Избарбаш
Гёк гюмези кёкге тиеген денгизни сари къайырлы ягъасына къыбладан гелип башы урунгъан тюзмююш гёлемли генг сыртгъа, Гьайдакъ ва Бойнакъ бийликлени дазусунда девдей сойралып ятгъан, яр бетинде зор адамны сыпаты суратланагъан уллу аркъагъа: «Избарбаш» деп айтылгъан. Тёбе башы гюренленмейли такътадай тегиш, гюнбатыш сыртында къушкъонмас тегенек уьлкюлер сырлыкъгъан, ер-ерде алашаракъ элме, эмен тереклер яшылланагъан, канзидей хырлы тегиш мангъалайы денгизге урунгъан сыртны Солтанмут сардар, бирлешген къумукъ савутлу гючлени черивюн салып тогъасламакъ учун негьакъ сайламагъан.
Чилле ёл Таргъудан сонг гюнтувушгъа окъдай узатылып, Къоличи оьзенге етишгенде солгъа бурулуп, кёк денгизни саргъылт ягъасына тие-тиймей оьте. Неге десе Избарбаш тавну темиркъазыкъгъа созулгъан канзили генг мангъалайы тюз авлакъны къысып, «къысымгъа сыярдай» тар эте. Гюнтувушдан не де Гюнбатышдан гелеген кёп санавлу алыш-беришчилени бай керванлары онда етишгенде хатар балагьгъа тарырдан къоркъа. Къысыкъ ерни ёлавчулар учун онгайсызлыгъындан пайдаланып, къачакълар, талавурчулар керванлагъа шо сызакъда чабагъанны олар биле.
Аз савутлу, осал къорулагъан савдюгерчилер чи нечик де, тишине-тырнагъына ерли савутлангъан тыш елевчюлер де тартына Избарбаш сызакъдан оьтмеге. Ондан оьтеген уллу ордуланы сыдралары къысыкъны—сызакъны тарлыгъына бой сынып сийреклене, созула, алдагъы асгерлер, артдагъылары не гьалда экенни билмей, хапарсыз гьужумгъа къаршы савутлу гючлени топламагъа онгайсыз гьалгъа тюше.
Избарбаш тавну темиркъазыкъ этегини де, Асси денгизни къыбла ягъасыны да бир-бирине къулач етердей ювукъ гелеген тар ерини асгерлик агьамияты, не де зараллыгъы бырынгъы Юманистанны (Грек-Македонияны) дюньягъа аты айтылгъан падишагьы Зулкъарнайны—Аскендер пачаны заманындан берли белгили экенни язгъанлар бар. Уллу падишагьны, оьр пагьмулу сардарны асгербашчыларыны бири Селевкни савутлу гючлери Къоличи оьзенни этеклерине етишген ва денгиз ягъада гиччирек беклик къала тикдирген. Ону таш кюрчюлерин Солтанмутгъа ойчусу Аваби эфенди гёрсетген ва тарихин айтгъан.
Русияны пачасы Федор Иванович де Избарбаш къысыкъгъа тергев бакъдыргъан, Къоличи оьзенни этегинде беклик къала ишлетген. Къаланы кюрчюлери булан тамлары Солтанмутну заманына ерли арив сакълангъан. Уьстевюне онда рус стрележ асгерлерден къалгъан дёрт топхана да, топлар да табулгъан. Солтанмут орус топлардан къувангъан.
Къоличи оьзенни этегинде бырынгъы пача Аскендерни беклиги-шагьары болгъанны, ону асгерлерини урушгъа чабыв къайдасы-атлы фаланга экенни Солтанмут устазы Авабиден эшитип билсе де, Иран сарбаз асгерлени чабувул-уруш къайдаларын, асгерлик мердешлерин оьзюню гёзю булан гёрген ва саны-къаны булан сынагъан. Къызылбашлар булан болмалы савашгъа ол яз емишге йимик сагъынчлы тюгюл, чайнама къыйын чандыргъа йимик янаша, давну акъубасын оьз терисинде чегип билеген сардар йимик ойлаша.
Иран шагьны атлы сарбазлары чабувулгъа оюнгъа йимик чугъул, оланы гьужуму денгизни толкъунудай басгъынлы, гючлю экенни Солтанмут инкар этмей. Шо саялы да ол иран сарбазланы чабувул толкъунун Избарбаш тавну этеклерине урундуруп, къакълыкъдырмагъа ойлаша. Къызылбашланы яяв асгерин буса ол тюз авлакъда «тари бюртюклердей» чачып, хораздай чокъуп алмагъа пикрулаша.
Сардарны «тарини де, хоразны да» гьакъындагъы пикрусуну маънасын англагъанда, эрпелили уллубий Будайчы кавлана, буса да бираз ойлашып, мыйыгъын да буруп: «Шагьны 50 минг сарбазы уллу гюч»,— дей.
— Сагъа етишген маълумат янгъылыш, гьюрметли Будайчы. Мен Дербентге инамлы барлавчумну йиберип, тюпден таба тергетгенмен. Онда шагьны янгъыз 25 минг сарбазы бар. Биз буса 30 минг атлы гьазирлегенбиз. Савутубуз да яхшы. Къызылбашланы Дербентдеги савутлу гючлерине шагь оьзю тюгюл, ону инамлы сардары Хосров мирза башчы. Олай экенлик де бизге къол бере. Хосров мирзаны савашда сынаву аз, тек оьзюне базыныву, оьктемлиги кёп. Олай сардарны адашдырмагъа, башын чырмамагъа тынч,— деп Солтанмут къонагъы ва къурдашы Будайчы бийни шеклигин сындырма къарай.
— Буса да Дербентни Нарынкъаласына батмагъа оюн-масгъара тюгюл,— деп къоша Будайчы бий оьзюн къыйнайгъан сырлы оюн.
— Мени мурадым Нарынкъаланы къайракъ ташлары тюгюл, Хосров мирзаны ондан майдангъа чыгъартмакъ, сарбазланы генг авлакъда къапасламакъ.
— Мурадгъа етишейик…
— Эгер генг авлакъда тартышмагъа тартынсакъ, сарбазланы Избарбаш тавгъа, Къоличи къысыкъгъа багъып тартарбыз…
— Ойлашагъан кююнге къаршылыгъым ёкъ, сардар, тек гьакъыкъатда нечик болур?— деп шекли сорай Будайчы бий.
— Окъ йимик болур! Тезликде Нарынкъаладан чыгъып, Терик оьзенге багъып тербенмеге Хосров мирзагъа шагьин-шагь фирманын берип де битген.
Хосров мирза Таргъу шавхалны разилигин гёзлеп, Къумукъ элге аякъ басмайлы токътагъан. Шавхалны разилик жавабын да, ону атлы асгер кёмегин де мирза узакъ къалмай алмагъа герек. Шо къуллукъну да Хосров мирзагъа сен кютежексен, гьюрметли эриперим,— деп Солтанмут тартынывсуз Будайчы бийге базып къарай.
— Нечик?
— Нечик экенни сагъа да, Агьматхан бийге де гьали англатарман. Бирче ойлашып пикрумну дагъы да камиллешдирейик. Шавхал биз тартгъан гьыздан чыкъмайгъан кюйню этмеге герек,— деп Солтанмут эрпелили уллубийни башын терен ойгъа сала…
Ярыкъ язны гёкчек гюнлирини бири. Дёртмююш къангъалы, канзи мангъалайлы Избарбаш тавну къыбла кёгюнде йыртыкъ булут сама да гёрюнмей. Ону тахтамекдей тегиш аркъасында язбашда къутуруп оьсеген къозукъулакъ булан аткъулакъ халталар яшыл кебин алышдырып, багъыр тюсге гирип, башкъусуп, урлукъгъа ишлей башлагъан. Къатагъан халта бойгъа барып, гёк чечек ачгъан, йылны кёбюсю вакътисинде ялангъач гёрюнеген къушкъонмас тегенекни уьлкюлери япракълангъан.
Яр бетинден эниш багъып ажырыкъ отлар, сари бояв тамурлар адам тамашагъа тизгендей саллангъан таш хырны башында экев орнатылгъан багъаналардай янаша токътагъан ва оьрден тюпге, гюнтувушгъа багъып тергевлю къарай.
— Вуллагь, Агьматхан бий, биз алгъасагъан булан да яратгъаныбыз оьзю сабур. Сынап къарай буса ярай чыдамлыгъыбызны. Чилле ёлну бугюн йимик гьаракатсыз эслемегенмен. Не чанг, не бир адам сюлдюр гёрюнмей,— деп сабурсузлана, таш хыр башда токътагъанланы бири — Солтанмут. Чакъны иссилигине де, тунчукъ биркевлюгюне де къарамайлы ол башына кириш такъыя, тёшюне минг берчинли гюбе, уьстюне къара юн аба гийген, белине отлукъташ тапанча, чапгъы, мисру къылыч такъгъан. Ону савашгъа-урушгъа гьазирлиги билине.
— Маълумат ялгъан чыкъмагъай эди,— деп сеслене Торкъалини уллубийи Агьматхан.
Бойгъа Солтанмутдан къалышмаса да, сойгъа начар бий Агьматхан да урушгъа гьазирленип, такъыя, гюбе, аба гийген, белине чапгъы, къынгъыр къылыч такъгъан.
— Будайчы бий къоччагъым Дербентдеги оьз барлавчусуна тапшуруп алгъан маълумат ялгъан болмагъа кюй ёкъ, тек,— деп Солтанмут онг къолун бирден мангъалайына салып, гюнтувуш ёлну йырагъына къарай…
— Будайчы бийни маълуматы герти экен, несине талчыгъасан, гьюрметли сардар? Хатарлы окъ тартылгъан сонг къайтармы? Дербентден тербенген иран асгер де бизге етишмей къалмас,— деп Агьматхан маслагьат сала.
— «Иннемесден уьй чакъы» дегенлей болуп чыкъмагъай эди Герей шавхал. Бизин къалп ишибизни Хосров мирзагъа ачыкълап, бурнубузгъа сув тийдирмегей эди… Шолай ойлар талчыкъдыра мени,— деп Солтанмут яр ягъадан тайып, тегиш ердеги уллу ташгъа гелип, юн абасыны этеклерин тюбюне де бюгюп олтура.
— Герей шавхалны кюю, гертилей де, гиши инанардай тюгюл. Бир сёйлейгенде Иран шагьгъа ташдай къата, бирдагъы сёйлегенде буса хамурдай йымышай. Будайчы бий де, мен де огъар нечакъы бола буса да англатып айтдыкъ. Бир вакътиде Будайчы бий къарсалап да йиберди. Тергевлю шавхал шону англады, «къыйывсуз Будайчы бир тербенсе сам ел чакъы да токътамажакъны» билди. Ол бизин пикрубузгъа, оьзюнден талап этилеген шартгъа рази болду,— дей Солтанмутну ювугъуна гелип чонкъайгъан Агьматхан бий.
— Инанмагъа къыйын,— деп Солтанмут башын чайкъай, къолуна къаршы гелген жымчыкъ отну тартып тамурундан юлкъуп, акъ чечекли «балта сабын» ташлап, яшыл япракъларын эки-уьч бюклеп авзуна хаба, чайнай…
— Магъа инана бусанг, гьюрметли сардар, шавхал бизге сёз бергенге де инан,— деп Агьматхан бий бир мыйыгъын бура.
— Айт гьали, айт бирдагъы да, нечик бардыгъыз Таргъугъа, Герей шавхалны уьстюне,— деп Солтанмут, жымчыкъ отну япырагъын яхшы чайнап, авзун сувлай.
— Къуруп битди чи авзубуз сувсапдан, яш чагъыбызда жымчыкъ отну япырагъын чайнап, авуз сувлай эдик. Гьали шо эсиме тюшюп этемен бу оюнну. Айт-айт, мен тынглайман»— деп Солтанмут тирсегин тобугъуна тиреп, яягъын басып олтура.
— Магъа да, Будайчы бийге де шавхал Герейни къапулары ачыкъ экени сагъа яшыртгъын тюгюл,— деп башлай Агьматхан бий хабарын ва боз ювшанны гёпмели бётекесине олтура.
— Сонг?
— Сонг десем, етишдик Таргъугъа. Экинниден авгъан вакъти. Шавхал тах отавунда янгъыз ял ала. Мени, айрокъ да Будайчы бийни гёргенде ону ялы да, гьалы да бузулду… Шолай экени ону алышынгъан юзюнден, бюлдюрюнкю сёзюнден билинди…
Шавхал бизин абурлап, сыйлап дегенлей, сорашды-билишди, оьзю булан янаша къув ястыкълагъа олтуртду, бувулдукъ бётекелеге таяндырды. Лакъырыбыз чоргъадан сув йимик акъды, аста-аста булгъанды. Иран шагьны хабарын Герей шавхал бизден алдынлыкъны алып оьзю башлады.
— Билмеймен нетежегимни,— деди ол,— шагь Аббас хырданымдан тутгъан, бойнума къылыч салгъан…
— Не дей шагь?— деп сорай Будайчы бий билмемиш болуп.
— Чилле ёл булан Терик оьзенге, Дарьял къолгъа чыкъмакъ учун Къумукъ элден оьтмеге къой, он минг атлы берип де кёмек эт деп, шагьин-шагь магъа къасартгъыдай илинген… Шагьин-шагьны айтгъанын кютсем де, кютмесем де магъа балагь! Билмеймен не этежегимни?— деп кюстюндю Герей шавхал.
— Мен билемен бир амал,— деди Будайчы бий ва магъа тюпден гёз де къысып сёз башлады.
— Он минг атлы бер деп буюрамы сагъа шагь?— деп сорады Будайчы бий шавхалгъа тикленип.
— Вуллагь буюра, гьатта жаныма тувгъан!
— Буюра буса, бер!
— Къайдан берейим?— деп тамаша къарай шавхал.
— Агьматхан бий де, мен де гьазирлеген он минг къумукъ атлы сени буйругъунгну гёзлей,— деп ташдыра Будайчы бий.
— Олай нечик бола?— деп гьайран къалып сорады шавхал.
— Мен биле эдим сагъа кёмек тарыкъны, къудратлы шавхал,— дедим мен ону онг тирсегинден астаракъ тутуп.— Он минг атлыны шагьгъа бермесенг бажарылмай, къудратлы шавхал,— деп де къошдум.
— Неге?— деп сорады ол.
— Сени буйругъунг булан Дербентге бакъдырылгъан он минг къумукъ атлыны башында мен Хосров мирзагъа етишмеге герекмен,— деп Будайчы бий шавхал учун англамагъа четим пикруну айтды. Шавхал, эрпелили уллубийге, гьеч затгъа гьакъылы ишлемейген сабийдей тунукъ къарады.
— Мен де, Будайчы бий де сени балагьдан къутултмагъа сюебиз,— дедим шавхалгъа ягъылып.
— Не себеп бар сизин магъа булай рагьмулу болмагъыгъызгъа, гьюрметли бийлер?— деп шавхал суаллы иржайды.
— Сен ихтияр этмесенг де, кёмекге асгер бермесенг де Хосров мирза Къумукъ элден оьтежеги ачыкъ билинди. Ихтиярсыз ва кёмексиз тербенсе ол Къумукъ элге дос гьисапда тюгюл, ачувлу душман гьисапда аякъ басажакъ, парахат яшайгъан ерли халкъгъа ону аз заралы тиймежек. Сарбазлар азат элибизни аявлу топурагъын чы нечик де, эркин юртларыбызны да таптап-талап оьтежек. Шону учун мен он минг къумукъ атлым да булан барып Хосров мирзаны юрегин, сагъа, шавхалыма, йымышатып, рагьмулу гёзден къаратып, ону сарбазларын бизин элден заралсыз оьтгерейим. Мен шо ишни бажаражакъгъа сени инандыраман, сен де мен айтгъанны этмеге герексен, шавхал,— деди Будайчы бий.
— Не этейим, айт, Будайчы батыр?
— «Не этейим?»— деп душман айтсын, гьюрметли шавхал. Бизге этмеге амал да, юрюмеге ёл да бар.
— Нечик дейсен?
— Хосров мирзагъа инамлыкъгъа гирмек учун сен магъа: «Будайчы бий Таргъу шавхалны ярдымчы вакили, он минг атлы къумукъ черивню асгербашы» деп язып, къол салып, девлет мюгьюр де басып, шагьатнама бермеге герексен,— деп Будайчы шавхалны алдында ёл къыркъгъан арнавутдай токътады. Ону буздай сувукъ къараву гиччи тахны къарывсуз шавхалына чы нечик де, уллу, къудратлы тахны шагьин-шагьына да къоркъув берер эди. Шавхал оьзюнде къоркъунчлукъну гьис этсе де, бюдюремеди.
— Сен, Будайчы, терс ёл тутгъансан,— деди ол,— мени атымдан иш гёрмеге сюесен. Мен шавхал экенимни унутма,— деп Будайчыгъа ондан да ачувлу къарады.
— Будайчы тюз ёл тутгъан, къудратлы шавхал,— дедим мен, сёз оьрчюгерден сакъланып.— Ол сени баш гьыйынгда чалыша, зулмучу шагь Аббасны балагьындан сени де, савлай Къумукъ элни де къутгъарма къасткъыла. Шагь балагьдан къутулмакъ учун сагъа дагъы имканлыкъ гёрюнмей. Мен де шолай ойлашаман. Сен кют, шавхал, бизин талапны,— деп де къошдум.
— Шагь Аббас Дербентге черивюм булан мен оьзюм гелмекни тёзлей,— деди шавхал.
— Дербентде шагь ёкъ, Хосров мирза бар,— деди Будайчы шавхалны мёхеллендирмек муратда.
— Шагьин-шагьны къолу узун, ол магъа къайдан да етишежек,— деди шавхал Иранны гьукмударындан тартынагъанын билдирип.
— Хосров мирзаны эбинден мен гелермен, о якъдан сен парахат тур, шавхалым,— деди Будайчы.
— Хосров мирза да мени ахтармайлы къоймажакъ,— деп шавхал ойлашды.
— «Шавхал Герей авруп ята, атланмагъа гьалы ёкъ, Оьзюню орнуна мени йиберген,— деп ант этермен Хосров мирзаны алдында,— деп Будайчы шавхалгъа абурну икрамын этип тёшюне онг къолун салды.
— Ялгъан нечик айтарсан, Будайчы батыр?— деп сорады шавхал?
— Бизинки ялгъан тюгюл, асгерлик гьилла!— деп ташдырдым мен де, Будайчыны сёзюн якълап.
— Яхшы, Будайчы батыр, берейим сагъа сен айтагъан шагьатнаманы. Он минг атлы черивню башында барарсан Хосров мирзаны уьстюне. Сонг, арты не болур?— деп къатдырып сорады шавхал.
— О ягъы да ойлашылгъан, биширилген. Тек сен бизин ёлгъа онгарып бит, созма,— деп Будайчы шавхалгъа янгыдан къагьрулу къарады. «Къызып гетмегей эди» деп мен ону тирсегин тартдым. Эрпелили батыр сабурланды. Шавхал кюстюнюп, ари-бери юрюдю, бир ерде токътап бизге насигьат айтды.
— Ана къаргъа айтгъан, баласына: «Эки чокъуп, бир къарарсан»— деп. Бала къаргъа айтгъан, анасына: «Бир чокъуп, эки къарасам нечик болур?»— деп. «Гьай, билгенни баласы билген!»— деген баласына ана къаргъа. Къаргъа йимик сакълыкъ герек бизге де бу ишде,— деп шавхал бизге уьстденсув къарады.
— Биз шу ишде къаргъадан да сакъбыз,— дедим мен.
— Сен, шавхал, ишни артгъа тартма. Биз ярты ёлда токътамажакъбыз, тогъас салгъанны да йыгъажакъбыз,— деп Будайчы бий дагъы да гьалекленмеге башлады. Башгъалагъа йимик ол шавхалгъа да айтгъанын къоркъутуп этдирмеге сюе эди. Бу гезик де мен ону тирсегинден тартдым. Ол мени англады.
— «Биз» деп кёп айтасыз? Нечев барсыз? Сизин булан мени душманым Солтанмут сама ёкъму?— деп шекли сорады Герей.
— «Бизге», муна, мен Агьматхан бий къошуламан. Дагъы гиши ёкъ. Солтанмут бизге сёйлемеге де пешемей, ишибизге чи къайдан къошулсун!— дедим мен. Шавхал сёйлемеди.
— «Биз» бусакъ да, «юз» бусакъ да ишни башын тутгъан менмен, шавхал. Сенден шагьатнама талап этеген де менмен. Эсинге сал, шавхал, сен магъа бир къуллукъ этмеге борчлу къалгъансан. Энни береген шагьатнаманг шо къуллукъ болуп къалсын. Къонакълыкъда магъа берген увдан гечгенмен, сен де къарывун къайтар…
— Сагъа ахырынчы къуллукъну этмеге борчлу экеним эсимде,— деп бираз йымышай, башлады шавхал ва тахына барып олтурду.
— Биз айтгъанны этсенг, гьюрметли шавхал, шагьны алдында айыпсызсан. Авруйгъан адам урушгъа атланып бажармайгъаны» белгили, шо саялы сагъа такъсыр гёзленмей,— деп мен де сёз къошуп, айтгъан шартыбыздан таймажагъыбызны да англатдым. Тувулунгъан агьвалатны шавхал да англады ва ойлашып натижа чыгъарды, бизге тарыкъ шагьатнаманы берди, Будайчыны «шавхал вакили ва черив башы» этип белгиледи,— деп Агьматхан хабарын тамамлап, янындагъы Солтанмутгъа илиякълы къарады.
— Шавхал булангъы къуллукъну эргишилер йимик бажаргъаныгъыз учун сагъа да, Будайчы бийге де разимен. Тек оьзюме рази тюгюлмен. Бу ердеги, Чилле ёлдагъы агьвалатны англап битмей тураман,— деп Солтанмут Избарбаш тавбашдан тюпге багъып къарай.
— Къазикъумукъ шавхал Алибек де, Бойнакъны уллубийи Магьти бек де сен де, мен де черивлерибиз булан гелип, тюнегюн ахшамдан берли Чилле ёлну къыркъгъанны хабары шавхалгъа етишмей чи тюгюлдюр?— деп сорай къарсалаву арта барагъан Солтанмут.
— Шавхалгъа бизин гьакъыбыздан бир маълумат да бармасдай бегетилген Таргъуну ёллары,— деп Агьматхан сардарына инамлыкъ бере.
— Олай эсе шавхалдан парахатбыз. Будайчыны да иши яхшы. Баш барлавчум билдирген кюйде, ол Дербентге гирип турмайлы Теркемеде токътай. Хосров мирза ону уьстюне вакилин йибере. Будайчы огъар шавхал оьзюне берген шагьатнаманы, Иран асгер Къумукъ элден оьтмеге ихтиярлы экенни кагъызын гёрсете. Экиси де сёйлеше. «Авруву саялы Таргъу шавхал атланып бажармагъангъа, оьзю ону вакили, черивню асгербашы» экенге Будайчы бий мирзаны вакилин инандыра. Къысгъача айтгъанда, къызылбашлар Дербентден чыгъып, 25 минг асгерин Къумукъ элге тербете. Атлы черивю булан Будайчы иранлыланы савутлу гючлерини алды булан ёл гёрсетип, сакълыкъда юрюй. Барлавчум магъа билдиргенликге кюрчюленсем, къызылбашлар бу замангъа Къоличи оьзенге етишип де битмеге герек эди.
Тек гёрюнмей, ёкъ!— деп Солтанмут дагъы да къайтып, рагьатсызлана.
— Ёкъну герек тапдырар, бар! Сююнч!— дей ярбашда эретургъан ва Чилле ёлну тергейген Агьматхан бий.
— Не сююнч?
— Геле бугъай, къызылбашлар… Ёлну арегинден бизге багъып тербенеген тун дамгъа асгерни чангы болмаса амал ёкъ. Къара, гьали, бери гелип,— деп Агьматхан сардар Солтанмутну тик ярбашгъа чакъыра.
Агьматхан бийни янына барып ярбашда эретургъан Солтанмут башлап тун-сари чангны, бираздан буса ёлну узунуна аркъандай созулгъан къаралдын, генг сызакъны гёре…
— Юзбашлар, онбашлар атлыларын гьазирлесин, тез билдир, Агьматхан бий!— деп буюра Солтанмут сардарлыкъ борчларына гирише туруп.
— Болур, сардар!— деп Агьматхан бий Избарбаш тавну сыртына онгарыла. Солтанмут да денгиз ягъагъа, Къоличи оьзенни этегине «орус къаланы» харабаларына, топханагъа багъып алгъасай.
— Избарбаш тавну яр ягъасында энни итлижан гёрюнмесе де, ону узун сызакълы этегине багъып, къара чавкедей кёп асгер ювукълаша.
Эртенден берли айланада уюп тургъан шыплыкъны, жанына хозгъавул тюшюп уьлкюден-уьлкюге учагъан зыпкъуйрукъ савусгъанны къувунчукъызай чарнаву буза. Башгъа ерде, оьзге заманда чарнагъан буса: «Савусгъан къонакъ чакъыра»— дежек эдилер. Энни бу ерде, бу мюгьлетде олай айтмагъа къыйышмай, неге десе Избарбаш тавгъа етишип гелеген къонакъ тюгюл-оьжетли душман! Къарлыгъып къычырагъан къара къаргъалар да иш-гьал шолай экенни билдире. Къаягентни энишдеги «къазмаларын» къуршап, Къый кёлню къапталлап узатылгъан къошулчан агъачлыкъны бийик тереклерини чылгъыйларындан чалт учун олар кёк юзюне чыгъа, тюпдеги уллу тербенишге шекли къарай. Оланы къарыкъ тавушу, гьонкъа къычырыгъы булай да талчыгъывлу асгер юреклеге дерт сала.
Оьзлеге ювукълашып гелеген минглер булан ат туякъ тавушгъа сесгенип, Къаягент авлакъны агъачлыгъындагъы, дангъылындагъы къыржанлар: жайранлар, къубагийиклер, буланлар, гьатта къоян-тюлкюлер яшынгъан ерлеринден чыгъып, Чилле ёлну къыркъып къачып, къоркъунчдан ари таялар. Избарбаш тавну ювукъ арасындагъы бары да жанлы махлукъгъа зензелени—ер тербенивню алдында йимик къувун тюше. Сакъкъулакъ къыржанлар, гьайванлар, къушлар ювукълашагъан балагьдан къутулуп, башын сукъма ер излей. Адамлар буса уллу балагьгъа оьзлер биле-биле талпына. Бирин-бири ёкъ этмейли, къан тёкмейли ярашмас, тыныв билмес эки душман гюч мюгьлет сайын дав майдангъа ювукълаша.
Чилле ёлну сари чангъын къара чарсгъа айландырып гелеген нечесе минг душман атлы къысматыны яман сагьатына «жаны тартагъандай» алгъасай ва ете-етмей тура. Иран асгерлени ал сыдрасында, къой сиривню башында къочгъардай болуп Будайчы бий ва ону он минг къумукъ атлысы инамлы геле. Ону атлыларыны да, иран асгерни де арасында 50—60 абат аралыкъ бар. Аралыкъны башында алты ат егилген бюркенчик арба геле. Огъар, эки де ягъында, бешер-бешер атлылар сакълав эте. Неге десе бюркенчик арбаны ичинде иран асгерлени сардары Хосров мирза бар. Асгери булан къалада токътагъанда чы нечик, де къысгъа ёлгъа чыкъгъанда да ол рагьатлыгъын, «кеф чегивюн» сакълай. Оьзюню «ата пешеси, къызылбаш мердеши» бузулмаса, ол янындагъы башгъалар не къыйынлыкъгъа тарыса да талчыкъмай.
Уьстюне чилле чатыр тутулуп, тюбюне чечекли иран халилер яйылып, хан сарайдай ярашынгъан арбагъа Хосров мирза, пешкешге дербентлилерден тюшген есир къаравашын да алгъан. Бюркенчикни ичинде ойнашы булан да йыбанып, кальян чегип, кеп этип барагъан Хосров мирзагъа Къумукъ элни топурагъындан оьтюв уллу ял алыв сиягьат йимик тие. Бир якъдан ойнашыны гёзеллигинден къуванып, бирдагъы якъдан оьзюню къудратына базынып буса ярай, Хосров мирза ёл сакълыгъын осалландыра, къоркъунчлукъ барны унутуп да къала.
— Къумукълар булан мен дахылгъа-давгъа чыкъмагъанман, шавхалны ихтияры булан оланы топурагъындан оьтюп бараман,—деп оьз-оьзюне маслагьатлашып Хосров мирза ойнашы булан шыбыр-гюбюрюн давамлай. Яндавурунда, онг къабургъасына тийип ярты ялангъач олтургъан есир къараваш мирзаны бетинден терин сибире, кишмиш чайната, шербет ичире. Олай билесен — Хосров мирза Мешхед шагьардагъы гьарамханасында! Гьарамханадан, озокъ да, ону англаву кёп, уруш-согъушда да ону сынаву аз тюгюл. Ол Шекини ва Шемахыны ханларын шагь Аббасгъа ирия этивню урушларында бажарывлукъ, къаттылыкъ, рагьмусузлукъ гёрсетген. Шагьгъа таби болмагъан, савутлу башгётеривге къошулгъан, башчылыкъ этген бир-нече азери тюрк беклени-бийлени башларын гесдирген. Башын гесдирмеге языкъ сынгъан бир-нече бекни ол гёзлерин чыгъартып «къуллукъ» этген.
Башгётерген азери тюрк беклени янчгъандан сонг, Хосров мирза вилаятны халкъына авур гюмрюк тёлетген, ябушувда оьлтюрюлген азатлыкъ къагьруманланы тонавун жыйдыргъан. Намарт-гьарам ёлда жыйылгъан къыйматлы мал-матагьны ол шагьны тюпсюз хазнасына йиберген. Хосров мирзаны «сахаватлыгъы» шагьны гёнгюне ярагъан. Шагь «мирзасына» Дербент ханлыкъны ихтиярын берген. Хосров мирза Дербентни беклерин, тажирлерин, эмирин оьзюню юлкъувчу къысымына алгъан. Байлыгъын соруп алып мирза оланы сыпгъырылгъан сокътагъа ошатгъан, гьар тарыгъына яшланы йимик чапдыргъан. Гьеч бир дербентли няфар-гиши оьзюне тынгламайлы «ынкъы-мынкъы» десе ол къудратлы шагь Аббасны атындан чара гёрген.
Иран шагь Аббас раияты Герей шавхалгъа да, Хосров мирзагъа тынгламакъны алданокъ буюргъан. Оьзюне ошагъан увакъ гьукмударлар йимик шавхал да зор, къудратлы пачалыкъны башы рагьмусуз шагьны талабына «кёп сююп разилик» билдирмесе бажарылмагъан. Къумукъ элни оьзге бийлерине де Иран гьукмударлары сансымайлы, пешемейли къарагъан. «Алма терегинден арек тюшмес» дегенлей, Хосров мирза да олайлардан къалышмагъан, къумукъ бийлеге ол Иран ханларыны гёленткилерине йимик янашгъан.
Хазнасыны толмагъындан, гьакимлигини гючюнден къувангъан, оьзюню асгерлерини тюгенмес гючюне базынгъан Хосров мирза Эрпелини уллубийи Будайчыны да, нечакъы ушатса да, оьзюню гёленткиси санагъан, ол «сёзсюз баш иерге» инангъан. «Аз халкъны гиччи батыры оьзю йимик арслан-къаплангъа тиш батдырып бажармас» деп ойлашмагъы да, елевчю мирзаны сакълыгъын сёндюре, гьайсызлыгъын артдыра. Гьакъыкъатда буса Будайчы бий мирза сардар гьайсыз ойлашагъандай «тиш батдырмас» эр тюгюл. Ол бергенни берип, бермегенни юлкъуп алагъан макътавлу алп батырланы бири. Ёкъ эсе къайсы эргиши тартынмайлы барыр эди 25 минг сайламлы башгесерлери де булан къылыч сувуруп токътагъан намарт душманны алдына? Уллу, вагьши аждагьаны анакъдай ачылгъан, тишлери къылычлардай тарсайгъан агъувлу авзуна къаплан оьзю атылагъандай тюгюлмю шо агьвалат? Къаплан—къыр, вагьши жан, оьзю не этегенни англамай, Будайчы бий буса—инсан баласы, къоччакъ адам. Ол гьакъылына ва гьилласына таянып иш гёре. Хосров мирзагъа инамлыкъгъа гирмеге бажармаса оьзюн де, оьзю булан баргъан он минг къумукъ уланны да къысматы къанлы агьвалатгъа айланып чечилежекни ол гьар кимден де бек биле. Билсе де тартынмайлы бара, яратгъаныны адилли мизанына азиз жанын сала.
Будайчы бий иранлылар булан биринчи ёлугъувгъа герти ойлашып гирише. Теркеме гентде уьстюне Хосров мирзаны вакили гелгенде, ол бек илиякълы саламлаша, сораша.
— Къудратлы Хосров мирзаны, вакили,— деп икрам этип башлай ол гиришив сёзюн,— сени булан ёлугъувгъа бек шатман. Оьзюм булан алып гелген атлы черивюм Хосров мирзагъа шавхалымны кёмеги,— деп де ташдыра.
— Шавхал оьзю къайда?— деп къагьрулу сорай мирзаны вакили.
— Бизин солтаныбыз, Герей шавхал — Таргъуда,— деп иржая Будайчы бий.
— Шагьны талабына гёре ол Дербентге оьзю гелмеге герек эди. Хосров мирза ону гёзлей…,— дей мирзаны вакили.
— Шавхалыбыз, озокъ да, Хосров мирзаны чох абурлай, тек оьзюне гелмеге бажарылмай, ону кюю ёкъ…
— Шагьны талабы ёкъну-барны айырмай, буйрукъ кютюлмеге герек!— деп гизириклене иранлы вакил.
— Бизин солтаныбыз, Герей шавхал югъагъан аврув тийип тёшекде. Багъывчу ону уьстюне биревню гирме де къоймай,— деп башын салландыра Будайчы бий.
— Не аврувдур?
— Вабаъ…
— Аллагь сакъласын вабаъдан! Кёк де, ер де чакъы арек болсун бизден! Алай эсе шавхалны гелмегени яхшы! Ондан вабаъ варув юкъса чы бизин сайламлы сарбаз асгерлени апен-кюпени чыгъар… Сен гелмекге разимен,— деп иранлы вакил бир ёрукъгъа тюше… Ондан пайдаланып Будайчы вакилге «мирзасы учун савгъатлар» гелтиргенин айта.
— Хосров мирза пешкешни кёп сюе. Къайда, не гелтиргенсен?— деп вакил жанлана.
— Хосров мирзагъа алтын ер-турманлы тулпар ат, сарбазлагъа ашарлыкъ учун да юз тана багъышлайман,— деп Будайчы бий вакилге англата.
— Сагъа да, гьюрметли вакил, чилле аба савгъатлайман,— дей иржайып. Шолайлыкъда Будайчы бий къызылбаш вакилни ва къудратлы мирзасыны сутур гёзлерини тотун жува.
Будайчы бийни шагьатнамасын, шавхалны ихтияр кагъызын, Хосровгъа багъышлагъан савгъатларын алып иранлы вакил Дербентге къайта. Вакилине тынглагъандан сонг Хосров мирза Будайчы бийни Дербентге чакъыра.
— Шавхал оьзю неге гелмеди дейсен?— деп сорай Хосров мирза вакилини маълуматын ташдырмакъ хыялда.
— Ол вабаъдан авруйгъанны сени адамынга айтгъанман, къудратлы сардар,— деп Будайчы бий баш ие.
— Вабаъ писди, пис хастеди,— деп Хосров мирза эрнин-бурнун чююрюп, шавхалны аврувдан жиргенегенин билдире.
— Сени уьстюнге шавхал мени оьзюню ерине йиберди, къудратлы сардар,— деп Будайчы къызылбаш асгербашына бирдагъы къайтып икрам эте. Сол къолун тёшюне салып ол, онг къолу булан къылычын артгъа тебере.
— Алла сагълыйын версин шавхала, шагьин-шагь ону чохдан гёзлейир, шагьа ону келлеси лазым,— деп Хосров мирза Будайчыгъа кюлемсиреп къарай.
— Шавхалны келлеси Дербентден йыракъ Таргъуда, мени башым, къудратлы сардар, ювукъда, муна алдынгда, мени бойнумда!— деп Будайчы бий Хосров мирзагъа сынавлу къарай.
— Гёремен сени «дирибашынг» бойнунгда бек олтургъан, Будайчы бий. Къарагъанда, ону къыймагъа тынч «олмаз» — деп Хосров мирза иржайып, ачувлу башлангъан сёзюн йылытып, зарафат-масхарагъа ошата.
— Нечик буса да мени башым бугюн сенден къурбан, гьюрметли сардар. Буйрукъ сенден, кютмек менден,— деп Будайчы бий белин язып, къызылбаш сардаргъа аркъалыкъдай боюн гёрсете.
— Жаны гурбан няфе мене чох лазымды, гьа!— деп къуванып, Хосров мирза гьазир олтургъан катибине бурула.
— Жан катиб…
— Башуьстде, къудратлы гьукмудар…
— Яз фирман!
— Буюрун,— деп катиб бюкленип олтургъан еринде къолуна къаз къанат да тутуп, баш ие…
— Бисмилла рагьмани рагьим,— деп башлай фирманын мирза,— Иранны беюк шагьин-шагьыны атындан бугюн биз, зафарлы сарбазлар, Таргъу шавхалны девлет дазуларындан барышывлукъда оьтмек муратда ёл чыгъабыз. Башында шавхалны ярдымчысы Будайчы бий шагьны асгерлерини алдында юрюп ёл гёрсетежек ва узатажакъ.
Мени ихтиярымдагъы бары да савутлу гючлер тезликде гьазирленип Дербентден чыкъсын, гюнбатышгъа тербенсин. Фирман язылды ва ону кютмек гьар-бир сарбазны, асгербашны биринчи борчу. Беюк Алла оьзю рагьми элесин! Фирман есси — Хосров мирза. 1020 гьижра, Дербент,— деп битдире.
Сынавлу катиб мирзаны авзундан чыкъгъа-чыкъгъан калималаны фирман тептерине яза ва язып битгенликни англатып, Хосров мирзагъа къол салдыра. Ол къол сала ва мюгьюр баса.
— Фирман гьазир, сен мени къолтюбюме асгербашы гьисапда алындынг, къагьруман Будайчы бек. Энни Къумукъ элден парахат оьтгермеге де герексен шагьны макътавлу сарбазларын. Бизин Терик оьзенден аман гечирип, Дарьял ёлгъа онгарсанг, борчдан къутуласан. Сюйсенг ари янына мени булан гележексен, сюймесенг — ихтиярынг къолунгда,— деп Хосров мирза Будайчы асгербашына англатыв бере.
Иран шагьны урушгъа гьазир сарбазлары тезликде Дербентден чыгъа, гюнбатыш багъып тербене. Теркемеден чыгъып олагъа он минг атлы къумукъ черив де къошула.
Дербентден эртен тангда тербенип, гюн бою юрюген асгер атлар, экинниге таба белгили кюйде моюй, «сабагь» чакъдагъы чарчымлыгъын тас эте. Шолай экенликге де къарамайлы асгер атлар, чыдамлыгъын сакълай, нечакъы къыйналса да алгъа гьитине, Минглер булангъы атлылардан бирикген къудратлы асгер ахыр да Избарбаш тавну да, Асси денгизни де арасында Чилле ёл къысылагъан бойгъа етише. Эркин ёлда гененип, генгине яйылып юрюйген атлар, тар ерге тюшгенде бир-бирине тыгъыла. Янаша барагъан югюрюклени саврулары, сыртлары бир-бирине тие, ишыла. Артдан гелеген алашаны эчки бурну, алда барагъан аргъумакъны къуйругъуна тие. Генг ёлда дёртден тизилип гелеген ат сыдра тозула. Янаша дёрт атны ерине къысыкъда бир ат сыдра юрюй, оьзю де сыйыр—къуйрукъдай созула…
Атлы асгерни ал сыдралары, дёртгюл башлы, бурмалы къаяны къабургъасына айлангъанда, артдагъы атлылагъа бирдокъ да гёрюнмей. Эки де якъ бир-бирин тас эте. Ал сыдрада Къоличи оьзенни терен оюлмасына энишлеген атлылар чы, ваилун къолгъа тюшгендей яшына…
Натижада иранлы асгерлени чабувул тизилиши бузула, оланы къагьруман гелиши башалман гьаракатгъа айлана.
Иран асгерлени алдын тутуп, «абурлап» гелеген къумукъ черивню атлылары, асгербашы Будайчы бийни буйругъуна баш ийип, Къоличи оьзенден чалт оьтюп, ону сол ягъасына чыгъып, Чилле ёлну ортасына гёнделен эшилген чалдай болуп, тизилип токътай. Оьзлени артына иерилип оьзенден гечип гелеген иран атлыланы олар алдын къыркъа, къалкъанларын онгарып, сюнгюлерин алгъа тута. Иранлыланы бир-нече атларыны тёшюне сюнгю тиреле… оланы тербениши токътала.
Хосров мирзаны бюркенчигин сакълайгъан он атлы арбадан айырылып, къылычларын да сувуруп, тербениш токъталгъан ерге алгъасай…
— Не болгъан, неге токътадыгъыз, къумукълар?— деп сорай мирзаны бюркенчигини сакълавчуларыны башчысы.
— Жагьаннемни къапусуна етишдик, сорав алмагъа Мункар-Накир токътатгъан,— деп жавап къайтара къумукъ черивню асгербашы Будайчы бий.
— Олай деген недир?— деп къарсалай сакълавчуланы башчысы.
— Олай демек — Иран елевчюлеге оьлюм!— деп къычыра Будайчы бий ва атлыларына: «Чанчыгъыз душмангъа сюнгюлени!» — деп буюра.
Иранлылар учун хапарсыз гелген «хатар балагь» — къанлы уруш башлана. Къумукъ сюнгючюлер алдагъы атлыланы, олагъа къошуп сакълавчу атлыланы да беш-алтысын чишге йимик чанчып ала. Къалгъан сакълавчулар сардарын къутгъармакъны гьайында чабып етишип, бюркенчик арбаны атларын гери бурмагъа бажара. Сонг арбаны олар асгерни арт сыдраларына багъып къувалай… Бюркенчикни ичинде кеф чегип, юхусурап янтаягъан Хосров мирза арба къатгъакълардан бара, не де гечивден тюше деп ойлаша. Шо мюгьлетде не болгъанны огъар англатар гиши табулмай тура… Сакълавчулар оьзлени къоркъгъанындан айыгъып да битмеген…
Ал сыдрада сойралгъан атлыланы ерине етишген иранлылар не иш барны англап битмейли, сюнгюлю къумукъ атлылагъа багъып сюрлюгюп тербей. Шо мюгьлетде Къоличи оьзенни этегинден таба орус топ атыла. Иран атлы асгерни къалынына тюшген топ гюлле атылып яркъыч ташлайгъанны ерине, ярылып, ялын ура, атланы уьркюте, адамланы девюрсюндюре. Атлы асгерни сыдраларына дагъы да ва дагъы да тюшген топ гюллелерден агъылып чыкъгъан къаранапгъа ялын тийип, жабаргъа, къавдангъа от тюше, оьртен башлана.
Топ гюлле дегенде бу ерде ону сырын да ачыкъламалы. Неге десе о Солтанмут сардарны асгерлик пагьмусуна байлавлу. Къызылбашланы алдын къыркъмакъ учун башланажакъ уруш тынч болмажакъны билеген сардар алданокъ ойлашып, Къоличи оьзенни этегиндеги «орус къаланы» хараба чырларындан ва онда табулгъан «орус топлардан» пайдаланмакъны гёзалгъа тутгъан. Эндирейдеги «топчу» Петрону гелтирип ташлангъан «орус топланы» уьчевюн ярашдыртгъан. Рус уста Петро топ гюллени, чоюнну ерине, сыныкълайын ясагъан, саз палчыкъдан юмурукъ чакъы шинжалар ишлеген. Кёрюкде биширилип савут-саба болгъан шинжалагъа уста къара нап тёкген, мелте салгъан. Шолайлыкъда шинжа атылагъан савутгъа айлангъан. Топну къазанында къатдырылгъан янсав яллап атылгъанда, ону учгъунлары, къара напгъа йибиген мелтеге къабуза. Топну авзундан, уясындан жымчыкъдай учуп чыкъгъан сыныкъ шинжа ерге тюшюп ярылгъанда-увалгъанда, ону ичиндеги къара нап яйылып агъа, огъар мелтени ялыны тие, от сала… Петрону топ гюллелери, натижада, «ярылагъан» тюгюл, «от салагъан» болуп чыгъа. Иранлы елевчю асгерлер учун хапарсыздан башлангъан урушда мелтели шынжалар эркин къоллана. Душманны жанлы гючюне уллу къыргъын салып къоймаса да олар, асгерлени юреклерине уллу къоркъунч къуя.
— Орус топлар атылды!— деп Солтанмут къувана. Шо атылыв къумукъ черивню атлыларын душмангъа бирче къылыч урмагъа гючлю чакъырыв да дюр.
Къумукъ атлылар урушгъа Чилле ёлну гьар ягъындан тербене. «Кърым шавхал» Магьти бекни, «Къазикъумукъ шавхал» Алибек бийни Къоличи оьзенни орманлы онг ягъасындагъы къорукъда яшынгъан атлылары терек-бёлек арадан гёк бёрюлердей чыгъып, Избарбаш тавну башына оьрлене. Тавну къангадай тегиш уьстю булан ат чапдырып олар, тюпдеги Чилле ёлдан гюнбатышгъа тербенеген иранлы асгерлени гюнтувушдагъы ахыр сыдраларына етишмеге алгъасай. Атлылар яр ягъада бирерден тизилип, къаз сиривдей созулуп, тюпден оьрге къарагъан гишиге «ахыры ёкъдай» кёп гёрюне.
«Къумукъ атлыланы бирерден тизип, яр ягъадан юрютюп кёп этип» гёрсетмекни пикрусун Бойнакъны уллубийи Магьти бек берген. Ол шо пикруну уллу атасындан эшитген болгъан.
Агьвалат Акъсакъ Темирни елевчю асгерини Къумукъ элге геливюне байлавлу.
Акъсакъ Темирни макътавлу мингбашы Убайдулла уллу ордусу да булан гелип, Бойнакъ бийликни топурагъына гирген. Савутлу гючлери аз бойнакълар, душмангъа тувра урмай, гьилла этмеге ойлашгъан. Бойнакъны уллубийи Сулейман бек атлы черивюн бир сыдрагъа тизип, бары да атланы артлы-аллы юрютюп, бир туякъгъа басдырып, денгиз ягъаны къайыры булан Къоличи оьзенни гечивюне тербетген. Душманны алдында юрюп, озокъ да огъар гёрюнмейли, гюнбатышгъа тартылгъан къумукъ атлы черив къайырда бир аттуякъ, бир атны гьызын къалдыргъан. Убайдулла мингбашыны барлавчулары, гьызбагъарлары тергеп, «къайырда бир аттуякъ гьыз барны» токъташдыргъан: «Из бир» —деген.
Барлавчуларына, гьызбагъарларына инангъан Убайдулла черивюн парахат алгъа гьайдагъан ва Къоличи оьзенни гечивюнде хапарсыз гьужумгъа тарыгъан. Бойнакъ бийликни атлы черивю макътавлу мингбашыны савутлу гючлерин тозгъан.
Бойнакъны уллубийи Сулеймен бекни гьилласы, гёресиз, нечик тизив натижа берген.
Бойнакъны башгъа уллубийи Магьти бек де душмангъа гьилла ёлда янаша. «Къайырчакъдагъы бир гьызны» ерине ол, тав башда «кёп атлы» гёрсетмеге сюе. Ону гьилласы маъналы да чыгъа…
Торкъалини уллубийи Агьматханны атлы черивю, Къоличи оьзенни этегинден чыгъып, Избарбаш тавну учундагъы къамушлукъ булан гелип, гечивде ёл къыркъгъан Будайчы бийге кёмекге етише. Эки де бийни башчылыгъы булан урушгъа гиришген къумукъ атлылар, бурунчакъ себепли аслу гючлеринден айырылгъан къызылбаш сарбазланы къыргъынгъа тарыта.
Хосров мирзаны аталанып барагъан бюркенчик арбасы яргъа урунгъандай тирелип, бирден токътай. Бюркенчикни ичиндегилер ари-бери ташлана…
— Не олуп?— деп сорап да битгенче Хосров мирзаны уьстюне ярдымчысы гире.
— Намартлыкъ! Намартлыкъ!— деп яр салып къычырып ярдымчы, эки де къолу булан къысып башын тута…
— Не агырырсан, Гарабагъын ёщеги кими?— деп къагьарланып эретургъан Хосров мирзаны «хораз» келлеси арбаны чилле бюркенчигини тёбесине тийип, гене олтура. Сонг ол хорасан къылычын чанчып—тартып, бюркенчикни чилле къумачын гесип, арбаны уьстюн ача.
Арбаны кёкюрегин толтуруп иран халиде ярты-ялангъач янтаягъан гёзел къараваш тиштайпа эки де къолун къаплап, яш кёкюреклерин яшыра. Ачувлангъан мирза тебип къаравашны тувралгъан чилле къумачны тёбесине йыгъа. Хорлангъан къараваш чагъанны улувуна ошашлы тавуш берип, зарлы йылай…
— Ачыкълап, англатып айт, гарабагъ эщеги!— деп янгыдан къатыла ярдымчысына Хосров мирза ва йылан бакъагъа йимик тиклене…
— Айтмасам да гёрюнюп тура, къудратлы мирзам… Къумукъ черив бизин ёлубузну гесип, ал сыдрадагъы сарбазларыбызны къырма башлагъан… Эшитмеймисен, топлар да ата олар бизге?
— Топ авазмы, шо къара-къавгъа? Мен чи «илдырым чаха» деп къойгъан эдим. Топлар да «гьардан гелип, бу азман гумуклара?»— деп Хосров мирза мыйыкъ бура.
— О ерин сонг ойлашарбыз, мирзам, гьалиге баш амалыбызны чатмагъа къарайыкъ. Тез бюркенчикден чыгъып, мин сайламлы тулпарынга… Къумукъ бий сагъа бу гьайванны билип савгъатлагъангъа ошай,— деп ярдымчысы мирзаны къолуна тулпарны югенин тутдура.
— «Гумукну» тулпарыны да бир лётюсю вардыр, гьа,— деп ойлашып, Хосров мирза атгъа эки янсыллы къарай.
— Бу гьарасатдан сени янгъыз тулпар ат къутгъарыр. Сен къутулсунну, бузулуп къайтып шагьгъа «хабар» айтсынны гьайында берген буса да ярай, къумукъ бий сагъа бу пешкешни! Тюлкю гьилласын этмей къоймас!— дей ярдымчы.
— Иранны шагьин-шагьыны мендей къайратлы сардарына башгётермеге эркеклиги етишген Будайчы бий тюлкю чю къайдан болсун, ол къоркъув билмейген арсландыр!— деп Хосров мирза пешкеш тулпаргъа атылып мине.
— Башгётерген янгъыз Будайчы бий тюгюлдюр. Ёлубузну — Къумукъ элни бары да бийлери къыркъгъангъа ошай. Душман бизин уьч якъдан къуршай геле. Тез артгъа тартылмагъа герек. Сарбазларыбызны тарлыкъда къоймагъа ярамай,— дей сардарына ярдымчысы.
— Гёзлерим вар. Асгерим тюшген бузукъ гьалны мен де гёремен,— деп Хосров мирза аз-маз хонтурлана.
— Ал сыдрадагъы сынавлу сарбазлар ябуша-чабуша турсун,— деп буюра ол ярдымчысына,— бурунчакъны бери ягъындагъы сарбазланы сен гери бур, мени артыма тюшсюнлер…
— Башуьстде, сардарым,— деп ярдымчы буйрукъну кютмеге алгъасай. Хосров мирза эсин жыйып, къылычын да сувуруп гери бурула ва асгерини «къуйругъуна» етишмеге ат чапдыра. Сардары етишсе, арт сыдра да, ал сыдрадыр дагъы!
Бурунчакъны алдындан гери бурулгъан сарбаз атлылар сыдра низамын бузуп, башалманына юрюй. Оланы бирлери денгиз ягъагъа, бирдагъылары Избарбаш тавну тюбюне ерли чачыла. Денгиз ягъагъа бакъгъан сарбазланы уьстюне кёп санавда къумукъ атлылар онгарыла. Избарбаш тавну тюбюне жыйылгъан сарбазлагъа оьрден таба окълар явдурула, гьатта уллу ташлар да дёгерей…
Хосров мирза «макътавлу» асгерини «къуйругъуна» етишип, къуйрукъну, башгъа айландырып, урушгъа тийишли кюйде гьазирлеп битгенче, денгиз ягъа булан ону уьстюне къумукъ атлы черив тербене. Къоличи оьзенни этегинде мекенли гьазирленип, ябушувгъа ругьланып гелеген черив иранлыланы онг къабургъасындан таба къатты ура. Атлыланы башында Эндирейни уллубийи, бирлешген Къумукъ черивню сардары Солтанмут, къаргъа сиривге чапгъан къарчыгъадай геле. Хосров мирза урушгъа алгъасавлу гиришмеге борчлу бола.
Избарбаш тавну тюбюнде, Бойнакъ топуракъ Акъсакъ Темирден сонг гёрмеген кюйде къанлы уруш юрюле. 25 минг иранлылар, 40 минг къумукъ черивню къылыч, окъ урувуну тюбюне тюше. Оьзлер не учун ябушагъанны билип, урушгъа алданокъ гьазирленген къумукъ атлылар элинден жанын-къанын аямай. Иранлы асгерлени гьалы буса: «Ят итни къуйругъу бут арасында болур» дегенлей. Оланы кёплери дав майдандан къача, бёлек арагъа къысдырылып, яр тюпге сыйынып яшына. «Аман! Аман! Рагьму!»— деп къычырып, ялбарып тилеп, къолгъа гелеген иранлылар да аз гёрюнмей.
Хосров мирза ва ону инамлы асгербашлары, хан тухумланы оьктем варислери ябушувда осаллыкъгъа тартмай, эргишилер йимик къоччакъ ябуша. Оланы хорасан—узун къылычлары къумукъ ясавланы нечесини башын елкесинден айыра. Иран тапанчаланы гёк гюллелери къумукъ уланланы хыйлысыны кёкюрегин тешип кёрюкдей эте. Эки де якъны ябушувчуларына бир йимик къыйынлы. Жан бермек кимге тынчдыр?
Уруш майдандагъы къайнар къанны ийисине эсирип, от ичгендей къутуруп, йыртгъыч гьисге есир тюшген давчулар бир-бирин хасап гьайванны йимик туврай.
Избарбаш тавну башында тизилип, душмангъа кёп болуп гёрюнмек булан бирче чабувулну мюгьлетин гёзлейген атлылагъа Солтанмут сардар «тюпге тюшюп, иранлыланы къуйругъуна чапмакъны» буюруп, эндирейли атлылары да булан оьзю урушну лап оьзегине, Хосров мирзаны ябушувчу гюбюне багъып онгарыла.
Денгиз ягъа булан гелген эндирейли атлылар иранлыланы оьзек гюбюн къуршавгъа алмакъда, Алибек бийни ва Магьти бекни тавбашдан тюшген черивлери огъар кёмекге етише. Энни иранлылар эки де якъдан «ач белинден» алына. Чабагъан да, къамалагъан да ябушувчулар душманындан юзюн бурмайлы ура, сюнгю чанча, къылыч серпе. Бир-бирине ишылып къылычлар къылавлана, къалкъанлагъа тийип сюнгюлер къайта, къалкъанлар оьзлер де тешиле, не де гесиле. Тувралгъан яш санланы, гесилип ерге тюшген жагьил башланы айтмай да къой…
Будайчы бийни эрпелили атлылары урушну хапарсыздан башлагъаны йимик, хапарсыздан тёшлеме де тёшлей. Къоличи оьзенни къысыгъында, тар ерде къуршалгъан иранлыланы тозуп, таптап олар ойтандан оьрге чыгъа ва душманны аслу гючлерин аралагъан къумукъ атлылагъа кёмекге багъып елий.
«Къазикъумукъ шавхал» Алибек бийни, «Бойнакъ кърымшавхал» Магьти бекни батырларыны тавдан энишге ташгъындай тюшюп гелмеги иранлылагъа кёкден таш тюшгендей гюч эте. Хосров мирзаны ортагъа алып, къоруп ябушагъан сарбазланы санаву кемий, сыдралары сийреклеше. Къумукъ атлылар оланы къыргъынгъа тарыта. Сакълавчулары сийреклешген Хосров мирзаны уьстюне етишмек энни енгиллеше. Шо гьалдан пайдаланып Солтанмут сардар аргъумагъын огъар багъып гьитиндире. Шо мюгьлетде ону оьзюн кёп сарбаз къуршавгъа ала.
Солтанмут сардар къынгъыр къылычын оьзлегер йимик арекден байракъдай гётерип, къуру силлеп къара къоркъув бере турмайлы, душманны ювукъ етишмеге къоя, узатса огъар къол етишегенде узундан серпе. Гьали де ол шолай этмеге хыялланып, сабурлугъун жыйып, къалкъанын бек тутуп, гьазирлене. Атолусундан гёзюн айырмайлы ювукъда ябушагъан Къылыч батыр, сарбазлар Солтанмутну къуршап алагъанны гёре, аргъумагъын душманланы къалынына бакъдыра. Жанлы беклик къаладай сюрлюгюп, Солтанмутгъа багъып барагъан он-онбеш сарбазны уьстюне Къылыч батыр етишгенде, оланы сыдрасы бузула, алгъа тербениши чаналай. Сарбазланы арасында дев санлысы, чабушувгъа бек гьюнерлиси буса ярай, ёлдашларындан айрылып, ягъагъа чыгъып, Къылыч батырны алдын къыркъа. Ябушувчу эки эргишини къылычлары чаташа, серпиле, оланы «болат гесевючлеринден» отлукъ ташдан йимик учгъун ташлана. Эки де алпан чабушувчу бири-бирине батып бажармайлы ажалны мюгьлетлери узатыла…
Оьзюне бакъдырылгъан къоркъунчгъа да къарамайлы Солтанмут сардар Къылыч агъасына кёмекге етише, дев санлы сарбазны гючлю Къылыч урувун оьзюне тарта… Серпе иранлы дев санлы сарбаз—серпе къумукъ бий Солтанмут. Эки де чабушувчуну къылычлары от ташлай. Иранлы дев санлы сарбаз, Солтанмутну къылыч серпивю «оьзге батырланы урувундан авур», «гьатта оьзюне гьалиге ерли бир де ёлукъмагъан кюйде къудратлы экенни» бек сезе, «бу урушда келлесин къутгъарма тынч олмасны» англай.
Дев санлы сарбаз, буса да, къайпанмай, къажымай. Солтанмут сардарны авур къалкъанын, оьзюню хорасан къылычы булан гючю бар чакъы артгъа теберип, ол «къумукъ арнавутну» аркъа-белин иелте, гьатта ону тюбюндеги аргъумагъын да артгъа сюрлюкдюре. Оьлюм къоркъунчлугъун гьислеген Солтанмут яратгъанын эсгерип: «Ла гьав ла вала къуват!»— деп къычырып, къылычына бары да гьюнерин сала. Ону ахырынчы уруву дев санлы иранлыны накъышлы къалкъанын къарагъай къангъаны йимик гесип, эки ача. Къалкъансыз къалгъан душман сакъланывгъа чара гёрюп де битгенче Солтанмут янгыдан уруп, ону тирмен ташдай генг тёшюн гёнделенине къыркъа. Дев санлы иранлыны белинден тёбен яны ат уьстюнде къалып, тёшден оьр яны сари къайыргъа тюше…
Атолусуну гьайран гючлю чабушувуна иштагьлы къарап, мюгьлетге сакълыгъын унутгъан Къылыч батыргъа артдан намартлайын атылгъан къанатлы окъ тие.
Согъушну минг тюрлю хатары раслана. Ону сырын билип, балагьны алдын ким алып бола? Къылычны къысматы да шолай. Буюргъандан ол къутулмай.
Хапарсыздан окъ тийип, жанына къыйын гелгенде санлары ирийген къоргъашындай бошап барагъан Къылыч батыр, ат бойнуна ава, ону ялына яягъын сала. Яралы батырны аркъасында къанатлы мажар окъ сенекни сабы йимик къанкъая. Къылычны тюбюндеги аргъумакъ «чичкъан къулакъларын» чишлердей тургъузуп, мунглу кишней, «бойнуна авгъан» ессине бир балагь гелгенни англагъандай талпынып, чабушагъанланы арасындан тайып, бир ягъагъа чыгъа.
Эмчек агъасына ва сакъчысына авур яра тийгенни билген Солтанмут къуйругъу басылгъан агъувлу йыландай къазаплана, аргъумагъын еринден дандирекдей айландырып, гёрмесе, айтгъан булан, инсан инанмас кюйде къайратлы, уста ва гьатта чебер чабуша. Арт-артындан къылыч серпип ол беш-алты сарбазны бирче паралай.
Ачувундан гёзлерине къан толуп, шайтанлы йимик чабушагъан Солтанмутну къылычы бир-бирде бош гьавагъа серпилип де гете, неге десе душман «къылыч етмес ерге» къачып тербей.
Уруш къыздыргъан шавху басылып, эс табып, Солтанмут башын гётерип къараса, душман гюнтувушгъа багъып, сам ел учурагъандай сюрлюге. Гери тартылагъан сарбазлар бири-бирин теберип йыгъа, таптай, акъыра, сёгюше.
— Къачды! Къачды!— деген шат, къувнакъ къычырыкълар эшитиле.
— Ким къачды?— деп сорай Солтанмут, солувун баса туруп.
— Хосров мирза къачды! Къызылбаш асгерлер къачды!— дей огъар ювукъ гелген жагьил атлылар.
Гертилей де Хосров мирза ва айланып алгъан эмежлери уруш майдандан сыпкъырылып къача. Тюбюндеги къумукъ тулпар энни ону «къыйынлы гюнюне» табула, артындан иерилген аргъумакълардан да, сызгъырып гелеген къанатлы окълардан да къутгъара.
«Мирзасы» къачгъанда «хырдасы» къарап турамы? Озокъ да турмас! Шо саялы иранлыланы башалман къачыву башлана ва гючлене. Аты къарывлу, къылычы гючлю сарбазлар уруш майданны сувну йимик ярып чыгъып къачып къутула, аты арыгъан, оьзлер де къарывсузлангъан иранлылар: «Аман!» «Аман!»—деп ял барып, къолгъа геле, есир тюше. Беш мингге ювукъ сарбаз «шагь уллу-шагь Аббас учун» дав майданда жан бере. Эки минг иранлы да есир тюшген сонг, Хосров мирзаны къолунда 18 минг сарбаз къала. Огъар да: «Къалгъанына да адаршай, ёкъдан къолай, бардан шай» деп айтмагъа ярай. Бий багъырбашдай оькюрюп чыкъгъан ёлундан, Хосров мирза къаражибиндей зувуллап къайта. Дербентни тозулмас барулары ону оьзю булан бирче Избарбаш тав тюпдеги хорлугъун да яшыра…
Урушда къумукъ атлыланы тас этивю де аз тюгюл. Буса да олагъа кёп тонав да, есир де тюше, оьрлюкню макътавлугъу да геле. Есир тюшген иранлыланы арасында байлары къумукъ атлылардан оьзлени алтын-гюмюш берип сатып ала. Оьзгелерин де, къумукъ атлылар, къул базаргъа чыгъартып сата…
«Къазикъумукъ шавхал», Алибек бий, Бойнакъда кърымшавхал Магьти бек, Эрпелини уллубийи Будайчы бий ва кёп санавдагъы оьзден къумукъ уланлар елевчю иранлылар булан урушда унутулмас игитлик гёрсете. Къумукъ элни азатлыгъы, харлысызлыгъы, оьзтеречелиги учун олар жанын-къанын аямайлы ябуша ва оьрлюк ала. Иран шагьны елевчю асгерлерине къаршы башлангъан уллу урушда къолда этилген уьстюнлюк, халкъны къуванчлы байрамына айлана.
Урушдан эсен-аман чыкъгъан насипли къумукъ атлыланы сардар Солтанмут гьар бийликге гёре тапгъыр-тапгъыр тиздире. Аргъумакъ арив атына да минип ол тизилгенлени къувнакъ юзлерине де къарай туруп, оланы алдындан бир айланып, ортада токътай. Тизилген атлылагъа ол «тюеге минген кочапдай» мол, берекетли гёрюне.
— Къоччакъларым, сиз къудратлы душмандан тартынмадыгъыз, арсланлардай ябушдугъуз. Баракалла сизге. Бугюнгю урушда оьрлюкге етишгенде йимик, гьар мурадыгъызгъа етишмеге насип болсун!
Игит ябушгъаныгъыз йимик сиз чомарт шабагъатланмагъа да герексиз. Гьар къайсы атлы, душмандан чечген тонавну да, тутгъан есирни де огъар оьзюне багъышлайман, магъа бир мысгъал да тёлев герекмей. Тек гьар ким оьзюне таныш-билиш яралыны ат белине алсын деп буюраман. Элибизни азатлыгъы учун жан берген батырланы буса биз бу ерде адаты булан гёммеге борчлубуз. Шондан сонг сизге, къоччакъларым, уллубийлеригизни артына да тюшюп уьйлеригизге къайтмагъа ихтияр этемен. Вассалам! Ишигизни гёрюгюз!— деп Солтанмут тизилгенлени тоза.
Сардарыны буварывун кюте туруп, къумукъ атлылар гьаракатын башлай. Оланы кёплери оьзлер таныйгъан-билеген яралыланы ат белине ала, барысы да жыйылып айланып минглер булан сюеклени бусурманча гёме.
Оьлюмсюз-ажжалсыз дав ёгъу белгили. Урушгъа гирген къумукъ атлыланы уьч мингден артыгъы дав майданда оьлтюрюле. Шогъар да «кёп де тюгюл» деп шюкюрлюк этиле. Неге десе давдагъы къыргъынны дазусу белгисиз… Биревлени тырнагъындан къан чыкъмаса да, биревлер урушгъа аякъ басгъандокъ пасат бола. Дав-шавдур!
Къумукъ атлыланы арасында яралыланы санаву оьлгенлерден эсе хыйлы артыкъ. Солтанмут сардарны эмчек агъасы Къылыч батыр, инг авур яра тийгенлени бири. Сардар, кёмекчилерине буюруп, яралы агъасын урушну къалынындан, ягъагъа чыгъартдыргъан, тезлик булан ону уьстюне оьз ярачысын да йиберген.
Савлай къумукъ черивню гьаракатына байлавлу буйрукъларын берип битип, аслу югю енгил болгъандан сонг Солтанмут эмчек агъасы Къылычгъа кёмек этмеге гирише. Атдан тюшюп гелип сардар, яралыны башлыгъында токътай…
Кёкюрегин кёклеп чыкъгъан къанатлы окъ салгъан авур ярагъа чыдамагъа Къылычгъа, нечакъы батыр гиши буса да, тынч тюгюл. Яндыра, гюйдюре терен яра. Буса да ол сыр билдирмейли, агь сес чыгъартмайлы токътамагъа герек. Тухумчулукъ, бийлик девюрню къагьрулу ёрукълары гьар-бир эргишиден, айрокъда игитлерден, батырлардан шону талап эте. Билмей агь урсанг да—айып салынып, «осал», «кюкай» деген ат берилип къала. Сонг шо осал ат булан оьлмесенг—минг яша!
Бармагъыбыз гесилсе де нечик авуртагъанны къайсыбыз да билебиз. Къылыч батырны буса къамуш окъ кёкюрегин кёклеп чыкъгъанны унутмайыкъ! Олай яраны авуртуву булан бирче ажжал къоркъунчлугъу да гючлю! Ажжалдан тартынмайгъан ким бар?
Ажжални «ёлдан къайтармакъ учун» инг башлап Къылычны тёшюнден окъну чыгъартмагъа герек. Шолай айта ярачы. Ону чыгъартаман десе авуртув не даражада болур. Окъну чыгъартып алмаса да Къылычны аркъасындан ятдырмагъа кюй ёкъ. Беттёбен ятгъан кюйде ону ярасын тазаламагъа, юла салмагъа, дарманламагъа бажарылмай.
Ерге яйылгъан юн абаны уьстюне ярачы Къылыч батырны беттёбен ятдыргъан. Гьеч сёз айтмайгъан Къылыч тилсиз гьайван йимик ич ура, авур тыныш ала. Гьар тыныш сайын ону ярасындан къан тама…
Беттёбен ятгъан Къылычны аркъасында къанкъайып турагъан окъну сабындан тутуп, бирден тёбен басып ярачы ону учун яралыны тёшюнден тышгъа чыгъарта. Къылыч батыр эсден тая. Окъну, яралыны аркъасында къалгъан къысгъа янын, къанатын ярачы чалт гесип ала, Къылычны аркъасына айландыра, созуп ятдыра. Кёкге багъып сойралгъан яралыны тёшюнде окъну уьч хырлы учу тарсая. Ярачы ону тишлери булан хабып, тартып ала. Батыр эрни онг оьпкесин тешип гирген окъ, ону къаркъарасындан тайдырыла.
Къылыч батырны терен ярасыны къанын-селин де тазалап багъывчу юн юлалар сала. Ярадан гелеген къан токътай, батырны юрек уруву ёрукълаша. Энни ону ат белине алмагъа герек. Шо буса яралы учун бек къыйын. Солтанмут эмчек агъасына аз буса да енгиллик болгъанны сюе. Ол кёмекчилерине буюруп, эки атны арасына сюнгюлерден «гьайлек» этдире, ону тюбюне юн абалар тёшете, уьстюне яралы агъасын ятдыра. Къумукъ черив алгъа тербене. Гьайлек юкленген атлар да ону артындан иериле. Хыйлы ёл юрюгенден сонг Къылыч батыргъа эс геле, ол уьстюне Солтанмут уллубийин чакъыра…
— Кююнг нечикдир? —деп сорай елдей етип гелген Солтанмут, эмчек агъасына.
— Мени ишим битген, аявлу уллубийим ва къудратлы сардарым. Жаным тамагъыма тыгъылгъанны билемен ва мен элиме етмей оьлемен…
— Къопдуруп йиберме, аявлу агъам, жаным. Гьали къолай этербиз, ярачы сени гьайынгда…
— Сен айтагъан бош умут, иним. Азрайил гелип гёз алдымда токътагъан, къармагъын да гьазирлеген… Мен де гьазирлигимни гёрейим, сагъа васиятымны этейим,— деп Къылыч къуругъан эринлерин гьаран ойната…
— Алгъасама, агъам, васиятгъа гьали де тез,— деп Солтанмут, жанбазардагъы батырны сабурландырмагъа къарай.
— Аявлу уллубийим, ял бараман, сюегимни къырда къойма, Бавтогъайгъа етишдирип, атам Бегьини къабуруну янында гёмдюр… Менден сонг къалагъан биргине-бир уланымны да етимликле ташлап къойма, тилеймен. сакълап, тарбиялап адам эт…
Къылыч батырны васияты да, атолусуна тилеги де шо сёзлерде бёлюне, ол ёл уьстде, эки атны арасындагъы юн гьайлекде жан бере. Ону гёрюп Солтанмутну къарны айлана, бавру яна, нарт санларыны бири юлкъунгъандай жаны авруй, башы айланып темтирей. Тек о ерде осаллыкъ къыйышмайгъан саялы ол ягьын жыя, ругьун ташдай къатдыра. Сюекни алып барагъан эки атны артындан ол пашман тербене… Арадан узакъ да гетмейли ону уьстюне Торкъали черивню арачы атлысы геле.
— Къудратлы сардар, айтарым бар,— деп атлы баш ие.
— Тынглайман, къоччагъым,— дей Солтанмут башын гётерип. Ону къызаргъан юзюн, сувлангъан гёзлерин гёрюп атлы сёйлемеге тартына…
— Тынглайман деймен чи, айт…
— Айтсам къайгъынг артажакъ, сардарым…
— Къайгъылар аз гёрмегенбиз, бир артыкъ буса да къажымасбыз…
— Урушдан эсен-аман чыкъгъанланы арасында Агьматхан бий ёкъну, сардар, сен билесен…
— Не оьзю, не сюеги табулар деп ойлайман,— дей Солтанмут арачы атлыгъа илиякълы къарап.
— Оьзюн савлай тапмагъа буюрмагъандыр, сюегин тапдыкъ, — дей арачы атлы.
— Къайда эди?
— Оьлтюрюлген кёп сарбазланы сюек тёбесини тюбюнде эди…
— Къайгъыны уьстюне—къайгъы. Дагъы бетерин бермесин, — деп Солтанмут онг къолун мангъалайына гелтирип: «Женнет агьлю болсун, Агьматхан шайлы улан эди. Ону сюегин къырда къойма ярамас»,— дей.
— Биз ону белин чертип, ат белине салгъанбыз, атаюрту Торкъалиге алып да барабыз,— деп кюстюне, арачы атлы.
— Аллагь рази болсун сизге, къоччакъларым,— деп Солтанмут янгыдан сувлангъан гёзлерин астаракъ сибире.
Къылычны сюегинден бираз ари тайып, арачы атлыгъа ювукълашып Солтанмут: «Сакъ айлан!»—деп Агьматхангъа кёп айтдым. Гёресиз тынгламады»— дей ва «Нечик болду дагъы ону оьлюмю?»— деп сорай.
— Уллубийибиз Агьматхан бий Торкъали черивюбюзден айырылып, сарбазланы арасына янгыз тюшдю. Сарбазлар ону къотан чалгъа тюшген бёрюню къойчу итлер аралайгъандай къуршап алды. Ону бир къылычына серпилеген беш-алты душман къылычдан учгъунлар ташлай эди. Кёмек этмек учун биз Агьматхан бийге ювукъ етишип де бажармадыкъ. Ол кёкден тюшгенде йимик чабушду, айланасын душман сюекден толтурду. Оьзюню къанын бир тюгюл беш керен де алды. Тек нетерсен, негьакъ къурбан болду, артын ойламайлы иш этди. Кочап сарбазны къурухдай узун къылычы ону тири башына етишди… Агьматхан ал къанына боялып авду, ону уьстюне санавсуз кёп сарбазлар ябурулду…
…Душман къачгъан сонг да биз Агьматханны уруш майдандан кёп изледик, ахырда, ону сюегин, кёп сарбазланы тувралгъан санларыны тюбюнден тапдыкъ,— деп хабарын бёле арачы атлы.
— Озокъда Агьматхан бий батыр улан эди, оьлюмю де оьзюне ошагъан,— деп Солтанмут арачы атлыны янындан тая, юм этип аргъумагъын гелтирте ва огъар да минип, Къумукъ черивню узун сыдрасыны башына чыкъмагъа алгъасай.
Башында сардары Солтанмут да булан Къумукъ черив Торкъали юртгъа ювукълаша. Шо ерде торкъалилер умуми черивден айырыла, уллубийини сюеги салынгъан атны къошунну алдында юрютюп, оьзлер ону артына иериле.
Агьматхан бийни тухум-къардашына, юртлу халкъына абур этип Солтанмут сюекни артындан яяв геле. Юрт ягъада сюекни алдына халкъ чыгъа. Эргишилер тюелердей бозлап яс бере, тиштайпалар чагъанлардай улуп, башын-бетин тырнап, къызыл къан этип, ваягь сала. Тиштайпаланы арасында бирини тавушу къонгурав къагъылагъандай гючлю чыгъа. Ол бийге шагьалай айтагъан жувут къатын.
Къарагъай бойлу, хан сойлу,— деп башлай ол,
Къарчыгъа гёзлю, нюр юзлю,— деп де узата.
— Тавланы тели ташгъын суву эдинг,
Тюзлени оькюреген буву эдинг,
Къолъявлугъунг сувгъа акъды,
Онг язывунг терс бакъды.
Не билейик сагъа булай боларны,
Терс янындан сагъа айлар туварны!
— деп бийни макътап ва къызгъанып сёйлеп, сонг ажжалны къаргъап сарнай…
— Къарагюн тувсун оьлюмге,
Къан къуюлуп къалсын о ерге…
Ярлы деп языкъ сынмайгъан,
Бий деп аяп къоймайгъан..,
— деген сонг ол тиштайпа бетин башын тырнап, чачын юлкъуп, тёшюн юмурукълары булан токъалап: «Вёв-шав! Шав-шав!»— деп къычыра, шагьалай сала.
Юрт ягъада, къабурланы алдында бийге этилеген ваягьны-шагьалайны зигерли, къутсуз сеси къувун салып учуп, къаршыдагъы Къылычяргъан тавгъа тийип къакълыгъа, Сарихумтавну енгил чанглы къайырына сингип гете.
Сюек, адатгъа гёре, юртгъа гийирилмей, бий къабурлагъа етишдириле. Элни адаты шолай: къырда гечинген ким буса да — ёлда авруп тайса да, урушда, талавурда оьлтюрюлсе де ону сюегин юртгъа гийирмеге ярамай. Шо адатгъа бийлер де таби.
Агьматхан бийни иниси Магьамматхан бийге Солтанмут айрыча тергевлю янаша. Ону алдына барып алгьам эте, гьакъ юрекден къайгъырыша; къалгъан жанлагъа эсенлик, аманлыкъ ёрай. Ону ёравуна Магьамматхан бий сувукъ-салкъын жаваплана, гьатта бетлешив эте.
— Къармакъ болуп илинип къалгъан эдинг агъабызгъа, Солтанмут. Ахыр да оьлтюрюп ял тапдынг бугъай, — дей ол савболлашып ёлгъа тюшеген Солтанмутгъа.
— Агьматхан бийге аввалда шолай буюргъандыр, иним Магьамматхан,— язгъанны гёрмейли, къазгъангъа гирмей,— деп маслагьатлы жавап къайтара Солтанмут, ерсиз этилген бетлевге.
— Балики сагъа да къазыладыр, тынывсуз,— деп Магьамматхан юзюн ари бура.
— Ону да билеген гиши ёкъ. Умутлар тавбашда, ажжаллар инбашда,— деп де айтып Солтанмут къабурлардан чыгъа, черивюню артындан ат чапдыра.
Ону башында ярыкъ умутлар тувулуна, тек Магьамматханны къабурлардагъы бетлевю, яхшылыкъны ерине яманлыкъ ёразу, шо ярыкъ умутланы тунукъландыра, арслан юрекде оьчлюкню учгъунларын чачырата…