Сегизинчи перде

Шавхалланы къаласы. Умахан-бий ва Къайырхан-бий алгъасап геле.

Умахан-бий. Шавхалым!

Къайырхан-бий. Шавхалым!

Шавхал. Гелдигизми, къоччакълар! Гьы ишлер нечикдир?

Умахан-бий. Кёп тизив Шавхал. Къызны къачырып, уьстю ябулгъан кюйде гелтирдик.

Шавхал. Шолай, шолай.

Къайырхан-бий. Тавсолтан бий ахшамгъа мунда болмагъа тарыкъ. Амма Шавхалым, не арив маралдыр. Айгъазиге шо гьарам да гьарам эди.

Шавхал. Аты кимдир хари, эсимден чыкъгъан.

Умахан. Гюллени къызы-Гюлкъыз.

Шавхал. Арив аты бар. Муна къарайыкъ энди. Мени таптавумдан гелешмишингни къутгъарсанг? Бу гече Тавсолтан да гележек. Ону агълюсю гелди. Узакъ къалмай оьзю де етишер. Ишлер кёп арив бара. Мен Дагъыстанны тах-тажыны ессимен. Мени булан ким тогъа тартмагъа бола? Гьы, Умахан ва Къайырхан, сувуругъуз гьали къылычларыгъызны. (Чабушалар). Бу мени къулачларымны яйсам, дюньяны кёп пайын къуршай, бу мени къылычым къув тюкню къыйып сала.

Умахан. ВуЛлагь, залим гючюнг бар!

Къайырхан. Шо гючюнг булан сен арсланны да йыгъарсан!

Шавхал. Мени гьар сёзюм тав-ташгъа бата. Мен къазаплансам, кёк булан ер титирей. Мен иржайсам ай ва гюн балкъа. (Ачувлу). «Ёлавчу ёлда яхшы!» Гьай ит болмаса ит! Мен айтмадыммы, сагъа оьзюмню танытарман деп! Гьы, гьали сиз барыгъыз, тойгъа гьазир болугъуз!

Олар гете, Меседу геле.

Меседу. Шавхалым, ол къыз елигип бара.

Шавхал. Неге?

Меседу. Ол, бир де йылап, бир де кюлеп ва сёнюп къала. Билмеймен бугъар дагъы не герек экен?

Шавхал. Олай нечесе асавланы уьйретген башдыр бу. Бийкенг къавгъаламай къалдымы?

Меседу. Гезиклешип гирип, гьариси бир сёгюшюп чыгъады. Къайтарып бережекге, гьарангъа бирер затын алып, уьстюн-боюн тюз этдим. Жувундуруп болмай не гьалгъа тюшдюк. Не буса да минг тюрлю ялгъанлар булан гийиндирген атлы этдик. Энди эс тапдымы, не этди билмеймен, чечип ташламагъа ва бетибизге тюкюрмеге башлады.

Шавхал. Къайырмас, сен билмейген зат болмас. Барысыны да эбинден гелирсен, къарт тюлкю!

Меседу. Бийкем де гёзюмню ачмагъа къоймай. Билмеймен, къайсыгъызгъа тынглайым, мен пакъыр. Языкъ къыз да: «Мен тишини гелешмишимен, бир Аллагь учун мени къутгъарыгъыз» деп бийкеме, магъа, барыбызгъа да тилей, йылай, амалсыз.

Шавхал. Бийкенг сени оьзюню уьюнден алып чы гелмеген эди.

Меседу. Мен сени къаравашынгман, Шавхалым сени.

Шавхал. Буса магъа тынглама герексен. Билемисен сен не эт, дагъы инжитсе янгыз ерде ишни ачып шулай айт: Бийингни бирев кепин бузгъан, шогъар ачывгъа гелешмишин гелтирген. Бир-эки гече сакълап, сени ихтиярынга берип къояжакъ. Сонг оьзюнг сюйген чунгургъа сал деп. Англадынгмы? Бар гьали, бар. Хантав къалма яхшы тюгюл.

Меседу чыгъа, Гюлкъыз гире.

Гюлкъыз. (Уьйден къачып чыкъмагъа ер акътара).

Къайдан да биз ёлукъдукъ
Шаршар булакъ башларда,
Къой яллатсын боюмну
Эндиги гёз яшлар да.

Ялла языкъ яш юрек,
Сеничун ай-гюн батсын,
Айгъазингден айрылдынг
Гёнгюнгню ким йыбатсын.

Ийисинг геле магъа
Дурус буса узакъдан,
Етиш тилеймен етиш,
Къутгъармагъа тузакъдан.

Меседу геле.

Меседу. (Кюстюнеген Гюлкъызгъа багъып). Къоркъма къызым, къоркъма! Сен Шавхалны къурчагъысан, сен Шавхалны къурбанысан.

Меседу чыгъа.

Гюлкъыз. Мен Шавхалны къурчагъы? Мен Шавхалны къурбаны?

Бийке геле.

Бийке. Бугъар, эдепсизге. Мени затларымны да гийип, мени затларымны да тагъып чирелген. Къалмагъыр алай. Кёп тарыкъ эдинг бизге. Сенден башгъа аз эди. Токъта къанчыкъ, тапдым сагъа тийишлисин.

Гюлкъыз. Мен Шавхалны къурчагъы? Мен Шавхалны къурбаны? Гьей къудратны есси Аллагь, магъа языгъынг чыкъсын!

Къараваш геле, къолунда панпуз, панпузда нап шиша, аркъан ва бичакъ. Гюлкъызны ягъына салып гете. Бийке де гетмеге къарай.

Бир Аллагь учун, бийкем, магъа бир кёмек эт!

Бийке. Муна сагъа бичакъ, сюйсенг уруп оьл. Муна сагъа аркъан-сюйсенг бувулуп оьл. Муна сагъа нап — сюйсенг яллап оьл. Она о да бийик яр — сюйсенг атылып оьл. Дагъы сагъа мен этип болажакъ кёмек ёкъ.

Гюлкъыз. Мен Шавхалны къурчагъы? Мен Шавхалны къурбаны?…

Бийке. Уьстевюне, пакъыр къыз, сен Шавхалны ойнашы.

Гюлкъыз. Ол ойнашлыкълар сизден къалгъан. Сизин биригизни оьльтюрмейли, мен оьблегенлерден тюгюлмен. (Бичакъны алып бийкени уьстюне чаба).

Бийке къачып гете. Шыртчы геле.

Шыртчы. Шавхалым, бир янгы зат гелтирген. Аркъама къагъып, сагъа да тюшер деди. Гьейлер гёзлерим хыртыш тюшюп къалды, эби ёкъ, дазуву ёкъ арив гиши. Оьзлерден къалмаса бизин йимиклеге тюшеми? Шу бугъай! Мал чы мал дагъы.

Шавхал геле.

Шавхал. Бар, тез бол, той мунда гелсин!

Шыртчы. Бусагьат, Шавхалым, бусагьат болур.

Шавхал. Тавсолтан гечикди, огъар къарамай, биз йыбавубузну артын узата турсакъ яхшы. Тойсуз-йыбавсуз гече, мени гёнгюмню, къарангъы къабурдай къыса.

Гюлкъыз йыгъылгъан еринде тербене.

Гьей, бу не ятыв?

Гюлкъыз. Мен Шавхалны къурчагъы? Мен Шавхалны къурбаны? Мен Шавхалны ойнашы?

Шавхал. Сен гийгенни гиеген, сен такъгъаны такъгъагъан, сен турагъан бу ер, сени булан сёйленеген бу эр, гьайгев къыз, аз тиштайпалагъа, бийкелеге тюгюл эсе насип болмагъан.

Гюлкъыз. Ма сени тагъымчакъларынгны, ма ал, ма, ма. (Чечип ташлай, къараваш къатынлар чыгъа, ону тутуп сакълайлар).

Шавхал. Алыгъыз! Онгарып ерлешдиригиз!

Гюлкъызны алып гетелер. Бийлер, бийкелер, Шавхалны ювукъ адамлары, уланлар, къызлар ва башгъалар гелелер, ерлешелер.

Йырчылардан бирисин йырлатыгъыз!

Чавуч. Шавхалымны буйругъу: йырчы йырлажакъ!

Йырчы.

Тавланы талгъыр ала тарланы,
Яллы болур бёрюлени арсланы,
Ол бёрюлер алты болур, беш болур,
Ол бёрюлер бир-бирине аш бёлюр.
Оланы бири тутар, бири ашар
Сюолюклердей къангъа бёленип яшар.

Шавхал. Токътатыгъыз! Гелтиригиз мунда къурумсакъны!

Йырчы. Не айтмагъа сюесиз, буюругъуз Шавхал.

Шавхал. Сен не лагъыллай эдинг? Мен англамас деп турамединг?

Йырчы. Эшитгенлерим, гёргенлерим, мен не билейим, бийим.

Шавхал. Эшитгенлерим!.. Гергенлерим!.. Чавуч!

Чавуч. Буюр Шавхалым.

Халкъ. Бу гезикге гечип къой уллу Шавхалым, гечип къой.

Йырчы. Уьй толгъан увакъ яшларым бар. Билмей айтдым Шавхалым, бу гезикге гечип къой.

Шавхал. Уьй толгъан увакъ яшым… Ону алдын ойлашгъанмысанг эди. «Оланы бири тутар бири ашар, сюолюклердей къангъа боялып яшар». Бёрюлеге кимлени гьысап этединг? Гьы? Гьай ит болмаса ит! Шу халкъны хатири учун болмаса ерингде гесек-гесек этдиртер эдим. Барыгъыз, тарыкъсыз затланы дагъы гёрмесин учун гёзлерин чыгъарыгъыз!

Йырчы. Аллагь этсин сизге тийишлисин. Гьай аман сени я!

Ону алып гетелер.

Шавхал. Башгъасын йырлатыгъыз!

Чавуч. Шавхалымны буйругъу: башгъасы йырлажакъ!

Йырчы.

Оьзекли сувлар оьрге акъмас,
Оьзденлер яман сёз къатмас.
Оьзденлер оьзлер яман сёз къатса,
Оьзлени оьзден башын сыйлатмас.

Шавхал. Йылкъымда тору къашгъа атымны беригиз!

Чавуч. Шавхалым тору къашгъасын багъышлады.

Йырчы. Шавхалыбыз сав болсун!

Шавхал. Той согъулсун, сюйдюм таякъ урулсун!

Чавуч. Шавхалымны буйругъу: йырны арты такъмакълы тойгъа айлана. Оьмюрлю болсун Шавхалым.

Бийив кюй согъула. Бийийлер.

Улан.

Кёпден гьасирет эдим
Къарап сени гёрмеге
Гелген эдим гёрмеге,
Ненг бар магъа бермеге?

Къыз.

Теркемелер той этмес
Накъырасыз, камалсыз.
Къоюм ёкъ, къочгъарым ёкъ,
Не берейим амалсыз.

Улан.

Абакар Гьажи язгъан
Гьайкелдир бойнунгдагъы,
Нарлар йимик томпайгъан
Нелердир къойнунгдагъы?

Къыз.

Сагъа болгъан хатаргъа
Аман къыз мен оьблейим.
Шонча гьасирет бусанг
Гел ал, сагъа берейим.

Бийке. Туварымдан къызгъа гёк хонажинимни бердим.

Шавхал. Йылкъымдан улангъа гёк айгъырымны бердим!

Чавуч. Бийкем къызгъа гёк хонажинин, Шавхалым улангъа гёк атын бердилер!

Улан. Оьмюр берсин Шавхалыма!

Къыз. Экигиз де насипли болугъуз!

Шавхал. Кочаплар ябушсунлар!

Чавуч. Шавхалымны буйругъу: кочаплар чыгъажакъ!

Кочаплар ябушалар.

Шавхал. Йыкъгъангъа сиривюмден бир къочгъар бердим!

Чавуч. Йыкъгъангъа Шавхалым бир къочгъар багъышлады!

Кочап. Сав болсун Шавхалым, сав болсун бийкем!

Умахан-бий. Йыкъгъангъа бир эчги гёрсетемен!

Чавуч. Бийим де бир эчги гёрсете.

Кочап. Сав болсун бийибиз!

Чавуч. Шавхалым, пегьливан-доммайлар гелгенлер.

Шавхал. Ойнасынлар!

Чавуч. Шавхалымны буйругъуна гёре пегьливан-доммайлар ойнажакълар.

Кюй согъула, пегьливан-доммайлар чыгъа.

Доммай. Гьюнер-гьюнер учун, бу гьюнер Валиюллагь атабыз Шавхал учун! (Зурнай согъула, накъыра къагъыла, ойнайлар. Доммайлар гезик булан Гюлкъызны алдына баралар, шыбышлайлар: «Айгъази мунда»)

Къычыра туруп чавуч геле.

Чавуч. Шавхалым, Шавхалым, аврунг алайым Шавхалым, кёп халкъы булан Тавсолтан бий гелген, буйрукъ этигиз къапулар ачылсын.

Шавхал. Тез-тез ачыгъыз. Адамларын къонакъ уьйлеге алыгъыз! Арив къаршылагъыз! Той оькюрсюн, пегьливан-доммайлар Тавсолтан бийимни савлугъундан бир ойнасын, йылкъымдан боз айгъырлар берилсин!

Той оькюре, доммайлар учуп айлана. Айгъазилер гирелер. Доммайлар, топларын ва маскаларын чечелер.

Айгъази. Шавхал. Сиз Тавсолтанны гёзлей болгъансыз. Ол увзурюлю болуп гелип болмай къалды, тек сагъа савгъатгъа башын йиберген.

Шавхалны алдына Тавсолтанны башын ташлай.

Шавхал. Болмас, болмас, Тавсолтанны башы?

Чабушув.

Гюлкъыз. Айгъазим! Гьалал болсун сен игитге мен арив!

Халкъ. Машалла, машалла, машалла.

Перде

⁂