Айдемир шавхалны оьлюмю
Таргъу шавхалны тахында гьакимлик сюрген дёрт йылы, бешинчи йылгъа айланмагъы Айдемир учун сырасыз геле. Жагьил шавхал хапарсыздан уллу балагьгъа тарый…
Тюркия солтаныны Иранда саваш къылагъан асгерине кёмекге Дербентден таба етишмеге ойлашып, Кърымтатар ханы 1640нчы йылны майында ордусун Шимали Кавказгъа бура, Солтан ёлгъа чыгъартып, Терик оьзенге тербете, рус пачаны ондагъы Терки къаласын тозмакъны гёзалгъа тута. Рус пача Кърымтатарлар булан давгъа гиришмеге сюймей, Терки къалагъа бакъдырылгъан урувну ярашывлукъ ёлда алдын алмагъа сюе. Масъаланы Кърымтатар ханы булан барышывлукъда чечмекни борчу Терки къаланы воеводасыны бойнуна салына. Ол чалтлыкъда иш гёрмеге гирише, Таргъу шавхал Айдемирни де, Чергес бий Келмамбетни де кёмегинден пайдаланма токъташа, оланы Терки къалагъа чакъырта.
Кърымтатар хан да чара гёрювсюз токътамай. Ол, антын бузуп, рус пачагъа арт берип оьзюне якъ тартагъан бир-нече чергес ва къабарты мурзалагъа аркъа таяй.
Русияны падишагьына берген антына амин Таргъу шавхал Айдемир, чергес бий Келмамбет, бир-нече къумукъ бийлер, къабарты мурзалар Терки къалагъа, воеводаны чакъырывуна гёре, геле. Олар Кърымтатар ханны елевчю ордусуну алдын къыркъмагъа руслагъа къолялгъамагъа разилигин билдире.
Къабарты мурзалар, агъа-ини Алегук ва Хожадук Къазыевлер, Азногъайны ханы Яныбек Тюркияны солтаныны буварывуна бойсынып, Кърымтатар ханны чакъырывуна къулакъ асып, рус падишагьгъа берген антын буза, ону Теркидеги савутлу гючлерине къаршы ябушмагъа белсене. Москвагъа шо хабар етишгенде, пача оланы рус тахгъа къайтара табиъ этмекни масъаласын сала.
Шавхал Айдемир, чергес бий Келмамбет гьариси бешер юз атлысы булан рус савутлу гючлеге къошулуп токътай, оьрден буйрукъ гёзлей.
Русну, къумукъ ва чергес бийлени къошулчан савутлу гючлери антына хыянат къабарты мурзаланы такъсырламагъа деп оланы элине геле. Агъа-ини Алегук ва Хожадук мурзалар рус воевода ва ону кёмекчилери булан ёлукъмагъа чы нечик де, гьатта элчи йиберип сёйлешмеге де сюймей. Азногъайны савутлу гючлери башгётерген къабарты мурзаланы якълай. Эки де якъны къаршы туруву башлана.
Айдемирни атасы Солтанмут алда бир керен рус падишагьны буйругъун кюте туруп, Къабартыгъа барып, тахгъа башгётерген мурза Атажук Къазыевни уланын тутуп, Тергки къалагъа гючден гелтирген. Атажук гьали башгётерген агъа-ини Алегукну ва Хожадукну атасыны агъасы. Солтанмутну уланы Айдемир шавхал энни Къазыевлени жагьиллерин тутмагъа гелген. Ону булан инилери Къазаналп да Магьамматали де бар. «Рус пачагъа башгётерген къабарты мурзаланы енгмек, такъсырламакъ эндирейли бийлени чёбюне чыкъгъанмы?» — деп къайнаша агъа-ини Казыевлер. Оланы юрегинде Айдемирге оьжетлик тува. Оьжетлик — оьч алывгъа чакъыра.
Чергес бий Келмамбетни ва Къызыевлени арасындагъы оьжетлик чи, къанлы оьчлюкге, душманлыкъгъа айланып да битген.
Агъа-ини Алегук да, Хожадук да Азногъайны ханы Яныбек де гетген йыл чергес бий Келмамбет оьзю ва тухуму яшайгъан мадарлы къабакълагъа чабып, кёп тувар-мал, йылкъылар гьайдагъан, адамланы есир тутгъан. Келмамбетни ата къардашлары Алхасны, Топсарукъну оьлтюрген. Девлетине, малына зарал бертенден къайры да чапгъынчылар Келмамбет бийни савлай тухумуна хорлукъ гелтирген. Ачувлангъан-шамлангъан бий руслардан кёмек излеп, Терки къалагъа гелген. Ол воеводагъа баш ургъан, къабакъларын-гентлерин чапгъынчылардан сакъламакъ учун оьзюне руслардан савутлу гюч, кёмек тилеген. Воевода тилекчини кёмекден магьрюм къоймагъан. Пачаны раияты чергес мурзаны къабакъларын чапгъынчылардан къоруп сакъламакъ учун воевода 100 рус стрележ солдат, христиан динге янгы гирген — новокрешённый 200 мычыгъыш уланны айырып къошуп-отряд белгилеген. Стрележ башы — полковник Шишмарёв къошунгъа командир этилген.
Русланы къошулчан савутлу гючлери Келмамбетни къабакъларын сакълап, юртда бир-нече гюн токътагъан. Чапгъынчылар «янгылып» да гелмеген. Шолайлыкъда полковник Шишмарёвну мёхеллендирген, сакълыгъын осалландыргъан. Уьстювюне ол Келмамбетни таклифине де тынглагъан. «Къабакъларымда бошуна токътап заманны зая йибергенче биз оьзюбюз алдынлыкъ этип чабып башгётергенлени тозмагъа герекбиз? — деген Келмамбет. Чергес бийни пикрусун Айдемир шавхал да, бир-нече къабарты бийлер де якълагъан. Полковник Шишмарев да «кёпню янын» тутгъан. «Душман оьзлеге чапгъанча, душмангъа оьзлер чапмакъны» полковник арив гёрген.
Келмамбетни оьлтюрюлген къардашыны шо гюнлерде къыркъы бите. Огъар гёре де Келмамбет абзарына дос бийлерин, оланы арасында Айдемирни де, чакъырып къардашыны къыркъын эте. Гелгенлер алгьам-дуаларын охуй, тазиятда токътай.
Келмамбет тазиятдагъылагъа «савболун» да айтып, оьзю «Къазыевлени къанлы тутгъанын» билдире, олардан къан алмагъа ант бере. Ону антына тазиятдагъы бийлер де къошула. Неге десе, Агъа-ини Алегук ва Хожадук Казыевлер рус пачагъа берген антын бузгъандан къайры да, руслагъа дос бийлени малын-мюлкюн талай, оьзлени оьлтюре, душманлыкъны отун гючлендире. «Душман такъсырланмагъа герек!» — деп гьукму чыгъарта тазиятдагъы бары да эргишилер.
— Къан учун — къан! Жан учун — жан! Шолай ёлну бизге шариат буюра, — деп ташдыра Келмамбет.
— Душмангъа оьлюм! — деп къычыра жыйылгъанланы кёбюсю. Шолайлыкъда Келмамбетни якъчылары чапгъынчылагъа-талавурчулагъа къаршы гьужумгъа гьазирлене. Рус полковник Шишмарёв къошулчан савутлу гючлеге башчылыкъ этивню Келмамбетге къоя. Воевода огъар гьужумгъа бармакъны буюрмагъан буса да, пача асгерини савутлу гючлери де булан ол ерли адамлагъа къошулуп къанлы урушгъа тербене. Ону янындан шо иш уллу низам бузув бола. Полковник Шишмарёвге «чергес мурзаны къабакъларын чапгъынчылардан къорумакъ» тапшурулгъан, ол буса оьз ихтиярындагъы стрележлени ва «новокрещенный» мычыгъыш христиан уланланы уллу балагьгъа талпындыра.
Июль айны исси гюнлерини бири. Ерли бийлени ва русланы Келмамбетни башчылыгъыны тюбюне тюшген уллу къошуну душманны излей ёл чыгъа. Душман къайда болажакъны да Келмамбет тергеп токъташдырмагъан, тек «бары да затны билемен, бажараман» деп къошундагъыланы гьакъ инандыргъан. «Походну», «стратегияны», «тактиканы», «дав илмуну» билеген, билмесе де охугъан, рус полковник гёзю байлангъандай алышынып, чергес бийге тынглай, ону буйругъун сёзсюз кюте. Шолай экенлик буса гьужумчулагъа хатар балагьны ювукълашдыра.
Келмамбет бийни ёл гёрсетивю булан алгъа барагъан бирикген къошун, Черек оьзенге етише, ону сай гечивюнден аман оьте, оюлмадан чыгъып оьрге гётериле. Шо ерде къошунну алдына Азногъайны ханы Яныбекни кёп атлысы чыгъа. Келмамбет дав байрагъын гётере. Айдемир уруш зурнайын сокъдура, рус полковник «командасын» бере. Къошулчан савутлу гючлер, демек рус пачаны къолтюбюндеги ва ихтиярындагъы ябушувчулар, ала-саладан гьужумун башлай. Алда гёрюнген ногъай атлыланы олар бир урунуп ёкъ этип къоймагъа умутда чаба. Айдемирни ясавлары, рус стрележлер Яныбек ханны атлыларыны ал сыдрасына ярдай уруна. Къылычлар серпиле, сюнгюлер чанчыла, гесив-туврав башлана. Узакъ къаршылыкъ этип турмайлы Яныбек хан ордусун артына да салып, оьзенни бою булан оьрге, тар къысыкъгъа багъып къача. Келмамбет сююне: «Душман къачды, энни ону къысыкъгъа тыгъып туврарбыз!» — деп ойлаша ва: «Гьужум, алгъа!» — деп буюра. Байракъчысын яндавургъа да алып ол аргъумагъын къачагъанланы артындан иерте. Айдемирни аргъумагъы да ондан артда къалмай.
Аслу гючю сынып, иши битгендей гёрюнюп Яныбек хан атлыларын къысыкъны тар ерине яшырмагъа сюегендей айлана.
— Сен къайтып обозну-сурсатны сакъла, стрележлени къанын негьакъ тёкмейли, Айдемир де, мен де тозабыз душманны! — деп Келмамбет 300 атлысы бар полковник Шишмарёвну аслу ябушувчу гючлерден айыра, ачыкъ майдангъа чыгъарта. Оьзю буса Айдемирни де алып къумукъ-чергес атлыланы къысыкъны ичине багъып чапдыра… Шо мюгьлетде ажайып агьвалат башлана… Обозну сакълап токътагъан рус отрядны да, къысыкъгъа онгарылгъан къумукъ-чергес атлыланы да арасына агъа-ини Алегук ва Хожадукну санавсуз кёп атлылары сари майгъа бичакъ йимик гирип геле… Олар тав артда яшыный, гьазирленип тергеп тургъан экен. Гьужумчуланы савутлу гючлери экиге бёлюнюп ярплашгъанда буса къабарты атлылар чапгъан. Яныбек ханны къысыкъгъа багъып къачыву гьилла болгъан.
Алегук ва Хожадук мурзалар ойлашгъан дав гьилла, демек «душманны къысыкъгъа гийирип, гючюн экиге бёлюп, артындан урмакъ» — тюзелип чыкъгъан. Келмамбетни асгер башы гьисапдагъы янгылышлары да: алданокъ тергев юрюмегениде, рус асгерлени майдангъа чыгъармагъы да душмангъа онгайлыкъ берген.
Келмамбет мурзаны палы бузула. Ол саялы Айдемир де пасатлыкъгъа тарый: «Атолу оьз тёресин оьзю этер» деген гьалгъа тюше. Неге десе ону иши оьзюнден башгъа гиши кёмек этер, амал табар ерден оьте.
Тар къысыкъда алдан да, артдан да окъ урагъан, сюнгю атагъан кёп душмандан нечик къутулажакъсан? Оьзгелени къутултмакъны гьайын этмек ёрукълу буса да, уруш майдандан къачып таймакъ асгербашы учун илыкълыкъ. Шо саялы Айдемир эркеклигин де жыйып, гьакъылын да ишлетип, ябушмагъа ва игит кюйде оьлмеге токъташа, урушну къалынына къуршала. Ону онг янында бир иниси Къазаналп, сол янында биревю иниси Магьамматали, артында эмчек къардашы Арслан чабуша. Бу дёрт де батыргъа къатылагъан душманлар оланы къылычларындан ажжалларын таба. Урушну къызгъынында да Айдемир черивюн къутгъармакъны ёлун ойлаша. Савлай черивню бажарылмаса да инилерин сама да къутгъармагъа герек!
Уьч якъдан эшилеген чалдай къысып гелеген душман къумукъ черивню Черек оьзенни яр ягъасына багъып сюрлюкдюре. Оьзенни суву яр тюбюне урунуп, ону тюбюн теренлешдирип, ат юздюрердей айланма болуп агъа. Айдемир айланмагъа къарай. Акъташны, Яхсайсувну, Ярыкъсувну айланмаларында оьзю нече керенлер ат юздюргенни эсге ала. Шо эсделик огъар бу ерде башкъутгъарывну пикрусун бере. «Къуршавну туврадан къыркъып чыкъмагъа бажарылмаса да ону къабургъасындан тербенип, ярдан айланмагъа атылмагъа чы бажарыла. Шо буса аслу гьалда къутулув!» — деп ойлаша ол.
— Ва Къазаналп ва Магьамматали! — дей Айдемир. — эки яндавурун къоруп ябушагъан инилерине.
— Вайт! — деп турабыз!
— Мен ойлашагъан кюйде бизге къуршавдан чыкъмагъа кюй бар!
— Нечик?
— Ясавланы кёп янын оьзюгюз булан алып ярдан оьзенни айланмасына атылажакъсыз. Арслан да, мен де аз ясав булан къалып сизин артдан къоружакъбыз. Башлагъыз! — деп буюра Айдемир шавхал.
— Ясавлар атылсын, болгъан чакъысы къутулсун. Биз де сени булан къалабыз! — дей Къазаналп ва Магьамматали.
— Ёкъ, сиз мен айтгъанны этигиз, тез чыгъыгъыз уруш майдандан! — деп къатты буюра Айдемир шавхал.
Инилери шавхал агъасыны буйругъун кюте, ясавланы кёп яныны башына да тюшюп олар ярдан атыла, айланмагъа батылмайлы ягъагъа чыгъа. Бир-нече юз ясавлар да оланы ёлун такрарлай. Аслу гьалда ясавлар айланмагъа онгайлы тюше, оланы къумукъ алашалары сувда гамишлер йимик юзюп бажара. Ярдан онгайсыз атылгъан ясавланы бирлерини буту-билеги чыгъа, не де сына, олайланы хыйлылары сувгъа да бата. Ясавланы ярдан атылгъанлары не буса да къуршавдан ва басып гелеген оьлюмден къутула…
Айдемир ва ону сакълавчусу Арслан юзге ювукъ ясав булан бирликде душмангъа къатты ура. Тек олагъа душман гюч эте геле. Айдемирни де Келмамбетни де савутлу гючлерин бирлешмеге къоймайлы Казыевлер арасына таш барудай гире.
Алегук мурзаны атлылары Айдемир шавхалны къумукъ атлыларын оьзенни ягъасына багъып сюрлюкдюрюп тербей, тененип ат айландырмагъа, эркинлейин къылыч серпмеге олагъа имканлыкъ бермей. Къыргъын гючлене. Айдемир булан къалгъан юзден артыкъ ясав гьариси беш арслан йимик ябуша, тек нетерсен, душман кёп!
Келмамбетни черивюн де Хожадук мурзаны атлылары аралай, юндей тютелей, этдей туврай, дагъыта.
Обоз-сурсат арбалар сакълап майданда къалгъан рус отрядны да Казыевлер къырып пастангъа дёндюре. Чергес бий Келмамбетге асгерни ихтиярын берип оьзю этген хатаны англагъан полковник Шишмарёв къуршавну йырып чыкъмагъа къарай, тек гечиге. Къабарты атлылар огъар шо имканлыкъны бермей. Рус стрелецлер ахыр тамчы къанына ерли ябуша…
Келмамбет мурза душмангъа тёш берип чабуша, ону къылычыны серпивю бошуна гетмей. Сангъа гючлю буса да ол, санавгъа кёп душмангъа янчыла, дюньядан игитлейин гете…
Уруш токъталмайгъан кюйде экинни ава, къашкъарала башлай. Айдемирни серпилеген къылычындан ташланагъан учгъунлар тунлукъда ачыкъ гёрюне. Душман сюек ону атыны тобугъуна геле. Арслан атолусуну онг янын къоруп ябуша. Экиси де яргъа ювукълашмагъа ва атылмагъа ойлаша… Шо мюгьлетде артдан тюбек атыла, ону гёк гюллеси Айдемирни яврун къалагъына батыла… Шавхал авур яралана. Гьазир турагъан Арслан тюбек атывчуну эслей ва огъар къанлы огъун бакъдыра. Тюбек атывчугъа окъ хыртычдан тийип, ону яралай…
Арслан атолусуну атыны башын яргъа бура, артындан къувуп айламагъа сала… Оьзю де атыла… Айдемирни аты айланмадан ессиз чыкъгъанны гёрюп, Арслан сувгъа чомула ва батылгъан атолусуну сюегин сийреп ягъагъа чыгъара… Ону сюеги адамларыны къолуна тюшсе де, юзден де артыкъ къумукъ ясавну сюеги уруш майданда къала, душмангъа есир тюшгенлер де бола…
Рус пачагъа берген антын бузгъан хыянат Къазыевлени яманындан башлангъан урушда, адилли Келмамбет бий, Айдемир шавхал, рус полковник утдура…
Урушда болгъан инг уллу тас этивлени бириси — Таргъу шавхал Айдемирни оьлюмюдюр. Ону аччы хабары Солтанмут сардаргъа къушдай учуп етише…
Уланы Айдемирни къабартыгъа атланыву питнесиз къуллукъ тюгюл экенни билеген Солтанмут сайламлы минг атлысы да булан гелип, Чилле ёлну Терик гечивюнде къувунгъа гьазирленип токътай. Шолайлыкъда бир жумагъа ювукъ заман оьте, агьвалат сабур, саламат гёрюне. Солтанмутну да шо саялы, юреги парахат. Тек бир гюн гьал алышына. Агьвалат: «Питне юхлайдыр, уятгъангъа налат» дегенлей тюрлене. Къабартыгъа гетген къумукъ черивню урушда утдуруп пашман къайтыву шогъар себепдир.
Минг атлысын гечив ягъада да къоюп Солтанмут мунглу черивню алдына чыгъа. Черивбашы Къазаналп, иниси Магьамматали, эмчеги Арслан, Солтанмут сардаргъа ювукълашып, салам берип, гёзлемейген ерден альгьам этип йибере. Солтанмут альгьамны себебин англап битмей, урушда оьлгенлегедир деп ойлаша. Яманлыкъны ол да, гьар ким йимик, оьзюнден ари тебере.
— Оьзюнг савбол, уллубийим, ахыратынга пайдалы болсун, — деп Арслан къыйгъырыш эте.
— Сен не дейсен, англамайман, Арслан батыр? — деп рагьатсызлана уллубий.
— Атам, агъабыз Айдемирден къол гётердик, — деп тарлыгъа Къазаналп.
— Не дединг?
— Агъавум уруш майданда игитлейин жан берди, — деп йыламсырай Магьамматали.
— Сюеги сама къолдамы?
— Сюекни алып гелебиз — деп Къазаналп атасына баш ие ва Айдемир шавхал сойралгъан бюркенчик арбаны гёрсете.
Солтанмут атдан тюше, бюркенчик арбагъа мине, оьлюню бетин ача.
— Балам, гече гелип, эртен гетген къонакъдай алгъасадынг, дюньяда турма ер тапмадынг, — деп ичгъына ата, гёзлерин юхлама ятгъандай юмгъан уланына. — Сен мени къынымсан, жанымсан, сёгюлмес санымсан… Сени къанынг тёгюлдю, мени саным сёгюлдю… тек яшамагъа герек. Сени къанынгны къайтармакъ учун магъа яшамагъа герек, — деп къагьарланып ол баласыны бетин яба.
— Нечик болду бу иш? — деп сорай ол экинчи уланы Къазаналпгъа.
— Душман бизин хапарсыздан, яман ерде аралады. Бизин къутгъараман деп агъабыз урушну къалынында къалып, бизин къутгъарды… деп бюлдюрюнкю сёйлей Къазаналп.
— Ону янгыз неге къойдунг, Къазаналп? — деп къагьрулу сорай атасы.
— Мен къалдым ону булан, юз атлы дагъы да бар эди, — деп сёз къоша Арслан.
— Дагъы неге къойдугъуз дагъы ону оьлтюрмеге?
— Хыянатчы душман артдан тюбек урду, — дей Арслан.
— Артдан тюбек ургъан гишини мен осал эркек санайман ва къанлы тутаман. Мени батыр уланымны ол бете-бет урушда оьлтюрген буса гьал башгъа эди, гьали ондан оьч алмагъа герек…
— Гечикдик бугъай, гьюрметли атабыз, — дей Къазаналп.
— Гечикмедик! Къан да, мал да къарт болмас! Сен, Къазаналп, мени минг ясавумну да алып къабартыгъа баражакъсан, Айдемирге артдан ургъан осал эркекни табып, ондан агъангны къанын алажакъсан. Ёкъ эсе «уланынгман» деп мени уьстюме гелмессен!
— Атам, — деп Къазаналп сёз къатмагъа къарай, тек Солтанмут ону авзун ачмагъа да къоймай.
— Бар, тюш ёлунга, Къазаналп! Арслан батыр, сюйсенг сен де огъар къошул, озокъ да сени къангъа ихтиярынг чы ёкъ, — деп Солтанмут къагьрулу токътай.
— Сени буйругъунгну кютмек учун оьлмеге чи бар мени ихтиярым, — деп Арслан эмчек агъасы Къазаналпны онг ягъына чыгъып, гьазирлене.
— Мен де бараман, атам, — деп къошула Магьамматали.
— Сен магъа тарыкъсан. Биз Эндирейде агъангны абурлу кюйде гёммеге герекбиз. Тек агъанг Къазаналп душманыбызны башын гесип алып гелмейли бизин не ясыбыз, не тазиятыбыз болмажакъ, — деп уллубий гиччи уланын оьз янына ала. Минг атлыны башына да тюшюп, Къазанали гелген ёлу булан гери къайта ва агъасыны къанын алмагъа белсене.
Шавхалны черивюн чачып, гьар кимни оьз ерине де къайтарып, Солтанмут уланын гёмюп парахат этивге гирише. Эндирейни оьр янында, Акъташ оьзенни сол ягъасында аркъалы сыртны этегинде къабур да къаздырып уллубий, тунгуч авлетин гёмдюре. Шо ерде Эндирей бийлени тукум къабурлары башлана…
Къазаналп ва Арслан минг атлы булан етишип, къабарты бий Алегукну къабагъын гечелетип къуршавгъа ала. Неге десе, Арслан айтагъа кюйде, къанлы шо къабакъда яшай ва Алегукну баш сакълавчусу гьисаплана. Ол адам тюбекни тюз ура, шо саялы да бийи огъар Айдемирге артдан урмакъны буюргъан.
Хожадукну тюбекли сакълавчусуну уьюн табуп Къазаналп, ону уьстюне гирип, эс тапма да къоймайлы оьлтюрюп, башын гесип чыгъа. Къумукъ къошун къабарты бийни къабагъына балагь къопдура турмайлы, тез юртдан тая ва алгъасавлукъда оьз ерине къайта.
Уланын хиянатча оьлтюрген къабартылыны гесилген башын гёрюп Солтанмут сабурлана, Къазаналп баласына разилигин билдире. Сонг ол Айдемирни ясын этмеге, тазиятын тутмагъа ярата.
Айдемирни шавхал болмагъы Солтанмутну уллу гьаракатыны натижасы эди. Ону гьакимлик гючюн, пагьмусун ол къумукъ халкъны бирикдиривге, оьзтёрече ва харлысыз «Къумукъ эл» къурувгъа бакъдырма хыяллы эди.
Уланыны намартлайын оьлтюрюлмеги булан Солтанмутну уллу хыяллары отгъа тюшдю, сувда акъды.
Яшлыгъында нарт буса да, оьмюрю тохсандан озгъан къарт Солтанмут «шавхал оьзюм боламан» деген пикрумну артгъа тебере.
Иранны шагьы ва Русияны пачасы да шо масъалагъа баш къоша. Шагь алдынлыкъ этип, бир-бир къумукъ бийлерден якълав да табып, Таргъу шавхалны тахына Сурхайны уланы Герейни олтурта, ону къолуна: «Иран шагьны къулу» деп языву булан гюмюш мюгьюр де тутдура, ясакъ да талап эте.
Рус пача Михаил Федорович «Салтан-Магмутну» Эндирей бийликге еслигин якълай, полковник чин багъышлай, Чилле ёлдан, Терик гечивден тюшеген гьакъланы огъар къоя, йыллыкъ жалавна токъташдыра.
Солтанмут рус тахына аминлигин сакълай, оьзюнден сонг Эндирейни уллубийи болажакъ уланы Къазаналпгъа да «оруслар булан дослукъда яшамакъны, орус падишагьны къолтюбюнде болмакъны» васият эте.
1990 йыл май, 1992 йыл сентябрь