Вилаятны ич авруву
Солтанмут Эндирей бийликни ич маишат, саният, маданият гьалын, даражасын беклешдирмек, оьрлендирмек муратда къатты кюйде иш гёрмеге башлагъан девюрде. Рус пачалыгъында ер ессилени (феодалланы ва помещиклени) гьакимлиги гючлене. Рус пача Михаил Федорович оланы ихтиярларын якълавну, ярлы сабанчыланы, рус тюгюл миллетлени къыйыкъсытывну, зулмулавну, оланы къыйынын «агъалагъа» ашатывну ёлун тута. Натижада ерлерде халкъны савутлу башгётеривлери, миллетлени азатлыкъ хозгъавуллары башлана. Къумукъ элге ювукъдагъы вилаятланы бириси Эдилбой улусда — Арзамас, Сарапул шагьарларда ярлыланы байлагъа къаршы савут атышывлары бола.
Москваны тахына гелип олтургъан ялгъан пача Дмитрийни якълап ябушгъан дон къазакъ атаман Заруцкий ва ону олжасы Марина Мнищек къачып Терки къазакълагъа сыйынып салгъан пелекет Къумукъ бийлеге де етишген. Рус пача Михаил Федорович олагъа, демек, къумукъ бийлеге, «къазакъ атаман Заруцкийге къаршы ябушмакъны» буюргъан. Ондан къайры да рус пача Терик оьзен бойлагъа, айрокъда ондагъы беклик къала Теркиге кёп къадарда савутлу гючлер бакъдыргъан. Тек шо гючлер Къумукъ элге, демек, Эндирей бийликни дазуларына етишип битмейли чачылышгъан, оланы толумлашдырмагъа пачаны хазна гючю етишмеген. Неге десе шо вакътиде Россияда акъча учузлангъан, къытлыкъ башлангъан. Россияны ичинде не аврув барны билмесе де Солтанмут «улугъ падишагь» Теркиге асгер гюч йиберип бажармайгъанны чы къайдан буса да англагъан.
«Салтан-Магмут» не де Таргъу «шевкал» булангъы сияси аралыкъларын рус пача ярашывну-барышывну ёлунда тюзелтмеге къасткъылгъан. Буса да «Великий Царь-Государь» бир гьакъылда, бир пикруда турмагъан. Бир-бирде ол Эндирейни уллубийин де, Таргъуну шавхалын да эриш ёлдашлар гьисапда сакъламагъа, бир-бирде буса — ярашыкъ ёлдашлар ёрукъда барышдырмагъа ойлашгъан. Гьасили рус пача, къумукъ бийлеге бакъгъан якъда, бир уюгъан ойда турмагъан.
Таргъу шавхалны да ёкъ, рус пачаны чакъы да токъташгъан, уюгъан ою. Бир къараса ол Иран шагьны раияты гьисапда майлы мишик бола, аривлене, кавлана, бирдагъы къараса рус «пачаны къолтюбюндемен» деп къуйрукъ силлей. Оьзюню эки юзлю гьалын шавхал оьлемен деп макътай. Таргъу шавхалны девлет мюгьюрюню де «эки юзю», эки тюрлю языву бар. Шагьгъа йибереген башурув хатына ол мюгьюрюню: «шагьин-шагьны раияты шавхал» деген сёзлер бар янын, «Маскевге ёллайгъан» тилек «арзугъалы» хатына мюгьюрюню «шавхал уллу рус пачаны къолтюбюнде» деген янын баса.
Таргъу шавхалны иниси Элдар бий, рус пачаны къолтюбюнде болувгъа талпынывундан бир де артгъа тартылмай, берген сёзюнден тайышмай, агъасына ошап чанчилекдей айланмай. Торкъалили бий Магьамматхан да тутгъан бир ёлуна амин адам. Ол Элдар бийни къурдашы. Бу эки де къурдаш, — Солтанмут рус пачагъа хыр тутгъанлыкъны да ушатмай. Ол шо вакътиде османлыланы, кърымлыланы, къабарты бийлени, ногъай мурзаланы якълавуна аркъа таяп рус пачагъа елкесин тургъузгъанлыкъны чы эки де бий, ёлгъа йибермеге де рази тюгюл.
Солтанмутну эсгерилген гьукмударлар булан асгерлик бирлигин Таргъу шавхал Герей де якъламай. Солтанмутну тыш сиясатын Герей гиевю шагьгъа да етишдире, оьз халкъыны бир бийини уьстюнден, ят элни башчысына тил эте. Иран шагь Тюркияны солтаныны ва Кърымны ханыны душманы экенни Таргъу шавхал Герей бек биле. Солтанмутну да ол шагьны душманларыны къуйрукъчусу гьисапда суратлай, айыплай.
— Эки де зор пачалыкъны — Иранны ва Тюркияны арасындагъы давланы-шавланы гючленмеги мени учун герекли шарт, — деп ойлаша Герей шавхал. — Неге десе, натижада эки де зор пачалыкъ къарывсузланажакъ, Таргъугъа гюч этип бажармажакъ! Тюркиядан кёмек гёзлейген Солтанмут да давгъа къошулса, къудратлы Иранны, не де Русияны янындан къатты къапас алажакъ. Шо заманда Солтанмут тозулуп, мен мурадыма етермен!..
Мисалгъа гелтирилген пикруларына бойсынып Герей шавхал, Иран шагьдан «Солтанмутгъа къаршы» кёмек гёзлевюн давамлай. Иниси Элдар бий агъасы шагьгъа тартагъанлыкъгъа разилешмей ачувлана. «Шагьгъа баш иймесни» таклифин бере. Шавхал агъасы таклифин къабул гёрмегенде, иниси Элдар, Къазикъумукъдагъы къардашы Алибек бийге ёл таба.
Къазикъумукъ шавхал Алибек, Таргъу шавхал Герейни Иран шагьгъа бакъгъан сиясатын ушатмай, ону иниси Элдарны таклифин якълай. Алибек Эндирейни уллубийи Солтанмут къардашыны ашнасы да дюр. Шо саялы ол Элдар бийни де, Солтанмутну да ярашдырмагъа бажара. Олар экиси де бир-бири булан Иран шагьгъа къаршы яшыртгъын дыгъар байлай.
Таргъу шавхалны иниси Элдар бий, тынглавсуз чанка Солтанмут булан ярашывлукъ дыгъар байлагъанны хабары русланы Терки къаласыны воеводасына да етише. Ол рус пачагъа язгъан кагъызда: «Элдар мурза сизин насигьатгъа да тынгламайлы, Солтанмут мурза булан ярашгъан. Солтанмутну Къумукъ элдегилер яхшы таныйлар ва кёп сюелер. Ол оьзю де сынавлу, пагьмулу башчы. Элдар мурзаны буса яшавда ва ябушувда сынаву аз. Солтанмут ону башын чырмамагъа ва сонг ёкъ этмеге имканлы… Оланы ярашмагъа къоймагъа ярамай. Неге десе Элдар мурза сизин къуллукъда, Солтанмут буса Тюркия солтаныны къолтюбюнде, ол Кърым ханыны кёмекчиси де дюр…» — деп аз-маз къопдуруп, Солтанмутну дамгъалап билдире. Гьакъыкъатда Солтанмут Тюркия солтаныны къолтюбюне алынмагъан, некъадар рус пачаны къолтюбюне алынгъан. Неге буса да воевода о ерин яшыра. Демек, къумукъ бийлер бирлешгенни ол сюймей. Элдар да Солтанмут да бириксе Къумукъ биригегенни ол биле. О буса рус воеводагъа къоркъунчлу.
Элдар мурза оьчлюсю Солтанмут уллубий булан ярашгъанны маълуматын Таргъугъа гелип раслангъан рус элчи боярин Алексей, шавхалны элчиси Томулдукъдан англагъан.
— Элдар да, Солтанмут да, Къазикъумукъ шавхал Алибекни арачылыгъы булан ярашгъанлар, — дей Томулдукъ рус элчиге, — Элдарны оьзюне ювукълашдырып Солтанмут ону ёкълама хыяллы бугъай…
Элдар мурза да албагь тюгюл, беклик къаласында къамалгъан Солтанмутну язбашгъа ерли хантавлатып, сонг черивю булан яв чабып ону ясавларын да тозмагъа, оьзюн де оьлтюрмеге ойлаша.
Таргъу шавхалны элчиси Томулдукъну маълуматы рус вакил учун бек агьамиятлы бола, ону къумукъ бийлени арасындагъы хосурлукъгъа, оьчлюкге гёзюн ача.
Сардар Солтанмутну «беклик къаласында» къамалмагъыны себеби — Иран шагь Аббас душманы Тюркияны ва Кърымханны ордуларын тозгъанлыкъгъа байлавлу эди. Олардан кёмек гёзлейген Солтанмутну умутлары сувгъа агъа, ерге синге, шавхалдан таба гелеген къоркъунч буса гючлене. Ол беклик къалада къамалывун узата, шавхал Герейни ерине оьзге шавхал сайламакъны пикрусуна бойсына. Герейни орнуна шавхал ким болса да Солтанмут ону булан барышажакъ, ярашажакъ. Элдар мурза шавхал болса ол оьзюне тынч гьисаплай. Неге десе Элдар мурза агъасы Герей йимик эки юзлю гёрюнмей, ону макрюсю де баргъа ошамай. Солтанмут эки де агъа-инини бир-бирине кисдирмеге де къарай. «Эки де бий агъа-инини арасына от тюшюп, шавхалны тахын тютюн алып барагъанда, Герейни йыгъып тахгъа Элдар олтурагъан гюн етишгенде, мен къошуларман ва Элдарны ким билди этермен» — деп ойлаша Солтанмут. «Ёкъ эсе, — деп узата ол ойлашывун, — Къумукъ элни иши: «Юртда гиши болмаса, къырчын эчки баш болур» — деген даражагъа чыгъып бара».
Элдар мурзаны «арадан тайдырмагъа» Солтанмутгъа тынч тюгюл. Руслар тапшургъан пачалыкъ къуллукъну яхшы кютегени учун воевода Элдар бийни бек абурлай, тийишли кюйде ону якълай, Солтанмутдан къоруй, тийишли де огъар от-савут да, атлы стрележлер де бере. Элдар мурза воевода оьзюне тапшургъан пачалыкъ къуллукъгъа рази, ол гьар заман атланып, савутланып юрюй.
— Мен кютеген къуллукъгъа оьзге бийни салмагъыз, неге десе Терки къаладагъы баярлар, киназлар, сотниклер магъа рази. Мени хатиримни къалдырагъан оьзге бийни басылтмакъ учун тарыкълы кёмек де беригиз. Къумукъ элге шавхал мен болмагъа герекни де якълагъыз!» — дей Элдар мурза воевода булангъы лакъырында.
Оьзю «шавхал болма сюегенни» пикрусун Элдар бий Москвагъа кагъыз йиберип, пачагъа да билдире. Бу ерде, агъа-инилени де аралыкълары бузулгъанлыкъ гёрюне. Балики Солтанмутну питнеси таъсир этгендир?
Элдар «князны» тилек кагъызын охугъан пача: «Къумукъ элге шавхал кимни этсек яхшы экен? Кърымшавхал Элдар мурзанымы, не де оьзтёрече князь Салтан-Магмутнуму? Оланы къайсы амин экен магъа, къайсы артыкъ инамлы экен? — деп ойлаша. Четим ва агьамиятлы оюн-пикрусун бир къарагъа таяндырывда рус пачагъа тюмен къумукъ вакиллер: Таймет, Ханмурза, Амир, чергес мурза Селтеней Аштархангъа етишдирген кагъыз кёмек эте. Олар язагъан кюйде, «Солтанмут тюмен къумукъланы, чергес бийлени кёп авара эте, инжите, оланы оьз къабакъларындан къачып-гёчюп таягъан гьалгъа сала, зулмулай».
«Уллу падишагь, Государь, — деп яза олар, — Солтанмут сагъа намарт, Терки къалагъа аманат гьали де етишдирмеген».
Рус пачаны юрегинде «Салтан-Магмутгъа» яман шеклик, инанмаслыкъ гючлене. Буса да ол оьзюн сабур тута, ойлаша, оьчлю чара гёрмеге алгъасамай. Ойчуханасыны баш катибине буюруп ол Теркини воеводасына яздыргъан Грамотада: «Элдар мурзаны да, Салтан-Магмут князны да сен ювукъдан таныйсан. Оланы экисин де янгыдан мекенли кюйде терге. Шавхалны тахына оланы къайсы тийишли экенни бизге ахырынчылай билдир»— деп айтыла.
Пачаны буйругъун кюте туруп воевода гьызарлавчулары булан ёлугъа, лакъырлаша. Бир барлавчусу билдиреген кюйде, «… Тюркияны солтаныны ва Кърымханны савутлу гючлерини иран давда тюп геливю, къабарты бийлени, ногъай мурзаланы рус пачалыгъына къаршы гьаракатын сегирлендиргенни, Солтанмутну «Теркиге гьужумгъа» чакъырывуна олар жавапланмайгъанны, элчилер йибермейгенни гьакъында айта.
Дежик Алхас воеводагъа берген маълумат дагъы да маъналы. Ол оьзю йимик дежикни де, (къумукъ атадан, азербайжан анадан тувгъан авлетни де) таза къумукъну да керван сарайлагъы лакъырына яшыртгъын тынглагъанын англата.
— Не дей эди, керван сарайда сёйлейген дежик де, къумукъ да? — деп иштагьлы сорай воевода.
— Олар айтагъан кюйде, Элдар мурза нечакъы къасткъылса да, сардар Солтанмутгъа тиш батдырып болмажакъ, оьзюн негьакъ зая этмежек. Солтанмут ону оьлтюрежек.., — деп дежик Алхас воеводаны сесленивюне тергевюн бакъдыра.
— О ери магъа алданокъ англашынгъан. Дагъы да не сёйлей эди дежик де, къумукъ да? — деп воевода барлавчу дежикни сорав алагъандай къыстай.
— Дежик Хосров айтагъан кюйде, иниси Элдар мурзаны оьчлюсю Солтанмут булан ярашдырып, хантавлатып, Герей шавхал Иран шагьгъа элчи йиберген, ондан асгер гюч де, Таргъуну айланып таш бару ишлемеге усталар да тилеген. Шо чаралар Солтанмутгъа къаршы гёрюле, — деп ташдыра жавабын дежик Алхас.
Барлавчулары булан ёлугъувда, лакъырлашыв мушаварада алынгъан янгы маълуматланы воевода чалтлыкъда Москвагъа етишдире. Ондан къайры да воевода Элдар мурзаны аманлыгъын сакълавну чараларын гёре. Шолай чараланы бириси де ол Къазикъумукъ шавхалы Алибекге элчиси Алексейни йибергенликдир. Натижада воевода Алибекни кёмеги булан Солтанмутну сабурландырмагъа ойлаша. Алибекден таба ол Солтанмутгъа, «пачагъа аманат берсе яхшы эди» деп билдире. Воевода Эндирейден гележек аманатны Терки къалада гёзлей.
Элдар мурза рус пачагъа аминлигин гьакъыкъатда гёрсете, ол Терки къаладан Таргъугъа, ондан Шамахыгъа элчи гьисапда барагъан рус пачалыкъ хадымланы аманлыгъын сакълай, оланы ари-бери узата юрюй. Элдар учун заман шолай «ала-къула» кюйде, гьеч алышынывсуз гете бара. Ол Терки къалада рус пачалыкъ идара къуллугъун кютеген бир вакътиде огъар Таргъудан «Таргъу шавхал Герей аз авруп, асил оьлгенни» хабары етише.
Агъасы дюньядан гетгенни къайгъылы хабары ону Таргъугъа алгъасата. «Бирев оьлмесе, бирдагъысы тирилмес» дегенлей, балики Герейни арадан гетмеги, Элдарны арагъа чыкъмагъына батгъычдыр?
Шавхалны тахыны масъаласы, ерли мердишге гёре, Элдар бийни, кърымшамхалны пайдасына чечилмеге герек бугъай…