Экинчи акт

Биринчи перде

Тав тюплердеги агъачлыкъда бир уьй. Жанхыват къарт (балыкъчы), къатыны Узлипат, Сувсар ва Табулду яшайлар. Узлипатгъа чартлама чыкъгъан, гече-гюн юхламай. Ону Жанхыват жыкъы согъуп юхлата. Сцена Жанхыватны авазы булан ачыла. Гьали булар уьйню алдында гёк отда айланалар.

Жанхыват. (Жыкъысын ерге салып). Не буса да гьаран тангъа чыкъгъанда гёзюнг юмулду, пакъыр. Уллу болгъан заманда чартлама да затмы бу амалсызгъа чыкъмагъа. (Аста-аста чакъ ачыла бара).

Узлипат. (Сесгенип тавуш эте). Вай-вай Аллагь! Вай Аллагь! Оьльдюм, гьей къайдасан?

Жанхыват. Гелемен, геле. Гьей языкъ сени. Хораз къычыра, гёресен дагъы да уянды. Не яман аврув дагъы (согъа). Гьы, хах болду. (Оьзю де юхусурап къала).

Сувсар уьйге гире.

Сувсар. (Айланып къарай). Гьуя, тамаша тюш къызы. Бир-эки керенлер тюгюл эсе гёрме де гёрмеген гишим, дюньяда не этген булан, оюмдан-эсимден чыкъмай. Эшитип къоймасын (чакъны тергей). Тавланы туман басгъан, бугюн чакъ арив болмагъа ярай. (Аркъа салагъанны сюювбюн онгарып). Сув ташып къутулайым, ашгъа-затгъа сонг айлансам да геч болмас бугъай.

Гете. Чакъ ачыла бара.

Узлипат. Вай-вай билегим, вай оьльдюм!

Жанхыват. Къара чы шу аврувну ял тапмагъа къоймайгъанына. (Жыкъысын ала). Сокъма сама согъайым. Гьы, яхшы чы тез хах болду. (Оьзю де хах болуп къала).

Табулду. (Туруп садакъларын тагъып чыгъа). Къарчыгъамны алаймы экен? (Ол къычырып йиберре). Яхшы, яхшы, элтемен. Менсиз ялкъа бу языкъ къуш (къолгъабын гие). Чакъ ачыкъ болажакъ, бир къарчыгъам энди, бу якъгъа багъып барыбыз. Яхшымы? (Ол къычыра). Огь, яхшы дей вуЛлагь.

Сувсар геле, яшынып тынглай.

Табулду. Абам бек къыйнала дагъы. Атам жыкъысын сокъгъанда тынглап токъташмагъа башлай. Амма шу кюйню сокъма чы согъа Айханым. Геле тур хари деп тилеген эди дагъы, тек кёп йыракъ уью йыгъылмагъырлар. Огь, сени къыз чы бар дагъы о. ВуЛлагь улан къардашы да чы яман улан тюгюл. Оьзюнден игит улан болмас десе де яражакъ.

Сувсар. (Гёрюнюп). Эшитдим амалым, эшитдим.

Табулду. Нени эшитдинг?

Сувсар. Сен айтгъанланы.

Табулду. Мен не айтдым?

Сувсар. Не де айтдынг. Билмей деп эсинге гелеми?

Табулду. Гьей, бугъар, къарчыгъам булан сёйлесем де ярамаймы?

Сувсар. Тайышдырма. Не этесен муну яшырып. Айханым деген кимдир?

Табулду. Сагъа не къуллукъ?

Сувсар. Не эте, мен билсем ярамаймы?

Табулду. Ишинг тюгюл затлагъа башынгны сукъма. (Къарчыгъагъа). Юрю гетейик.

Сувсар. Узакъ къалмай къайт, амалым.

Табулду. Не бар?

Сувсар. Гьали чайым болажакъ.

Табулду. Сен чи асма да асмагъансан.

Табулду гете.

Сувсар. Отумну ягъайым, чайымны салайым, сонг барарман сувгъа (айланасын тергей). Амалым гетди, булар да арив ухлай. Гьейлер, мен не амал этейим. Бу дертимни кимге ачайым. Амалым да ону къызардашын сюегенлиги ва о улангъа да рази экенлиги чи англашылды, тек ондан не пайда? Авзумдан бир зат чыкъса мени оьльтюрер. (Тавлагъа къарап кюстюне). Эртен-ахшам бир-бирде шо тавланы башында ону гёлентгисими, сюлдюрюмю бир тамаша кюйде гёрюнюп гетеген эди. Бугюн чю туман ону да къоймас. Гюмелекни толтуруп къоялым.

Сувсар гете.

Узлипат. Гьуя гьейлер оьльдюм! Бу бармакълагъа не этейим?

Жанхыват. (Сесгене). Огь уьювнг йыгъылмасын, сени. Гьали сама биразгъа ухлагъай эди пакъыр (хах болалар).

Сувсар къайтып геле.

Гьуя мен не этемен, аз къалдым абамны уятып къоймагъа. Заман къурусун сен гьайгевге. Мен шулай затман, къызы… Чайым да къайнай. Дагъы да бир барып гелейим.

Чыгъып гете.

Жанхыват. (Къозгъалып). Гьали бу юхласа ярай. Мен туруп чабакъларыма къарайым. Четенге бу гече не тюшген экен? Аллагь, Аллагь белим! Яхшы чы бу чагъымда булай тынч бир касбуну тапгъанман. (Алып къарай). Эгь ессиз, бар затымны ашап гетгенлер, огь эливаш нече де уста чабакълар болгъанлар.

Сувсарны тавушу геле.

Сувсар. Гьуя йилан, амалым! Аждагъа! Гьуя атам, аждагъа!

Жанхыват. Тюгюлдюр! Бусагъат! Гьай имансыз!

Узлипат. (Сесгенип). О не тавуш? Сувсар эди бугъай! Булар къайда? не болду экен?

Табулдуну тавушу эшитиле.

Табулду. Геле тураман, къоркъма?

Жанхыват, Умалат, Табулду уьйге гирелер.

Жанхыват. БаракаЛлагь! Туврап салгъан вуЛлагь.

Умалат. О чу уллу иш тюгюл эди.

Табулду. Къаршы болуп яхшы болгъан.

Сувсар геле.

Сувсар. Бу болмагъан буса мени бувса ярай эди.

Узлипат. Не болгъан эди, къызым?

Сувсар. Булакъ башда аждагъа чапгъан эди.

Узлипат. Вув! Сонг?

Жанхыват. Бир залими тюгюлмю оьзю де.

Табулду. Биз етишгинче насипге Умалат къаршы болуп, еринде туврап къойгъан.

Сувсар. Башын да гётерип уьстюме чапгъан эди хари. Къоркъмакълыкъны гючюнден къачаман деп бармакъларыма тегенеклер де чанчылды.

Узлипат. Гьей!

Жанхыват. Не бар?

Узлипат. Сув ичирдингми?

Жанхыват. Къарасана, эсимден де чыгъып къалгъан. Эссиз затман чы дагъы мен. Гьали ичиригиз!

Узлипат. Булай адамны гёрмегендир гиши. Оьзю халкъгъа юз къуранны хабарын охур, тек оьзю бир зат да бажармас.

Жанхыват. Бугъар не къуллукъ экен индемей турмай. Бажарагъан заманларыбыз да бар эди.

Узлипат. Гел чи, къызым, бери. Къайда алып бисмилла деп сув ич чи (ол иче). Бир садагъанг къабул болгъан пакъыр.

Жанхыват. (Чабакъ тутма айлана туруп мырыллана). Къарт! Оьзюнг чю кёп яшсан!

Узлипат. Не эте, тюгюлмюсен?

Жанхыват. Менден къартлар да кёп бар.

Узлипат. Тюзюн айтса ярамай экен гиши.

Жанхыват. Мен сюймейгенни нече керенлер айтгъанман сагъа. Айрокъда сен айтсанг жинлерим жыйыла дагъы мени.

Табулду. Мен бугюнгю гьавумну булакъ башда къойгъанман, алып гелейим. Умалат гетмей тур.

Умалат. Мен де гелейим.

Табулду. Гелме вуЛлагь? Матагьым зат ёкъ хари. Эки тюлкю, уч къоян, дёрт тавукъ, эки чил.

Умалат. Буса яхшы.

Жанхыват. Яш заманларымны да гёргенсен, гёнгюнг кюлемежек. (Астаракъ ари гете).

Узлипат. Гьали бугъар бугюнге таман. Вай белим (уьйге гете).

Умалат. Сувсар, сув алдагъы (сув гелтире). Ув сама къошмадынгмы?

Сувсар. Оьльюмден къутгъаргъангъа деймисен?

Умалат. Къачан? (Иче).

Сувсар. Гьали.

Умалат. Не татли эди. Сув йимик сыйлы болгъун.

Сувсар. Гьалал болсун, бал болсун, яш юрегинг ял болсун!

Умалат. Ол гюч сенде. Бармакъларынг къанады чы дагъы сени.

Сувсар. Ол сени гюнагьынг тюгюл эди. Мени къоркъачлыгъым. Тамаша къаршы болув болду хари.

Умалат. Юрекге гёре болду. Дагъы къоркъсанг мени атымны айтып къычыр.

Сувсар. Эшитермисен?

Умалат. Сёздюр.

Сувсар. Ма, сен этген къуллукъ учун! (Явлугъун ата).

Умалат. Ал, душманынгны оьльтюрген окъну башы!

Узлипат аста чыгъа.

Узлипат. Шайтан къулакъ сангъырав. Бу токътап тура.

Табулду гьавларын да алып геле.

Табулду. (Гьавларын ариде ташлай). Умалатны аягъы ярашгъандыр.

Умалат. (Жанлагъа къарап). Не яхшы тюз ура экенсен.

Табулду. Оьзюм чю къанмайман. Чиллени чи къарчыгъам тюшюрдю.

Умалат. Шолайгъа ошай. Къарчыгъанг да шайлы кёмек эте экен буса.

Табулду. Кёмегинден эсе мен муну йыбанч учун сакълайман.

Умалат. О да болажакъ.

Жанхыват аста булан къайтып геле.

Сувсар. Атам, аш булан не этейим?

Жанхыват. Ненг бар? Не башгъа, мен балыкъчыгъа не башгъа.

Сувсар. Балыкъ бар, амалым гелтирген тавукъ бар, къоян бар.

Табулду. Умалат, сен не сюесен?

Умалат. Ай, бизге не башгъа. Мен чи токъ да токъман гертиси.

Жанхыват. Ашгъа ёлукъсанг аша, ишге ёлукъсанг ишле дегенлер.

Узлипат. Сюйген уьювнгде сув ич деп де айтгъанлар.

Сувсар. (Умалатгъа къарап къуймурлана). Наз эте, сайки.

Умалат. Я Табулду, булар бизин аралай туралар.

Табулду. Адатыдыр.

Узлипат. Тюбюме яймагъа бир зат берсегиз шунда гёк отда сизин арагъызда янтаяр эдим.

Сувсар. Бусагъат, абам.

Умалат. Гьей абам, сиз Жанхыват агъавгъа ювукъ гелеген заманыгъыз деп тураман.

Узлипат. Дагъы кимим бар пакъыр мени. Ёкъ шайтан болсун, шу эки зат болмагъан.

Жанхыват. Дюр кёп тарыкъ эди бу къарт-къуртгъа.

Узлипат. Ма, гьали де унутмай, къайдан унутсун.

Сувсар. (Аш сала). Мичери увалып къалды, айып этмессиз бугъай.

Жанхыват. Этер вуЛлагь, неге этмей. Етишген къыз яппа яш уланны алдына гелтирип увалгъан мичери сала экен!

Узлипат. Муна башлады. Герти зат буса ярай, къарт болса сандыракъ бола деген.

Жанхыват. Къарт буса деп айтмай, уллу болса дейлер.

Узлипат. Али де Али, хожа да Али.

Жанхыват. Къартлыкъ ол сакъатлыкъ. Уллулукъ буса — ол башгъа.

Табулду. Гел чи атам (четенлерин онгара).

Умалат. Тамаза. Сизге къарайбыз!

Жанхыват. Къарасагъыз да мен сизин булан тез ашама бажарман (геле). Гелме чи гелейим.

Умалат. Баягъы тюпсюз къуюну ягъында айтгъан хабарынг эсиме тюшюп гетди.

Узлипат. Гёремисен, мен къарт деп айтсам дувлайсан.

Жанхыват. Шондан берли сагъа бек разимен, балам. Гёремисен, тамаза, дегенинг де арив. (Сувсар да, Умалат да урлап къарайлар). Шо тюпсюз къуюдан чыкъгъан къызланы гиччиси эди бугъай гючюк балалар табып оьльтюрюлгени?

Умалат. Болгъан бугъай.

Узлипат. Айтгъан ерден арек я Аллагь! Не этесиз къайдагъы тарыкъсыз лакъырланы хотгъап.

Табулду. Ярай буса ачып айтчыгъыз, биз де эшитейик.

Умалат. Ону мен, сонг бир парахатда айтарман сагъа. Я тамаза, буланы атларын не арив такъгъансыз. Къайсыгъыз такъгъансыз?

Жанхыват. Мен…

Узлипат. Айтма хари, экибиз де хыйлы ойлашып такъдыкъ чы. Шол да бир уллу шатлыкъ гюн эди дагъы. Булар да болмагъан буса, бизге бу чагъыбызда не яхшы эди.

Жанхыват. Булар чы ол сырны гьали де билмейлер, пакъырлар.

Табулду. Бу да не сыр экен? Ат тагъагъанны да не сыры бола.

Жанхыват. Гьей балаларым, ону кёп уллу сыры бар.

Узлипат. Бир аягъыбыз ерде, бир аягъыбыз кёрде. Гьали чи заман болгъан эди…

Сувсар. Айт дагъы, атам, биз де эшитейик!

Умалат. Тынгламагъа яхшы эди.

Жанхыват. Къачанда лакъыр башланды. Умалат да Табулдуну ювугъу, къыргъа чыгъармас бугъай?

Умалат. Мени олай хасиятым болмай, атам.

Жанхыват. Сувсар барып шо тёрдеги сандукъну алып гел чи!

Сувсар. Мен гелгинче башламай тур дагъы (гете).

Табулду. Же бол!

Жанхыват. Сиз не тез къойдугъуз?

Умалат. Болду! (Сувсар геле).

Жанхыват. АлгьамдулиЛлагь. Тайдыр тепсини! (Сувсар жыя). Биз кёп заманлар тюрлю-тюрлю касбулар ва къойчулукъ юрютдюк, ахыр да инжип мунда чыкъдыкъ. Мунда да ав салып, тюшген затны огъар-бугъар алышдырып гюн гечире эдик. Ахырсыз-артсызлыгъыбыз, башгъа олай жыйгъаныбыз-телгенибиз болмаса да, бизин кёп ойлата эди. Гюнлерден бир гюн, ямманокъ эртерек тургъанман, гьали йимик сув ягъада четенлеримни артындан айланаман. Бирден гёзюме, агъып гелеген бир зат илинди. Къарасам, шу сандукъ (сандукъну гёрсете). Муну къутгъармай тутдум, къыйын буса да чыгъардым. Муну чакъырдым. Тынглап къарадыкъ, ичинде тербенеген тавушлар геле. Кёп ойлашгъан сонг ачдыкъ. Не гёрейик, бири улан, бири къыз, олай арив эки эгиз яш! Уланны къолунда шу хынжал, къызны къолунда шу билезик бар. Сюювндюк-оьльмедик. Бирине «Табулду» деп, бирине де «Сувсар» деп ат къойдукъ. Муна булай бизге Аллагь берген яхшылыкъ, шюкюр болсун оьзюне!

Узлипат. Шюкюр болсун худайыма! Булар болмагъан буса, биз не этер эдик?

Табулду. Биз, олай болгъанда, сазан йимик сувдан тутулгъанбыз дагъы?

Сувсар. Бизин?.. (Бузулма къарай).

Умалат. Кёп уллу тамаша.

Жанхыват. Тамаша болмагъа да тюшмей.

Узлипат. Аллагъны ишине.

Табулду. Тамаша чы тамаша, олай болгъанда ким тапгъан экен? Неге ташлагъан экен?

Сувсар. Ким ташлагъан экен?

Узлипат. Вай, вай, вай, бармагъым! Ессиз, башлады дагъы да.

Жанхыват. Сувсар, ал чы жыкъыны! (Гелтире, согъа). Гьарангъа не буса да хах болду. (Оьзю де хах болуп къала).

Табулду. Умалат, сен алып да бир аз сокъ дагъы, бу не тамаша хабар эди.

Сувсар. Ярай буса! (Умалат алып согъа).

Табулду. Бизин атабыз? (Умалат согъа, булар бары да хах болалар).

Сувсар. Бизин анабыз? (Узакъдан чагъанланы кюлейген тавушлары, обур къушну тавушу геле).

Умалат. Гьей осал жанывар, гес сесингни! Заманмы сагъа кюлемеге. Юреклери сыныкъгъан яшланы мысгъыллаймусан? (Ол дагъы да кюлей). Яда: «яшавда уллу ишлер болагъандыр» демеге сюемисен? (Кюлкю токътай). Къой, мен къайтайым. Нече гечени юхламай чыгъарып туралар, къой тынчайсынлар. (Ерден бир гюлню убзюп Сувсарны алдына сала, мингин гёре). Гъа! Мени учун сырланы да сыры табулду, («табулду» деген ол сюювнюп къычырып айта. Табулду сесгенин, оьзюне къычыра деп уяна).*

Табулду. Айып этме, юхлап къалгъан болгъанбыз экен. (Сувсар да уяна).

Сувсар. Гьуя! (Гюлню гёре, тез жыя). Гиши эшитмесин бу ишни!

Умалат. Савболугъуз, къайтайым. Айханым да янгыз, ялкъадыр пакъыр.

Сувсар. Айханымгъа менден салам айт, бир гелегенде гелтир хари!

Умалат. Алайкумсалам, айтарман. Кёп ойлашмагъыз, яшавда не де болагъандыр. (Табулду оздура, Сувсар гюлню яшыртгъын гёрсетип, ийислеп оьбе, савбол эте).

Перде