлы, еринде албаслы, шашгъан йимик).

Къарачач. Гьей яшлар, уьюгюзге яхшылыкъ. Ярай буса шунда бир азгъа сыйынма къоюгъуз!

Умалат. Айханым, къарагъыз! Аш беригиз! (Экиси де онгаралар).

Къасым. (Сюрюне-хабына туруп геле). Ассаламу алайкум, савлукъ берсин!

Умалат. Ваалайкум салам, сав болугъуз, Атам!

Умалат. Уьй сеники, Атам, сюйген чакъы. Сувсар, Айханым, къонакъны да тергегиз! (Къызлар айланалар, Умалат оьльген гьайванланы тергей, Къарачач да, Къасым да экиси эки якъда бир-бирине сёйлемей буюгъуп туралар).

Сувсар. Гьуя, гьона амалымны тавушу.

Айханым. Мен не этейим? (Бузулуп айлана).

Сувсар. Не эте, не болду?

Айханым. Уяламан, къызы.

Сувсар. Гьали ким йиберир эди сени. О не гьайгев лакъырдыр.

Айханым. ВаЛлагь Табулдуну тавушу, ёлдашлары да баргъа ошай?

Умалат. Гунагь сени гелинингде (алдына багъып бара).

Айханым. (Сувсаргъа). Оьзюнг гелтиргенни айтма сама айтарсан хари.

Сувсар. Озокъда. О нечик шат болур сени гёргенде, къарарсан.

Айханым. Болурму экен дагъы? Экибизден-экибиз тергейик дагъы.

Сувсар. Яхшы. (Хан, Вазир, экиси де Табулдуну артына тюшюп гелелер).

Табулду. Салам, Умалат ювугъум, салам! Не яхшыдыр, Айханым да мундамы? Сиз сама тюпде болгъаныгъыз. Сен хош гелдинг, Айханым!

Айханым. Савбол!

Умалат. Къайда къалдыгъыз? Сувсар къоймай магъа тилеп, Айханымны да гелтирген эдим.

Табулду. Кёп арив этген. Къырда къаршы болуп, толпандан сыйынмагъа деп алып геле эдим, тюпде сиз барны да билмейгенге, Сувсар сав самакъ къалдымы экен деп алгъасагъан эдим, чакъ ачылып яхшы болду. Олар уьстюн-боюн къагъадырлар. Сувсар, жегиз, бар затны къарап онгарыгъыз! (Къасымлагъа къарап). Булар кимлердир, языкъ къартлар?

Умалат. ВуЛлагь, шулар да шо толпандан къачып сыйынгъан ёлавчулар.

Табулду. Кёп яхшы. Буса мен олагъа къарайым.

Умалат. Юрю, мен де гелейим (алдына юрюйлер).

Хан. Ассаламу алайкум! (Къызлар ари таялар, къартлар артларын берип къоллар).

Умалат. Алайкум салам. Гелигиз, хош гелдигиз, къонакълар! (Къол алалар, олтуралар).

Табулду. Кёп яхшы этдигиз гелип, бизин яшавну да гёрюп.

Хан. БаракаЛлагь. Биз алгъасама да алгъасайбыз.

Табулду. Арив аш-зат да хабып гетерсиз

Умалат. Бусагъат бир зат гьазир болур (Айханым, онгарып сала).

Хан. Гёремен, сиз къоччакъ агъа-инилеге ошайсыз?

Табулду. Шолай ювукъларбыз.

Вазир. Кёп арив, кёп арив. Бу жыгъылгъан къыр гьайванлар кимни иши?

Табулду. Мен ёкъда, толпандан къоркъгъан гьайванлар уьйге чапгъан болгъан буса ярай, ювугъум къаршы болгъандыр. Шолаймы? (Умалатгъа къарай).

Умалат. ВуЛлагь, гишини ватанына чапса шолай бола дагъы.

Вазир. Герти зат, герти. (Табулду, Умалат ашгъа, затгъа айланалар). Булар тегин затлар тюгюлге ошайлар.

Хан. Биз къапгъунгъа тюшюп сама къалмагъанбызмы экен?

Вазир. Гьали айтма къыйын.

Хан. Шуланы шу еринде уруп ишин битдирсек, къызланы да алып гетсек онглу болмасмы?

Вазир. Ёкъ, ярайгъан затмы! Девлени, албаслыланы, къыр гьайванланы паралап, туврап булар бизге чул береми?

Хан. Дагъы не этмеге герек?

Вазир. Биз къашгъаралгъынча ёлгъа тюшейик, тек сен буланы къонакълыкъгъа чакъыр. «Гьали бизин булан биригиз де къалмай гелигиз!» деп тут. Гелгенде онда, йыбавну арасында ойлашып къарарбыз.

Хан. Машалла, арив ой! (Умалатлар геле).

Табулду. Я, сиз не аз ашайсыз?

Хан. Кёп арив, таныш да болдукъ. Биз къайтайыкъ. Бек баракалла!

Табулду. Ярай буса токътагъыз, барыма гёре бар зат да гьазир болур.

Умалат. Биз кютюп болажакъбыз, бизин ойламагъыз!

Хан. Гёребиз сиз эринмежексиз. Тек гьали чакъ да чарс, геч де болуп бара, уьйдегилени де ичи бушма ярай. Дагъы чыкъгъанда сизде олтурарбыз. Бу гезик сизин барыгъызны да къонакълыкъгъа чакъыраман.

Табулду. Сиз токътамагъан, бизге чи гелме тюшмей эди, болса да биз гелербиз. Буса барыгъыз да гьазир болугъуз! (Сувсарлагъа багъа).

Хан. Олай тюгюл, биринчилей сиз яшларсыз, сиз магъа ёл къоймагъа герексиз, экинчилей геч болуп бара, бу толпан да болгъан сонг, халкъ деврюгюп гетме ярай.

Табулду. Токътагъан сонг бираз олтурмаса ошамас дагъы.

Вазир. Олай ойламагъыз, вёре, сиз бажармас деп тюгюл, ол къонакъ къартларыгъызгъа да айтыгъыз.

Табулду. Амал ёкъ, тийишли гёрсегиз, оланы да элтербиз! Эгер бизде къалсагъыз башыбыз уьстде. «Барын берген байгъа санлыкъ» деген бырынгъылар.

Умалат. Токътагъан бусагъыз, арив гёрежек эдим.

Хан. Сиз этген адамлыкъны бир де унутма болман. Кёп савболугъуз. Шолай яшлар, барыгъызны да къаравуллайман. Булар да атагъыз, анагъызмы?

Табулду. Биз эки къурдашбыз, булар къызардашларыбыз. Олар да толпандан тайышып икълап гелеген ёлавчулар. Бизин ата-анабыз оьльгени бираз болады, гьона оланы къабурлары (гёрсете).

Хан. Касбугъуз?

Умалат. Гьавчулукъ.

Хан. Кёп арив, кёп яхшы.

Вазир. Савболугъуз, яхшы къуллукъ этдигиз.

Хан. Къайда гьали, гьазир болдугъузму? Юрююк… (Бары да ёлгъа тюшелер).

Перде