Дёртюнчю перде

Гюлкъызны уью. Гече.

Гюлкъыз.

Булутлу гюн, чыкълы гюн,
Къой гийирир къоллагъа,
Нече де гёзюм къарай,
Сен гелеген ёллагъа.

Зулайха геле.

Зулайха. Сен нетесен, къызым?

Гюлкъыз. Нетейим, абам.

Зулайха. Бу гече булкъабыз бар чы, уьйню онгар. Ма, юнню ал, къара. Сакинатлар, Зумрутлар къайдалар?

Гюлкъыз. Барына да айтгъанман, гьали гелирлер, абам.

Зулайха. Бар къызым Гюлкъыз, уьйден таракъланы ал, шанжалланы ал.

Гюлкъыз гете.

Англап болмайман, яш къуру янгызлыкъны сюе, гюн сайын ирий, бугъар да къайгъы не къалгъан?

Сакинат геле.

Сакинат. Уьюгюзге яхшылыкъ, абам.

Зулайха. Гелген сагъа да яхшылыкъ, гел къызым, гел. Къайда къалдыгъыз, гьали уланлар гелме башлар. Бир затыгъыз гьазир тюгюл, булай боламы къызлар? Бизин авулну къызларына жагьиллени кюлетмегиз!

Сакинат. Къайдагъы зат абам, бу гече юнюгюзню барын да битдирербиз.

Зулайха. Озокъда, битмесе амал да бармы?

Сакинат. Юн кимники?

Зулайха. Халисатланыки. Эки кийизни олагъа, бирисин бизге этежекге алгъанман.

Сакинат. Гюлкъызгъа къояжакъмысан? Абам магъа да бир кийиз алгъан эди, гёргенмисен?

Зулайха. Гёрдюм, эсен къоллагъын, къызым. Гюлкъызгъа къоймай кимге къояйым, дагъы кимим бар?

Сакинат. Гюлкъыз къайда?

Зулайха. Таракъланы гелтирме гетди.

Сакинат. Буса, мен де барып къарайым.

Сакинат гете.

Зулайха. Гюлкъызны сырын бу билсе ярай эди. Ким биле хари, етишген заманлары, юрегине бирев сама тюшмегенми экен?

Гюлкъыз ва Сакинат таракъланы да алып гелелер.

Сакинат. Бу магъа.

Гюлкъыз. Дагъы къайгъынг ёкъ сени де.

Зумрут, Айшат, Бажив геле.

Зумрут. Уьюгюзге яхшылыкъ.

Сакинат. Гелген сагъа да яхшылыкъ. Гьуя къайдасыз сиз?

Айшат. Гьа-гьай, булагъа.

Бажив. Сиз не этесиз?

Зулайха. Геч къалдыгъыз къызлар?

Бажив. Гелме чи гелдик дагъы.

Гюлкъыз. Сизге къарай къалдыкъ.

Зумрут. Дюр, къарайсыз.

Айшат. Гьали де гьазирленмегенсиз. Сиз къарайгъанланы чы биз биле эдик.

Бажив. Юнюнг тез тютюлгенни сюе бусанг, ариги уьйге бар чы, абам.

Айшат. Уьстюбюзге кёп гир-чыкъ этеген кюйюнгню къойчу, абам.

Зулайха. Чыгъайым, къызлар, чыгъайым.

Зулайха гете.

Зумрут. Бар чы Бажив, тебингни алып гел чи, хомузу да булан Маржанат да гелсин.

Бажив. Къутулмай эдим.

Айшат. Сени уьюнг ювукъ. Бар-бар! (Теберип чыгъарып йиберелер).

Сакинат. Гелигиз къызлар, Баживню къарсалатайыкълар.

Зумрут. Кёп къуймурлана хари.

Айшат. Огъар тийишлисин чи мен этермен, къысыргъа.

Сакинат. Къуймурман деп кёп макътана къанчыкъ. Муну къуймурлугъундан не геле, матагъым зат, къалмасын алай.

Айшат. Арив дей бусанг чы Гюлкъызны ягъында бирибиз де бир затгъа да ярамайбыз.

Сакинат. Гьы къызлар, о лакъырланы къоюгъуз. Къайда, ким не ерде олтуражакъны белгилеп къояйыкъ чы.

Зумрут. Мен бу ерде.

Айшат. Мен Гюлкъыз булан.

Маржанат ва Бажив геле.

Бажив. Гелигиз, къызлар, уланлар гелгинче бир бийип алайыкъ.

Зумрут. Гюлкъызны досу Айгъази йимик бийийими? (Бийий).

Айшат. Сакинатны досу Умав йимик бийийими?

Сакинат. Къалмагъыз алай. Намазынг ёкъ буса авзунга да алма.

Зулайха геле. Гюлкъыз да къошулуп бийийлер.

Зулайха. Гьай биябурлар, буза бусагъыз биз де гелейик, не этесиз? Вув, Баживге. Бизавланы арасында буту сынгъан танадай, бугъар да къарачыгъыз.

Бажив. Мен не этейим, магъа тынглаймы булар, етген биревню етишген къызлары.

Зулайха. Астагъыз, къызлар, астагъыз.

Зулайха гете.

Айшат. Гюлкъыз, Жаминатлар къайдадыр?

Гюлкъыз. Не билейим хари буланы? Эртенден берли юз керен баргъанман къызы, гелмейлер.

Сакинат. Улан къардашларыбыз йибермей дейлер.

Зумрут. Къалмасын алай, халкъдан артыкъ ери бар эди буланы.

Гюлкъыз. Дагъы къызы, байланы къызлары бизин йимиклени сан этип турамы?

Сакинат. Къайырмас къызы, дагъы биз де бармасбыз.

Зумрут. Негер тарыкъ затлар эди булар да.

Айшат. Гюлкъыз, сагъа не болгъан, къызы?

Сакинат. Оьзю булкъа эте, оьзю пашман.

Айшат. О негер ошай, гьей?

Зумрут. Кюстюнме къызы, язда этербиз тоюнгну.

Бажив. Гюлкъыз, уланлар гелсе ашамагъа ненг бар олагъа?

Гюлкъыз. Юзюм.

Зумрут. Ону булан ургъан учун не бола, уьстюбюзню батдырса тюгюл.

Айшат. Уланлар хатирсиз болалар къызы, аямай уралар, сонг авурта, юзюм яхшы.

Бажив. Гьейлер ургъандан сонг, бир ерин сёгюп йиберeген кюйде урмаса не татыву бар.

Айшат. Огъ къанчыкъ сени я.

Сакинат. Билемисиз, къызлар, не бар, гьали яхшы эди гьабижай, алма-гьармут йимик емишлер.

Зумрут. Юзюм булан алма-гьармутну оьзюбюз ашарбыз, гьабижайны буса уланлагъа къоярбыз.

Бажив. Бир керен къызы, мени досум гьармутну окъалап, гьапюгюн чыгъарып тюз тёшюме ургъан эди. Мен башлап англамай турадым. Сонг билдим…

Гюлкъыз. Буса барыгъыз, къызлар, мен де юзюм алайым.

Бажив. Мен гьармут гелтирейим.

Сакинат. Бизде алма бар, мен де алма гелтирейим.

Къызлар гетелер.

Зумрут. Гел, къызы Айшат, олар гелгинче такъмакълар айтайыкъ:

Арбаны оьречеси,
Оьречеси ялкъыны,
Бетингни гёрме къоймай
Лепекенгни салкъыны.

Гюлкъыз. Гьуя булагъа! Мен де айтайым чы къызы:

Ат миндим айман тюзге,
Атым чомдум денгизге,
Ай булутгъа гиргенде
Айланырман мен сизге.

Зумрут.

Авлакъда болур гьавчу,
Тегенек къырар гьавчу,
Къойнунгдагъы нарлагъа
Мен болайым сакълавчу.

Айшат.

Анжиде ишленеген
Болатны бир пентлери,
Этегинге тёгюлсюн
Юрегимни дертлери.

Сакинат булан бирче Бажив геле.

Бажив. (Олагъа). Гел, къызы Сакинат, биз де айтайыкъ:

Ат миндим аргъумагъын,
Сен досум къайгъырмагъын.
Мен гелирмен гетсем де,
Къойман сени нетсем де.

Сакинат.

Исбайы боламан деп
Ишымларын боягъан.
Ерге гирсин уланлар
Сюйген досун къоягъан.

Зулайха геле.

Зулайха. Къызлар, же болугъуз, уланлар геле.

Зулайха гете.

Гюлкъыз. Арив олтур дагъы къызы Сакинат.

Сакинат. Оьльме, гёрюнежексен. Гьуя вуЛлагь къызы Гюлкъыз, Айгъазинг геле.

Гюлкъыз. Ёлдашы ёкъму?

Сакинат. Олсуз боламы? Эшей-къошайлар йимик.

Айшат. Гюлкъыз, бираз шат тур хари. Сен олай бусанг мунда ким геле?

Гюлкъыз. Арив олтургъуз, къызлар.

Айгъази ва Умав геле.

Айгъази. Гючге берекет, къызлар?

Умав. Олтургъуз, олтургъуз къызлар!

Айгъази. Кёп савболугъуз.

Умав. Къыйналгъаныгъызны Аллагь зувапгъа язсын.

Айгъази. Я Умав, къызланы чинк де арив ерине гелген болгъанбыз.

Умав. Къайдагъы затны сен билесен чи дагъы.

Бажив. Ийнислеп юрюйсюз деп тураман.

Айгъази. Касбубуз.

Умав. Негер къарайбыз, ерлерибизни табып олтурайыкъ.

Айгъази. Мен шунда олтуруп къалайым.

Умав. Мен де тапдым оьзюме (гьариси, оьз досларыны къаршысында олтура).

Бажив. Гебинсизлеге, дагъы не сюе эдигиз дагъы?

Гюлкъыз. Оьл къысыр, гюллеп.

Зумрут. Бугъар да къара. Сен айтмасанг биз билмеймедик дагъы Бажив къысыр экенни.

Бажив. Къалмагъыз алай. Къысыр, къысыр! Къысдырылып къалыгъыз сиз.

Айгъази. Сонг этерсиз къавгъагъызны. Рази тюгюл бусагъыз ерлени алышдырайыкъ, яда чыгъып гетейик.

Умав. Сен де лакъыр сёйлединг, вуЛлагь алышдырмас эдик.

Айшат. Сакинатынгны да къоюп?

Бажив. Къуваласа да гетмеслер.

Сакинат. Бугъар да не къуллукъ экен, оьльюп турмай?

Умав. Айшат герти айта. Сизин къоюп, Аллагьакъына тербенмес эдим, дюнья бузулуп бара десeлер де.

Бажив. Вув, насип! Гёрюп де битгинче сюйюп де къалгъан экенсиз.

Умав. Гьы, бу манкъагъа да къара. Сакинат, бу не сёйлей? Булар чы бир зат да билмей экен. Завх бизде. Аллагьисен юрегинг булан къарарсан, тойгъунча йыбанайыкъ. Мен башладым къурдаш Айгъази. Гьайт, досум Сакинат!

Сакинат. Жанынг сав болсун!

Айгъази. Биз къарап турайыкъмы къызы Гюлкъыз? Биш, сен не этдинг? Биш, Умав, бу магъа этме турагъангъа.

Сакинат. Назланагъан заманы, мени йимик гьайгев тюгюл.

Айгъази. Шолаймы экен? Болгъай эди. Дагъы да уялса яман болажакъ.

Айшат. «Къоркъгъан къой бёрюден оьтмес» деп айталар.

Айгъази. ВуЛлагь герти. Гьайт досум Гюлкъыз!

Гюлкъыз. Жанынг женнетде болсун.

Айгъази. Кёп сав болгъун. Женнетинг де сагъа болсун, тек сен магъа болгъун.

Умав. Айгъази, гьеч бу жура малны гёрмегенмисен? Бизин иш гетди.

Айгъази. Гюлкъызны тенги бу дюньяда барда-бармы дагъы?

Гюлкъыз. Мысгъылласагъыз да хорламагъыз.

Сакинат. Къакъма чы, къызы.

Умав. Къара, бурну салланды. Шудур излейгенинг гьали. Айгъазингни де алып чыгъып гетермен. Буса недейим, кёп эрши затсан.

Айгъази. А яш Умав, масхарагъа да айтма чы, олай затланы.

Бажив. Харип, гёрюшмеген бусагъыз ярамажакъ болгъансыз.

Сакинат. Оьл, ол къысыр гюллеп.

Бажив. Оьльме де оьл, гьонкъа да тур къанчыкъ.

Гюлкъыз. Гьуя къызы Сакинат, бу къысыргъа неге къаныгъып къалгъансан?

Бажив. Аллагь къаныкъгъай эди огъар.

Айгъази. Негьакъ къаныгъасыз. Бажив йимик биригиз де къуймур тюгюлсюз. Юрегинге авур алма, огъар масхара этемен.

Гюлкъыз. Герти затгъа неге хатирим къала.

Бажив. Ярылады очу. Йыбавунгну этсене.

Умав. Гьы, Сакинат къоччакъ, гетебиз?

Сакинат. Менден иш бузулуп турамы?

Айгъази. Гюлкъыз, олар гете де тура, биз де гетип къалайыкъ.

Айшат. Кёп сёзюнде турагъан затлар да дюр, яхшы ёлгъа барыгъыз.

Умав. (Сакинатгъа алма булан ура). Магь!

Гюлкъыз. Гьуя, бу не эте хари.

Айшат. Жанынг гетдими?

Айгъази. Мен Гюлкъызгъа урмагъа да, ташламагъа да къызгъанаман. Алчы, досум, алманы.

Зумрут. Гьуя, уллу иш гьейлер булар!

Бажив. Йыбавунгну этсене, къызы.

Умав. Ал чы, Айгъази, хомузунгну, айт чы бирэкини.

Хомузун ала.

Айгъази.

Анай десем, айданда,
Атлар чабар майданда,
Белинг къысымгъа сыяр,
Бетинг арив айдан да.

Сакинат. Гьуя, жавап къайтар хари Гюлкъыз!

Бажив. Же бол-же бол, сувутма.

Гюлкъыз.

Элде игит Айгъазим
Башында къуш кекелли,
Болман сени унутуп
Меникисен мекенли.

Айгъази.

Минг душманым бар буса
Гелмей бир де гьайыма,
Дюньялар уьлешинсе
Сени алырман пайыма.

Гюлкъыз.

Ойлап-ойлап йиберсем,
Не де геле оюма,
От тюшген этегиме,
Къабунажакъ боюма.

Къырдан йырлайгъан авазлар геле.

Гьуя къызы Сакинат, Аллагь ургъур Агьматлар гелелер.

Айгъази. Олар кимдир?

Сакинат. Бар бир кюкайлар.

Умав. Шо баягъы байланы яшлары ёкъму?

Гюлкъыз. Къаралгъыр, къонагъы да бар.

Айгъази. О не къонакъ?

Гюлкъыз. Чанка Умалатны тёлю.

Бажив. Чанка неге бола, къырчын.

Умав. Огъ уью йыгъылмасын буланы, не багъыйсыз заманда гелелер.

Агьмат ва Басир геле.

Агьмат. Ассаламу алайкум, ёрукъ!

Умав. Ва алейкум салам, гелигиз!

Басир. Я Агьмат, мунда чы къайдагъы гьапур-чупур жыйылгъан болгъан экен!

Бажив. Къалмагъыз алай, кимге тарыкъ эдигиз сиз?

Агьмат. Сизге.

Сакинат. Къызардашларын йибермеге оьктемлик этген булагъа да къара.

Зумрут. Буланы чы къызы, тавукълагъа ем увдурмагъа ёлгъа салар эдик.

Гюлкъыз. Ким чакъырып гелгенсиз? Уялма да уялмай гелелер.

Сакинат. Бизин булан чы йыбанмаслар.

Басир. О бизин ишибиз.

Умав. Сан этмейген ерге мен чи бармас эдим.

Басир. Ону сенден сорайгъанлар ёкъ.

Агьмат. Басир, бери гел чи! (Басир Агьматгъа ювукълаша).

Сакинат. (Умавгъа). Чыкъмагъыз дагъы.

Гюлкъыз. (Айгъазиге). Гетмегиз да.

Бажив. Нетесиз къызлар сиз? Адатны ёлун этмесе ярaймы?

Айшат. Булай затлардан сёз болуп гете.

Басир. Бизин геч этмегиз, чыгъыгъыз!

Айгъази. Сиз чи сан этмейсиз буланы?

Агьмат. О сизин ишигиз тюгюл.

Басир. Гьа-гьа, бичимлеригизни гёрсетигиз!

Умав. Гюч базармы бу?

Айгъази. Гючю этген озар, биз чыкъмайбыз.

Басир. Не дединг?

Айгъази. Биз чыкъмайбыз?

Агьмат. Къарайыкъ.

Айгъази. Къарайыкъ. *(Айгъази Басирни тёшюн-

ден тутуп).* Сен кимлерденсен? Сагъа айтаман, сен кимлерденсен?

Басир. Чанка Умалатны уланыман.

Айгъази. Атангчы атын дурус айтмадынг бугъай? Къырчын Умалатны уланыман десенг? Шу халкъны шагьатлыгъы да булан, сен магъа сёз бермеге герексен: Явчабар Къамболатны уланы Айгъази, сен саялы мени ва мени ёлдашларымны булкъада къаршы болуп, гечди деп баргъандокъ атанга айтажакъгъа. Сагъа айтаман?

Басир. Яхшы, айтарман.

Айгъази. Эшитдигизми халкъ, эшитдигизми къызлар? Сизин шагьатлыгъыгъыз булан булар чыгъып гете туралар. Булар чыгъар, биз башлайыкъ.

Перде тюше