Алтынчы перде

Айгъазилени уью. Айгъази янгыз. Умав геле.

Умав. Ассаламу алайкум, Айгъази.

Айгъази. Ваалайкум салам, гел ювугъум Умав. Не арив гелдинг, гьали гелип тюшген атамны баягъы къачакъ къонакълары да бар. Олтурайыкъ, ашайыкъ, бирче ёлгъа салайыкъ.

Умав. Мен кёп алгъасав хабар алып чыкъдым.

Айгъази. Не болгъан, яхшылыкъмы?

Умав. Абанг къайда?

Айгъази. Хоншулагъа гетип тура, майгъа баягъы терини алышдырмагъа.

Умав. Къонакъларынг?

Айгъази. Къырда, гёк отда ятып туралар.

Умав. Бу гече Шавхал, гелинимни гелтирген, къызбай Тавсолтан да Бавтогъайдан оьтежек.

Айгъази. Бу къонакълар да атлар тилеп гелгенлер.

Умав. Буса бу гече, таза Аллагь берген гече экен.

Айгъази. Гьали биз, Умав, нечик этейик экен?

Умав. Мен тез уьйге гирип чыгъайым; сен де ойлашып гьазир бол, сен сюйгенни этербиз.

Умав гете.

Айгъази. Не яман чырмавлу тюшдю бу ишлер… Артын ойлагъан игит болмас дегенлер. Къоркъачлыкъ ол гьамангъа бет къаралыкъ, оьльюм ондан кёп яхшы. (Ойлаша).

Къанитат геле.

Къанитат. Неге кюстюнесен балам?

Айгъази.

Кюкай Шавхал гелинингни элтдирген,
Бизге хорлукъ жыйыны бар, тою бар,
Тавсолтан бий бу тойгъа деп юрюген.
Уьстюм таптап гетмеге деп ою бар.
Гелип тюшген бу аявлу къонакълар,
Къоюп гетсем булар да айып этежек,
Бу чалдырыш болуп тюшген ишлеге
Кюстюнмей де айт чы, абам, нетежек?

Къанитат.

Кюкай душман сонг да сагъа ёлугъар,
Арив десенг ондан да арив табулар,
Аталардан къалгъан сагъа къонакълар;
Оланы бир башлап ёлгъа салсана,
Къангъалы къапуланы чорт гесип,
Бай-бийлени сайламына урунуп
Онглу ерден асав атлар алсана.

Къанитат гете.

Айгъази. Булар уручулар тюгюл. Бай-бийни дазусуз зулмуларына баш гётерип тав-ташгъа барып сыйынгъан къоччакъ уланлар. Булагъа кёмек, ярлы халкъгъа кёмек. Шону учун да булагъа мен, оьмюрюмде булай ишни этмеген бусам да, халкъныкин чыгъарып алгъанлардан чыгъарып алып бережекмен. Тавсолтан янгыз мени атамны оьльтюргенлиги учун мени душманым болуп къалмай, атам йимик нечесе ярлы сабанчы уланланы бир гюнагъсыз оьльтюрген, оьльтюргенинден къайры малын-мюлкюн талагъан, къанын ичген, адамлыгъын хорлагъан. Ярлыланы душманы, Шавхал буса булай бийлени инг уллусу. Уьстевюне о къызбай бир гюнагъсыз гелешмишимни де тюч булан элтдирген, Тавсолтан да булан биригип магъа хорлукъ тоюн этелер. Бу гече мен буланы уясына сув къуюп бажарсам! Йыланны авзундан бакъаны, яда башгъа тюгюл, бёрюню авзундан къозуну къутгъаргъан да йимик, булардан бары халкъны да къутгъаргъан болажакъман. (Къанитат геле).

Азиз анам, разилик бер баланга
Уьч де ишни бажарайым бу гече,
Алайым мен ярлы халкъны ачывун,
Ябушайым, оьльтюргюнче, оьльгюнче.
Мен башларман къонакъланы кютмеге,
Сонг етишип къойман бийни оьтмеге,
Арты булан гелинингни алырман,
Сонг мен Шавхал ожакъгъа от салырман.

Къанитат.

Ёл-ёл балам, ёлунг болсун барагъан,
Хорлукъ гёрсюн сагъа хорлукъ ёрагъан,
Къарт анангны бар буса бир насиби
Абдырамас-адашмассан, озарсан,
Берген сютюм гьалал болгъанны сюйсенг
Болмагъандай ожакъларын тозарсан.

Айгъази. Мен гетдим, анам!

Къанитат. Яхшы ёл, балам. Тенгирим, сагъа аманат биргине-бир балам. Бир зат болса сонг магъа не яхшы? Ёкъ, болгъаны болур, бола буса эркек болсун, болмай буса боралай сёнсюн мени, балам. Къачан да, ол бай-бий сав чакъы бизин йимиклеге яшав ёкъ зат. Гёз алдымда языкъ атасы. Итлер, итлер ув берип оьльтюрдюлер, ув ичирдилер! Дагъы не этсин языкъ яш, гелешмишин шол къызбайлагъа да къоюп, тенглилерини арасына бёрк гийип чыкъмасынмы? Къайырмас, Аллагь язгъанны гёрербиз. Мен не этемен! Къонакъларым да ачдырлар? (Аш гьазирлей).

Къонакълар гирелер.

Якъуп. Къанитат танылмасдай азгъан.

Къурбан. Аз къайгъылар гёрдюмю?

Якъуп. Эрин, эки де эркъардашын ёкъ этдилер, оьзюн ув-талкъын этди.

Къанитат. Биз гёрмеген не къалды пакъыр, эрке улан. Анамны эркъардашыны уланы Батавну тёбелетдирип сакъат этип къоймадымылар? (Олагъа аш сала). Къыйынлар гёре-гёре къавшалдыкъ. Чыкъ тийген чюпреклердей тавшалдыкъ.

Къурбан. Айгъазини атасына ошап гелегенлигин тергедигизми?

Якъуп. Мен де шону айтма турадым.

Къанитат. Буса сен, эрке уландан алда, бир зат хапма турасандыр.

Къурбан. Олай айта бугъай къатынлар.

Якъуп. Буса муна хапма да хапдым. (Ашама башлай).

Къанитат. Геч гелген къонакъ янындан ашар дегенлей болуп къалды сизге де.

Къурбан. Батав бармы?

Къанитат. Бар пакъыр, онда-мунда шо баягъылай юруп, къайда да ятып, къайда да чыгъып гетип айлана языкъ. Тек гишиге заралы ёкъ.

Якъуп. Бир кюйде турмай бугъай.

Къанитат. Бир-бирде бир азгъа гьакъыйлы гелгендей бола, сонг гьазиринде баягъы…

Къурбан. Ал чы, Якъуп, къартыкъны, сувутмайыкъ бозаны.

Якъуп. Айгъази оьмюрлю болсун!

Къанитат. Савболугъуз сиз де. Ишымларыгъызны берсегиз тазалап берир эдим.

Къурбан. Савбол, не этесиз, дагъы да батажакъ.

Якъуп. Ямучулагъа да гьабас къыйналдынг, гелининг гелгенде де, оьльмесек къартлар, огъар тазалатарбыз.

Къанитат. Аллагь буюрса, тек бу гьалигиси чи къолдан чыкъды.

Къурбан. Нечик?

Якъуп. Биз къутлагъанда чы айтмадыгъыз!

Къурбан. Биз чи эшитмеген эдик.

Къанитат. Биз де гьали эшитип турабыз. Гьали гелип Айгъазини ювугъу айтып гетген. Бу гече Шавхал гелешмишингни элтген, Тавсолтан къызбай да Бавтогъайдан оьтежек деп, языкъ яш яллап айлана.

Якъуп. Багь, болмас!

Къурбан. Айгъази къайда?

Якъуп. Онда сама гетмедими экен?

Къанитат. Олтургъуз, савболугъуз, не этесиз? Гьали гележек, сизин къуллукъгъа гетип тура.

Якъуп. Аллагьисен болсун Къанитат, бизге неге билдирмедигиз? Биз ону онда йибермес эдик.

Къурбан. Айгъази гелип битгей эди.

Къанитат. Алгъасамагъыз, гечикмей гелир.

Къанитат гете.

Якъуп. Къарачыгъыз сиз гьали, бу яшгъа тюшген бу уьч уллу намусгъа.

Къурбан. Бир де къойма ярамас! Ол, бизин якъларда айтылгъан кёп жагълы, кёп гьакъыллы ва уста гёзлевчю бир улан. Ону бары да халкъ да бек сюе.

Якъуп. Ол оьзю де олайланы юзюсюне таман, игит улан. Буса да ону янгыз йиберип болмасбыз.

Къурбан. Ёлдашланы да элтип, тез алдын къыркъма герекбиз.

Якъуп. Муна бийлени намусу! Муна оланы гьюнерлери! Айрокъда Айгъазиге салагъан хорлукълары аз тюгюл эди, уьстевюне яшны гелешмишин де элтдирмеселер.

Къанитат гете.

Къанитат. Абзарда бир такъыр-тукъурлар эшитиле. Тынгладым, сёйледим, жавап да ёкъ.

Якъуп. Же, Къурбан, чыкъ чы, сакъ айланып къара чы!

Къурбан. Душманланы сакъчылары болмагъай эди.

Къурбан чыгъа. Уьйде шыплыкъ. Къырда Къурбанны сёйленегени эшитиле.

Бирев бар, тек жавап бермей.

Къанитат. Гьейлер уруп къоймагъыз, ол бизин Батав болмагъа ярай.

Къурбан ва Батав геле.

Къурбан. Бий, уьюнг йыгъылмагъыр, жавап бермеймисен, биз чи сагъа уруп къойма аздан-аз къалдыкъ!

Якъуп. Айгъазиге, намусну уьстюне намус тюшежек эди.

Батав. Къачакълыкъ къыйын зат. Гьа-гьа-гьай.

Къанитат. Бу пакъыр ол хабарны эшитип гелгендир. Бизин гьакъыбызда текаран бир зат эшитсе чабып геле.

Къурбан. Къара чы сен юреги авруп да бажара.

Батав. Къызбай къызыл чарыкълагъа! Гьа-гьа-гьай!

Якъуп. Гёремисен, ону бир-бир затланы англайгъанын!

Къанитат. Англай хари. Батав, ашама олтур!

Айгъази ва Умав гелелер.

Айгъази. Бажарылды.

Умав. Огъ не тизив атлардыр дагъы, ери, ер-турманы булан.

Къурбан. Нечедир?

Айгъази. ВуЛлагь биз дёртню де этип йибердик, иш олай чыкъды, бизге де тарыкълы болур йимик.

Якъуп. Биз де сиз гетген сонг тюгюл эшитмедик. Бу не хабар, Умав?

Умав. Магъа да Бавтогъайлы къонагъым айтгъан эди.

Айгъази. Ай сени, олар чы гьысап тюгюл затлар эди.

Къурбан. Кимлени атларыдыр?

Айгъази. Салагь бийни, Магьмут бийни атлары.

Якъуп. Лап ерлерин тапгъансыз, яшлар.

Умав. Къоябызмы дагъы. Халкъныкилени алгъанлардан, Айгъази де айтгъанлай, биз де чыгъарып алдыкъ.

Якъуп. Дёртюбюз де тувра мундан бизин ёлдашланы янына барарбыз, ондан таба тувра ёлгъа чыгъыш Тавсолтанны алдын къыркъарбыз. Сонг Шавхалны тоюна етишмеге тарыкъбыз.

Батав. Шавхал?

Батав гете.

Айгъази. Къойсагъыз сизин авара этмеге сюймей эдик, шоланы эбинден оьзюбюз де гелсек ярай эди.

Якъуп. Ёкъ, булай яхшы. Алдынлыкъны сен бар туруп бирев де алмас, къанынгны аларсан, тек биз сагъа кёмек гьысапда гелмеге сюебиз. Бу бизин борчубуз.

Къурбан. Биз, булай бир ишге къаршы болгъан сонг, оьтюп гетмеге болажакълардан тюгюлбюз.

Якъуп. Яш бусанг да сен билмеге герексен, бийлеге сизин йимик къоччакъ уланланы артына тюшюп этилежек чапгъын, бизин ярабызгъа балгъам болгъандай болажакъ.

Айгъази. Мени, сизин алдыгъызгъа чыкъмагъа гьакъым да ёкъ, буса да бу гече, къутургъан юрегимни оьзюм басылтмагъа сюемен. Ярлы, янгыз уланларда эрлик болагъанлыгъын шол къызбайлагъа дагъы да исбат этмеге сюемен.

Якъуп. Огъар гишини сёзю болмас. Алчыгъыз къарттыкъларыгъызны! (Хомузну алып). Къайсыгъыз чертесиз?

Айгъази. Умав.

Умав. Мени къой чу, оьзюнг айтып къара чы!

Къурбан. Алчыгъыз бир-бир къартыкъны дагъы да!

Айгъази. Агъавларым, сав болсунлар!

Якъуп. Савбол инибиз! Гьали сен бизге бир экини де айтсанг, арты булан къартыкъларыбызны да гётерип, ёлгъа тюшсек яхшы.

Айгъази.

Къойман оьтме мени уьстюмден кюкайны
Шавхалына халкъдан жыйгъан мал булан.
Мал орнуна башы барыр савгъатгъа.
Сюеклерин сюйретермен сал булан.

Гелинигиз чыгъартарман, алырман,
Кюр Шавхалгъа тегин турмас гьал булан.
Шюкюр мени къолум къайтгъан гьав булан.

Якъуп. Ай савбол. Алчыгъыз къартыкъларыгъызны да. Савболугъуз, инилерим! (Ичелер). Гьали буса ёлгъа тюшейик. Савболугъуз, Къанитат!

Айгъази, Умав, къонакълар гетелер.

Къанитат. Ёлугъуз болсун! Тенгирим, сагъа аманат!

Перде