Экинчи перде
Тавсолтанны уью.
1-нчи къараваш. Бийкем тургъан, Аллагь сакъласын ону ачывундан.
Бийке. Бу халини о ерин тюзле. О буччагъын тарт. Бар. Суйдухну чакъыр.
Къараваш гете. Шо гьазир Суйдух гире.
Бётекелени бирисин бу якъгъа алышдыр. Бойлукъланы бириси къайда? Гьай, сокъурлар, бир гюн гёзюбюз тиймеген эди, уьй-эшик негер ошап къалгъан? Къалгъанлар, сиз гьалиге бизин янгыз къоюп тургъуз! Сен билемисен, мени алдымда айыплы экенингни? Оьктем сама болмаймысан оюнчакълыгъынга? Бу къапулар не ердир, билемисен?
Суйдух. Аврунг алайым, бийкем, англамайман не буюрасыз?
Бийке. Сен тюнегюн кимни къучагъында эдинг? Сагъа къул-къазакъланы арасында къолдан-къолгъа топарлашма ошагъан учун да, бий-бийкени сыпатына кьарама да ошаймы? Гьаясызлыкъны дазусу болмаймы?
Суйдух. Мен не этейим, Бийкем. Бийим шолай сюйген сонг… Мен ону къараваш къызы тюгюлменими? Магъа Аллагь булай язгъандыр. Мен сюю, къаркъарама кир къонма да къоймас эдим.
Бийке. Сен гёзьяш булан къутулмассан. Сен мени ачывума бир ёлукъдунг. Алай ким билди этермен чи сени, къул аталарынгны да гъызы къалмас. Сонг сен бил, къанчыкъ болмасанг къанчыкъ, сени ойнатагъанлардан да сагъа кёмек болмас.
Англаймысан мен айтагъанны? Сонг геч болур. Гьалиге бу сёз бизин арабыздан къыргъа чыкъмасын. Ахырынгдан сакъ бол. Къанчыкъ. Тур, гёрейим бичимингни, дагъы мунда гёрмейим оьзюнгню. Гьаясыз, къараваш болмасанг къараваш. Бар, къызланы чакъыр.
Суйдух гете.
Мен олай эрлер булан гьысаплашмагъа да заман табарман. Дагъы оздурса ачывгъа-ачыв булан да жавап берермен.
Къызлар геле.
Артымны тюзлегиз. Муну сюймеймен. Ол уьйден бириси явлугъумну гелтиригиз. Сакивню чакъыр. Юхудан сонг бетибизге не къыйын гелип къала билмеймен? Мен къайсы бийни олжасындан эршимен? Мени олай гьайгев башым бармы, оьзюме къаравашларымны гёнгюн кюлетмеге. Мен чыдаман, къарайыкъ къанчыкълар, къарайыкъ. Дагъы бир шегин билсем дюньягъа тавуш саларман. Барын да къувалап тас этермен, къанчыкъланы. Таманыгъыз. Биз гьали барайыкъ.
Бийке ва къызлар гетелер.
1-нчи къараваш. Бийкебиз бирибизни гьакъындан бир зат эшитген, яда гёрген.
2-нчи къараваш. Хорланагъан да биз, оьльтюрюлеген де биз. Бизге не яшав, билмеймен?
1-нчи къараваш. Гьай амалсыз, биз оланы къаравашлары тюгюлбюзмю? Олар бизин асса да бизин не амалыбыз бар.
2-нчи къараваш. ВуЛлагь, магъа чы этмеслер ол оюнчакъларын.
1-нчи къараваш. Сен гьали де яшсан ва янгысан. Сен бу ожакъны гьалын билмейсен.
2-нчи къараваш. Сюйгенин этер, тек магъа къолун чу созмас.
1-нчи къараваш. Текаран гёзюне тийсенг, хошуна гелсенг, сонг сенден пайда ёкъ языкъ.
Тавсолтан уьйге гире.
Тавсолтан. Ашыгъыз болмаймыкен?
2-нчи къараваш. Къарайыкъ, Бийим.
Тавсолтан. Сен къал! Къалгъанлар къараса да таман. Сагъа айтаман, эшитмеймисен?
2-нчи къараваш. Аврунг алайым, Бийим, недейсен?
Тавсолтан. Гьали яхшы имангъа гелирсен къанчыкъ.
2-нчи къараваш. Бир аллагъны хатири учун, бийим, яш башыма языкъсын.
Тавсолтан. Языкъсын яш башыма! Сени йимик башланы базарда увчюсюн бир шайыгъа бере. (Кюлей).
2-нчи къараваш. Бир Аллагь учун, бийим, къурбанынг болайым, бийим, оьльтюрме.
Тавсолтан. Къоркъма оьльмессен, дагъы да гьакъыллы боларсан. Сен гьали билгенмисен мени къаравашым экеннингни? Бери гел деймен. Ачывландырма мени. Мен адам ашамайман. Булай къаршылыкъ мен гёрген зат тюгюл, эгер сен мени хошума геле бусанг ол сени учун уллу насип.
2-нчи къараваш. Ялбараман сагъа, илыкъдырма, ягъымны сындырма. Гьей мени атам-анам. Гьей яратгъан, сен бизин неге булай насипсиз этдинг? Къул, къараваш. Бу не атлар? Бу не оюнчакъ? Бу не мысгъыллав?
Тавсолтан. Гьы, мен танытайым сагъа не затлар экенни. Сизге тегин топракъ, тегин сув, тегин аш болажакъмы эди? Ха… ха… хай.
Хапарсыздан Бийке геле.
Бийке. Гьы, эркек, булаймы?
2-нчи къараваш. Къутгъар, бийкем!
Тавсолтан. Тап шолай. Сени ким чакъырды?
Бийке. Сени къоччакълыгъынг.
Тавсолтан. О сени ишинг тюгюл. Сен мени ишиме гиришмесенг яхшы тюгюлмю экен?
Бийке. Бажарылмас. Мен бош уьйлер сакълама, къурчакъ ойнама гелмегенмен.
Тавсолтан. Булар мени къулларым, къаравашларым, къатын, англаймысан?
Бийке. Магъа да ортакъ. Мени атамны уьюнде олардан кёп зат ёкъ эди.
Тавсолтан. Буса сен онда мундан да уллуларын гёре болгъансандыр. Ону учун да гьали сагъа булар янгы болма тюшмей къатын.
Бийке. Сен бир айлананга къара. Эсингни тас этме. Мен сени тюнегюнгю гьюнерингни де тутгъанман.
Тавсолтан. Къоймаймысан, къатын? Мени кепим шолай сюйдю, шолай да этежекмен. Ону къалдырагъан тувмагъан, не тувмас деп эсиме геле.
Бийке. Буса бизин гьабас сакълайсыз. Сизге къаравашларыгъыз да таманлыкъ этмеге герек. Насибинге сени ожагъынгда булардан кёп зат да чы ёкъ.
Тавсолтан. Кёп лакъылламасанг яхшы эди. Къатынлар сиз не затларсыз? Сиз небиз деп ойлайсыз? Чюпрек башлар болмасагъыз чюпрек башлар, сиз де ким булан тенг болма къарайсыз? Гьы, муна авлия, бажарылмажакъ бош умутлагъа къарай. Сайки, мен муну тюгюл, бу мени алгъан, магъа буйрукълар эте. Шолайгъадыр «алтын башлы къатындан, багъыр башлы эр къолай» дегени бырынгъылар.
Бийке. Кёп яхшы, баракаЛлагь. Сени гючюнг ёкъ дагъы. Сен бий бусанг, мен де бийке экенни унутма.
Бийке гете. Умалат геле.
Умалат. Геч яхшы болсун.
Тавсолтан. Савболугъуз.
Умалат. Къайтдыкъ, бийим.
Тавсолтан. Гьы, не бажардыгъыз? Агъачны бары да гелдими?
Умалат. Арбалар гелди, гесилген агъачдан бираз къалды.
Тавсолтан. Неге?
Умалат. Не гереклер этген учун да Къамболатгъа юклетип болмадым.
Тавсолтан. Ол ким Къамболат?
Умалат. Явчабар Къамболат.
Тавсолтан. Не? Явчабар Къамболат? Юклетип болмадым? О не хабардыр. Сен мени вакилим де болуп, айтгъаныңгны этдирип болмай мени абурумну тюшюргенсен.
Умалат. Аврунг алайым, бийим. Мен не этейим. Нечакъы да арив де, эрши де айтдым, тынглатып болмадым.
Тавсолтан. Олай деген не? Сен къурчакъмысан? Себеп не? Магъа ишлейген гюню тюгюлмю?
Умалат. Дюр чю дюр эди…
Тавсолтан. Сонг, сонг, дагъы не бажардынг?
Умалат. Тёбелешдик.
Тавсолтан. Тёбелешдик? Сонг, сонг уруп йыкъмадынгмы къурумсакъны?
Умалат. Халкъ къоймады. Иш кёп теренлешежек эди.
Тавсолтан. Нечик, не болду?
Умалат. Шончакъы толгъан халкъны алдында: «Безгенмен мен бу бийлени оьзлерден де, къырчын барчы-гелчилеринден де, арты битмейген зулмуларындан да. Айрокъда бу бий этеген чи, намусу бар гиши гётереген затлар тюгюл» деп яр салып акъыра эди.
Тавсолтан. Сонг, сонг, шону оьльтюрмедингми? Гьай кюкай болмаса кюкай. Сен мени къайдагъы саякълагъа иришгъат этдиргенсен. Уруп башыны келлесин тюшюрюп гелген бусанг. Неден къоркъа эдинг, жавабын сен бермей эдинг чи.
Умалат. Аврунг алайым бийим…
Тавсолтан. Аврунг алайым, аврунг алайым… Гьей къырчын болмасанг къырчын. Аш гьарам. Не этме такъгъансан бу затланы? Бажармаймысан, чечип ташла, бажарагъанланы табарбыз.
Умалат. Аврунг алайым, бийим, мени халкъ къойгъан буса ону гесек-гесек этип салажакъ эдим.
Тавсолтан. Гесек-гесек этип салажакъ эдим… Япунг да ошап тура. Бар ону бусагьат чакъыр.
Умалат. Баш уьстде.
Умалат гете.
Тавсолтан. Сени йимиклер адам оьльтюрме бажарамы? Булай ишлерде усталыкъ тарыкъ.
1-нчи къараваш. Бийим, геч яхшыгъа гелгенлер бар.
Тавсолтан. Ай, Аллагь бездирсин буланы. Гирсинлер.
Къади ва Абдулла геле.
Къади. Ассаламу алайкум, геч яхшы болсун!
Абдулла. Геч яхшы болсун, бийибиз!
Тавсолтан. Ваалайкум салам, савболугъуз!
Абдулла. Аллагь савлукъну бийибизге берсин!
Тавсолтан. Савболугъуз Магьаммат-къади, Абдулла, сизге къуллугъум болажакъ. Булай чыгъып олтуругъуз.
Абдулла. Савболсун бийибиз.
Къади. Савболсун, бийибиз. Кепигиз, кюйюгюз, бийим?
Тавсолтан. Яхшыбыз. Турабыз итлер булан талашып.
Къади. Нечик?
Абдулла. Сизин биревлер чи къарсалатгъан, бийим.
Тавсолтан. Бир-эки гюнлер алда Акъавланыкилер биченлигиме оьгюзлерин йиберген эдилер. Буланы гиччиси де агъачлыгъымдан гесип урлап барагъанда сакълавчу гёрюп, тутуп гелтирген эди. Нечик де, жамаатны тилевюне гёре, болгъан заралны бир жума ишлежекге, гечип къойгъан эдим. Бу ерлер мени топракъларым, булар мени бавларым, агъачлыкъларым, къотанларым-тавларым. Бу ерлерде яшайгъанлар бары да магъа табий халкълар. Гьали бир тынгламай къарасынлар, мен танытарман Тавсолтан бий кимдир? Къарачыгъыз шо саякъ Къамболатгъа. Бугюн, агъачны бираз яхшы юкле дегенде, мени адамыма къаршылыкъ этген. Толгъан халкны арасында «бездик сизден де, сизин зулмуларыгъыздан да» деп гьаплай болгъан, ит къурумсакъ. Ёкъ, дагъы бажарылмас, булар оздуруп баралар.
Абдулла. Къара чы сен къурумсакъгъа! Не ихтияры бар сени адамынг булан эришмеге?
Тавсолтан. Аллагь рагьмат этгир атам айта болагъан эди «ит къуйругъун гесгенге амыракъ болур» деп. Не герти айта болгъан дагъы.
Абдулла. Булай итлени янгыз бирисини къуйругъун гесген булан зат чыкъса яхшы эди.
Къади. Эс тапдырса яражакъ.
Тавсолтан. Мени огъар бичген тузагъым бар. Дагъы сёйлемес.
Умалат уьйге гире.
Умалат. Гелди, бийим.
Тавсолтан. Савутун алдыгъызмы?
Умалат. Ону чубукъдан башгъа заты ёкъ эди.
Абдулла. Шо баягъы сама тюгюлмю?
Тавсолтан. Дюр. Къой гирсин.
Къамболат уьйге гире.
Къамболат. Геч яхшы болсун, бийим.
Тавсолтан. Гьы гелдингми?
Къамболат. Буюругъуз, бийим.
Тавсолтан. Сен бюгюн неге мени адамым айтгъанны этмегенсен?
Къамболат. Аврунг алайым, бийим, бар халкъ шагьат, оьгюзлерим тартар чакъы затны салгъанман. О сизин элчигиз дагъы да бир хыйлы затны гёрсете эди. Шоланы салгъан бусам, оьзюм тартсам тюгюл дагъы амал ёкъ эди.
Тавсолтан. Сени магъа ишлежек гюнюнг тюгюлмю?
Къамболат. Дюр эди.
Абдулла. Дагъы неге тынгламайсан, къулум?
Къади. Олай ярамас, сен чи шайлы оьзденлени баласысан.
Тавсолтан. Умалатгъа недей эдинг сен? Бийлени зулмусундан ялкъгъанбыз деймединг?
Умалат. Магъа, мен айтгъанны этмей эди…
Тавсолтан. (Ону сёзюн гесип). Таман, сагъа етишип турмай!
Къамболат. Мен бийим, сизин авзума да алмадым. Сизге къошуп этишдиргенге ошай?
Къади. Айтмагъандыр, ярамас.
Тавсолтан. Тюз айтмай къурумсакъ. Мен танытарман сагъа мен ким экенни.
Къамболат. Гючюгюз кёп бийим, оьзюнг билежексен. Тек шу ишде мени гюнагъым ёкъ. Сени атынгны тутуп да сёйлегеним де ёкъ. Озокъда магъа, толгъан халкъны алдында эрши сёзлер булан, сени адамынг акъыргъанда огъар мен де чи жавап къайтармай турмагъан бусам ярай.
Тавсолтан. Ит болмасанг, ит!
Къамболат. Бийим, бираз эсингни жыйып сёйлесенг ярамасмы экен?
Тавсолтан. Гьы, нединг, бирдагъы айт гьали!
Къади. Сабур болугъуз, бийим, сабур болугъуз.
Тавсолтан. Мен танытар эдим сагъа, сени насибинге булар къаршы болду.
Къади. Ярамас, бу гесикге гечигиз, алгъасамакъ шайтандандыр дей.
Абдулла. Маслагьат, маслагьат!
Тавсолтан. Буса огъар беригиз мени аягъымны.
Къамболат. Кёп савболугъуз, бийим, мени ичги булан ишим болмай.
Абдулла. А, ал, къайырмас. Къадиден уяладыр?
Къади. Уялма, уялма, бийинг берген сонг къайтарма арив тюгюл.
Къамболат. Оьзюнг акътарып къарасанг да билежек эдинг. Умалат оьзю де мунагъана, онда дагъы да халкъ бар эди. Мени бир гунагъым да ёкъ. Умалат оьзю гунагълы эди. Буса бийим, барыгъыз да савболугъуз! (Иче. Сонг аякъны ташлай, юрегин тута, ари-бери лавлай). «Бийге инанма, сувгъа таянма! деп шулайгъа айтгъан болгъандыр. Амма ичги берген болгъансыз дагъы.
Тавсолтан. Негер тамаша боласан, сагъа шулай тийишли тюгюлмю?
Къамболат. Тамаша болмагъа озокъда тюшмей. Булай осаллыкълар ва чирик ишлер сизин ата-бабаларыгъыздан берли такъсырланмай гелген касбугъуз.
Тавсолтан. Ит болмасанг ит. Сен унутгъанмы эдинг мени уллу аталарым Шавхаллар экенни? Сен билмейми эдинг мен асыл ожакъдан экенин. Къардашым Шавхал ва мен Дагъыстанны сакълайгъан кюрчюлери тюгюлбюзмю?
Къамболат. Къайдан гелгенигизни чи билмеймен, тек къан ичип гелген, къан ичип яшайгъан, къан ичип гележек ва къан ичип гетежек ожакъсыз. Сиз уьчюгюз де арив табушгъансыз. Дюньяда болмаса, ахыратда табушмасагъыз языкъ болур эдигиз.
Къади. Гьай мурдар. Нетесиз муну узакъ сёйлетип?
Абдулла. Элтип ташламай.
Къамболат. Кёп арив къыйышасыз бир тепсиде. Гьей яратгъан, шулармы сени ер юзюнде бизин аманат этген вакиллеринг? Ёкъ, булай да къалмас. Балам Айгъази етишер, бир гюн гелер, сиз бугюн негьакъ тёкген мени къанымны ерде ятдырмас. Бер чи Къанитат мени савутларымны. Къайырмас, гелер бугъай бир заман, бизин къатыв къолланы агъы сизин сюолюклени елкесинден чыгъагъан.
Тавсолтан. Гёрдюгюз чю шо ярахсызны. Мени элим, мени халкъым, сюйген кюйде къоллайман. Айтыгъыз кимни не иши бар?
Къади. Сени элингде аллагъдан сонг, бары да ихтияр сенде.
Тавсолтан. Мен шолай сюемен, ким къалдырып бола? Мен биймен.
Абдулла. Гьеч ким бийим, гьеч ким. Ишлерибиз яман тюгюл. Тюнегюн Дербентге юз гамиш, къыркъ тюе, бир минг къой гьайдатдым. Къаршылыкъ этме къарайгъанлар бизге де ёлугъа, тек барын да акъча эпге гелтире, акъча. Бийим, мени сизге бирдагъы бир тилевюм болажакъ. Магъа бир нече къул-къараваш сатмасагъыз болмай.
Тавсолтан. О да къыйын затмы? Чакъыр чы къаравашны, Суйдухну ва уьйдеги оьзге къулланы.
Абдулла. Бийим савболсун.
Тавсолтан. Сизге не къуллукъгъадыр булар?
Абдулла. Къаравашлар уьй къуллукъгъа, къуллар абзаргъа.
Тавсолтан. Баягъы гьав итинг бармы?
Абдулла. Бар, алышдырма сама сюймеймисен?
Тавсолтан. Гьали де шолай яхшы тутамы?
Абдулла. Бир де багьасы бармы дагъы?
Тавсолтан. Къарарбыз. Муна гелдилер, ушатамы экенсиз, къарагъыз.
Абдулла. Къайсыны не затгъа гьюнери бар?
Тавсолтан. Кёп арив тиштайпа. Бу уьй къуллукъну къайсын да бажаражакъ. Гёресиз, гёрюр-гёзге де эрши тюгюл. Тек оьзюню бираз къараваш къылыкъсызлыгъы тайып битмеген. Оьзю чю магъа да янгы тюшген зат эди. Ата-бабаларындан берли къолланып гелген буса да, муну адам этип болмадым. Къарап къолласанг, яман болмаса да ярай. Муну чу (экинчи къаравашгъа) шо итинге алышдырып да къоярбыз. Бу, яхшы арбачы, абзар къуллукъгъа оьльюмал. Бу къыр къуллукъну къайсын да бажара. Шолай тюгюлмю? (Бий гьарисин бир гёрсете).
Абдулла. Менде де языкъ яшамассыз. Мен сизин ашдан языкъ этмен.
Суйдух. Янгурдан-чоргъагъа, отдан-ялынгъа, вай бизин гьалыбызгъа.
2-нчи къараваш. Языкъ башым, итлеге сатылагъан да болдукъ.
Тавсолтан. Умалат, элт буланы.
Абдулла. Буланы багьалары?
Тавсолтан. Уьст-уьстюне уьч тюменден этербиз. (Къуллагъа багъып). Сиз гьали барып тургъуз.
Олар гетелер.
Абдулла. Кёп тюгюлмю, бийим, эки тюмен таман хари?
Тавсолтан. (Къадиге багъып). Маслагьат эт, къади.
Къади. Сен де беш манат тюш, сен де беш манат къош. Эки тюмен ярым таман.
Абдулла. Шолай этейим, бийим?
Тавсолтан. Яражакъ.
Къади. Аллагь пайдалы этсин, эккигизге де.
Батав. (Къырдан). Муна тюзлюкню къапулары. Гьа-гьа-гьа-гьа-гьай.
Тавсолтан. Батавну кюлкюсю эди бугъай шо?
Умалат. Дюр эди.
Тавсолтан. Не деди шо?
Умалат. Муна тюзлюкню къапулары деди.
Къади. Тамаша гьайгев.
Тавсолтан. Алып гелчигиз. Ол бир-бирде къужурлу сёзлер айтып йибере.
Абдулла. Ону кюлкюсю мени хошума геле! (Ашама, ичме зат гелтире).
Тавсолтан. Сизге Мусселлес, эфендим, бирни урсагъыз да!
Къади. Мусселлес башгъамы?
Тавсолтан. Олай деген не?
Къади. Гьар эсиртеген зат гьарам.
Тавсолтан. Эсиртеген чакъыны ичме дагъы.
Абдулла. Бийни аягъын къайтармагъа ярамас!
Тавсолтан. Бизге ярагъан сизге де ярар. Чагъыр бермейбиз сизге, бу мусселлес.
Къади. Дагъы бермес бугъайсыз. (Батав геле).
Батав. Арив жыйын. Сюрюгюз дюньяны, агъалар.
Тавсолтан. Муна къужурлу гьайгев.
Къади. Биябур болдукъ.
Абдулла. Ожакъ-ожакъда сёйлеп юрюр.
Тавсолтан. Мени уьюмде болгъан затны бирев къыргъа чыгъармас. Сюйсе болсун эки гёзюмню бири, мен огъар хатир этмен. Бу, ожакъны инамлы адамы, бу да элибизни бир гьайгевю.
Абдулла. Муну чу адам тилеп де сёйлетип болмай. Оьзюне де берейик.
Батав. Оьзюм къуюп ичейим. Сизин къолларыгъызда къан гёремен. Бу къан тюгюл чю, юзюм сув буса ярай. Гьа-гьа-гьа гьа-гьай.
Къади. Бугъар не болгъан экен?
Абдулла. Ким биле, шулай гьайгев.
Къади. Бугъар жин къакъгъан.
Батав. Янгылышасыз къади, жин къакъмагъан, Шавхал къакъгъан.
1-нчи къараваш. Бийим, къолун да яш да булан гелген къатын бар. Бийиме къуллугъум бар дей.
Тавсолтан. Заманмы бу? Алмай деп къой. Ашлыгъым ёкъ деп йылап геледир. Дюр гьали булардан башгъа къайгъым ёкъ эди мени.
Къолунда яш булан Къанитат гире.
Къанитат. Башынг савлукъ, бизге языгъынг чыкъсын.
Тавсолтан. Сиз кимсиз? Ким ихтияр берген? Не сюесиз?
Къанитат. Аврунгну алайым, бийим, амалсыз болуп оьзюм эдепсизлик этип гелдим. Яшны атасын геч, ол языкъ ярлы бир гиши бизин де гьаран сакълай.
Тавсолтан. Мен сени эрингни багъып тураманмы?
Къанитат. Эртен ишге гетгенли де къайтмагъан. Ону булангъылар, ону сизин адамыгъыз тутгъан дей. Аллагьисен йиберигиз!
Батав. Элтме гелдингми?
Тавсолтан. Къамболатны?
Къанитат. Дюр.
Тавсолтан. Авзун сакъламагъандыр. Тутгъан буса яхшы этген. Мен билмеймен.
Къанитат. Ол гьайгев тюгюл, ол осал тюгюл, сёйлетмесе ол сёйлемес эди. Гёргенлер бар. Бийим, сюйсенг сёйлетип къара.
Къади. Ону, къызым, тутгъанлардан сора. Бийни уьстюне шулай нечик де гирип гелеми?
Абдулла. Эртенден берли биз шундабыз, гёрмедик.
Къанитат. Бу нечик бола. Гьали болгъунча къайда къала. Бир къыйын гелген дер эдим, къаны заты да ёкъ. Я раббим, булар да ялгъан айтармыкен? Аллагь, сени яшгъа ва бизге языгъынг чыкъсын!
Тавсолтан. Айтгъанны англамаймысан? Ёкъ деп айтаман.
Батав. Магь эрингни тонавун. Сен гечикдинг. Биз эливашына жыйылгъанбыз, гьа-гьа-гьай. (Огъар Къамболатны бёркюн ташлай).
Тавсолтан. Не инжите булар. Умалат, чыгъарып йибер.
Къанитат. Тонаву, эливашы? Огь Аллагь, оьзюнг гётересен бу зулмуну! Энди мен не этейим, балам Айгъази? Энди бизге не яхшы? Ёкъ, гёзьяшдан зат чыкъмас. Чыгъа буса булар тёкдюрген гёзьяшлар гьалиге ерли буланы агъыздырып да элтир эди. Ону иши чола тюшгендир. Ёкъ буса, ол бу душманланы жыйыны тозмай тузакъгъа тюшмес эди. Къатынгъа яхшы эркекден артыкъ ёлдаш боламы? Гьалиден сонг биз бу дюньяда не гюн гёрежекбиз, балам Айгъази! (Бичакъны сувуруп Тавсолтанегъа чаба). Ай мальун, ичеклерингни тёкмей бу уьйден чыгъаманмы?
Къади. Тутугъуз, негер къарайсыз?
Къанитат. Гьай осаллар, бек эркеклик этгенсиз.
Тавсолтан. Къайыр зат, къанчыкъ. Эрингден сен кёп де къолай чыкъдынг.
Абдулла. Чанчмай сама къойдуму, бийим?
Къанитат. Къурсагъыгъыз ярылгъырлар, чанчгъан болгъай эдим, къыйынмы эди?
Къади. Чыгъарып йиберигиз дагъы, бугъар гёре болма тарыкъ тюгюл, къолунда яшы, гечип къой, бийим!
Тавсолтан. Сени де, яшынгны да эрингни артындан йибермеге чи къыйын тюгюл эди. Аявлу къонакъларымны гьюрметинден къояман. Сен къатын гишисен. Шуну бусагьат, гьапур-чупуру булан мени юртумдан къувалап ёгъуз! Къайда жагъаннемге сюйсе де барып яшасын. Артын гёрмей къайтмагъыз!
Къанитат. Гьей тенгирим Аллагь, оьльчевю ёкъ, тенги ёкъ бу зулмулагъа оьзюнг этгин дуванны.
Тавсолтан. Барыгъыз, эркеклеригизни йиберигиз. Яр булан йымыртгъаны урушдургъан да йимик болур эди. Ха-ха-ха.
Перде