Пьеслер

Алим-Паша Салаватов

• Айгъази

• Къарачач

Салаватов А.-П. Пьеслер. Махачкала, Даг. кн. изд-во, 1977. 184 с. Пьесы. Кум.

Китапны тизген ва баш сёз язгъан Зумурут Акаева-Асельдерова

© Дагкнигоиздат

Гьюрметли охувчу! Сен бу китапда къумукъ адабиятны тарихинде инг гючлю пагьмулар яратгъан лап да гёрмекли асарлар жыйылгъан хазнада инг абурлу ерде токътагъан, оьзлер яратылып арадан нечесе йыллар гетсе де, агьамиятлыгъын-таъсирлигин бир де тас этмейген, бизин драматургияны орта багъаналары болуп турагъан уьч асар булан ёлугъажакъсан.

Халкъгъа къуллукъ этип, халкъгъа гьаман да тарыкъ болуп даимликге яшайгъан бир чебер асарны яратмакъ да, язывчу учун уллу насип. Алим-паша Салаватов буса оьзюню къысгъа оьмюрюню ичинде, шиъруларын айтмагъанда да, шолай уьч уллу асарны яратмагъа бажаргъан.

Инсанланы насиби учун яманлыкъны гючлерине къаршы яхшылыкъны гючлери юрютеген ябушувну бир-бир агьвалатларын гюзгюде йимик гёрсетеген шо уьч де асарны гьакъында, шоланы яратгъан Алим-Паша Салаватовну яшаву ва яратывчулугъу гьакъында, булай баш сёз тюгюл, уллу ахтарыв ишлер, уллу китаплар язмагъа тийишли ва язылма да язылар.

Алим-Паша Салаватов оьзюню аз оьмюрюню ичинде дагъы бир зат да язмай, янгыз «Айгъази» деген пьесни язып къойгъан эди буса да, бизин адабиятыбызда, бизин халкъны юрегинде даимликге къалажакъ эди, неге тюгюл де дагъыстан драматургия етишген оьрлюклени арасында лап уллу оьрлюк болуп, бизин драматурглар учун буса тизив уьлгю болуп токътагъан шо пьес бизин адабиятда, халкъны юрегинде даимликге инг сыйлы ерни тутуп къалгъан.

«Айгъази», «Къарачач»… Чеберлик ягъындан алгъанда бир-биринден къалышмайгъан шо уьч де асар бизин драматургиябызны мукъаятлы кюрчюсю болуп, театр саниятыбызны битмейген байлыгъы болуп токътагъан. Хыйлы йылланы боюнда бизин театр шо пьеслени къайтып-къайтып салагъанлыкъ, нече къайтып салынса да, шолагъа къарама деп халкъ бир уллу байрамгъадай жыйылагъанлыкъ, шо пьеслеге гёре салынгъан спектакллер къаравчуланы нече наслусуна гючлю таъсир эте гелегенлик бу асарлар бизин драматургияны ана тамурлары болуп токътагъанлыкъгъа шагьатлыкъ эте.

Алим-Паша Салаватов 1901-нчи йылда Дагъыстанны инг уллу юртларындан бириси болгъан Яхсай юртда тувгъан. Кёп гиччи заманында ата-анасы гечинип, ол етимликни зарларын чеге, байланы-бийлени къолундагъы яшавну къыйынлыкъларын, тюзсюзлюклерин огъар кёп яшлайын сезме тюше.

Ата-анамдан айрылгъаным бир заман.
Бары халкъны гёзюнден тюшдюм яман.
Бетиме бир кюлеп бакъар гишим ёкъ,
Шатлыкъ-йыбав булан гьеч бир ишим ёкъ.

Тенглилеге гёзюм къызып чыгъаман,
Къошма сюймей оюнгъа, буёгъаман.
Оьтеген халкъ алдымдан бир токътавсуз,
Къайгъыны гючюнден болгъанман савсуз.

Бир-эки сёз сёйлемеге ярамай,
Ичи бушуп рагьму булан къарамай…

деп яза Алим-Паша Салаватов сонг-сонг оьксюзлюкде оьтген шо йылларыны гьакъында.

Асрулар бою бай-бийлени зулмусуну тюбюнде атъ чеге гелген ярлы халкъны къыйынларын бютюн юреги булан англап, асрулар бою азаплана гелген халкъгъа азатлыкъны шавлалы гюню чыгъажакълыкъны жаныкъаны булан сезип, ол оьзюню башлапгъы шиъруларындан тутуп да загьматчы адамны янын тута, манглай терин тёгюп яшайгъан ишчилер ва сабанчылар учун янгы яшавну насипли тангы къатып гелегенлигин гёре.

Ону «Темирчиге», «Темирчиден» деген шиъруларындагъы шу сатырлар да бу масъалагъа бакъгъан якъда автор нечик янашгъанлыкъны ачыкъ эте.

Языгъым чыгъа мени
Сен йиберген оьмюрге,
Тек тезде бир гюн тувар,
Сен де чыгъарсан тёрге.

(«Темирчи».)

Бу чёкюч гюч ахыр да
Буланы бузар, таны,—
Бары да загьматчы халкъ
Болгъан сонг муну яны.

Гюню гелир, гёзлейик,
Оракъ булан чёгючню.

О заман бирче алырбыз
Байлар-бийлерден оьчню.

(«Темирчиден».)

Шу оьрде эсгерилген сатырлардан да Алим-Паша Салаватов класс ябушувну кёп эртеден ва уьттю кюйде сезип болгъанлыкъ, янгы яшав учунгъу ябушувда ишчи классны ерин англап бажаргъанлыкъ гёрюнюп тура.

Уллу Октябрь революцияны уллу къуванчлыкъ булан къаршылагъан Алим-Паша Салаватов оьзюню бары да гючюн халкъгъа къуллукъ этивге багъышлай, Россияда уьстюн гелген шо революция Дагъыстанда да уьстюнлюкге етишсин учун чалыша.

Яшасын къан къызыл гьуррият байракъ,
Танытгъан гючюн бютюн ер юзюне,
Ачып бары мискин халкъны гёзлерин,
Макънатисдей тартгъан гючню оьзюне!—

деп макътав эте шаир бютюн дюньяны пролетариатын азатлыкъны шавлалы тангына багъып алып барагъан ал байракъгъа. Нугьай ва Зайналабид Батырмурзаевлар булангъы ёлугъувлары, олар чыгъарагъан «Тангчолпан» деген революциячы журнал, «Ишчи халкъ» деген газет булан ювукъдан таныш болув Алим-Паша Салаватовну яшавунда ва яратывчулугъунда уллу роль ойнай, ол янгы яшав учун янгыз къалам булан ябушуп къоймай, Зайналабид Батырмурзаевну партизан отрядында, къолгъа савут да алып, туврадан-тувра ортакъчылыкъ эте. Совет гьакимлиги, янгы яшав учунгъу ябушувларда ярлы халкъланы дослугъу нечик беклешегенни, инсанланы аралыкълары нечик алмашынагъанны, революция азатлыкъны, къардашлыкъны, дослукъну уллу ёлуна чыгъаргъан адамны ругь гючлери нечик артагъанлыкъны шаир теренден гьис эте, ону поэзиясы революциячы Заманны уллу идеялары булан ругъланa, янгы адамны тарбиялавну ишин оьзюню алдына борч этип сала. Патриот, ватандашлыкъ гьислер булан толгъан шиърулары булан шаир загьматчы халкъны революцияны душманларына къаршы ябушувгъа, янгы яшав учунгъу ябушувгъа чакъыра.

1920-нчы йылда Алим-Паша Салаватов Къазан шагьарда педагогика курсларда охуй, шонда охуп къайтгъан сонг ол ата юрту Яхсайда школагъа башчылыкъ эте ва учитель болуп ишлей. 1924-нчю йылда Дагъыстан Наркомпрос ону Азербайджан педагогика институна йибере. Бу институтда ол билим алыв булан бирге азербайджан шаирлери ва язывчулары булан ювукъдан таныш бола. Институтну битдирген сонг Алим-Паша Салаватов Буйнакскиде милли школалар учун кадрлар гьазирлейген педагогика училищада дарс бере, оьзюню асарлары булан ерли газетлерде актив кюйде ортакъчылыкъ эте. 1930-нчу йылда ол Москвада Гюнтувуш халкъланы Институтунда аспирантурагъа тюше.

Аспирантураны битдирген сонг ол милли культураланы Дагъыстан илму-ахтарыв институтунда илму къуллукъчу болуп чалыша. Шо йылларда А.-П. Салаватов халкъ авуз яратывчулугъуну асарларын жыйывну тармагъында кёп уллу ишлер эте. Ону шо чалышывуну яхшылыгъындан халкъ яратывчулугъуну кёп санавдагъы асарлары, къумукъ адабиятны классиги Йырчы Къазакъны шиърулары, Къазакъны яшаву гьакъдагъы кёп маълуматлар жыйыла, арагъа чыгъа ва охувчулагъа белгили бола.

Озокъда, оьзюню атын халкъда даимликге яшатгъан драма асарларын язмай къойгъан эди буса да, Алим-Паша Салаватов гёрмекли шаир гьысапда, дагъыстан совет поэзияны кюрчюсюн салывчулардан бириси гьысапда бизин адабиятда даимге къалажакъ эди. Ол тизив шаир экенликге оьзюню гьар сатырындан революцияны, ватандаш давну ялыны урунагъан шу шиъру да шагьатлыкъ эте:

Салам болсун мени азиз элиме —
Тынышыма янгы гьава береген.
Салам болсун, тагъып гелген белиме,
Къылычыма, бир жанымдай гёреген.

Салам болсун къара къашгъа атыма —
Гюлдей оьмюрюм оьз уьстюнде йиберген.
Салам болсун къара къазакъ хатыма,
Гьар ишимде бет ярыкълыкъ береген.

Салам болсун ёл гёрсетген къартлагъа,
Халкъ учун мен ойгъа тюшген гюнлерде,
Салам болсун ол къагьруман нартлагъа,
Герексе эгер, арт бермейген тюнлерде.

Салам болсун магьабатлы тавлагъа,
Мен оьзлерден бу гюн узакъ тюшеген,
Салам болсун оьлгенлеге-савлагъа,
Оьзлер булан бирге къатыкъ гюйшеген.

Салам болсун инкъылабгъа, тувaжакъ
Яманокъ тез, узакъ гетмей арадан,
Салам болсун ишчи халкъгъа, бувaжакъ
Душманларын, мен оьлсем де ярадан.

Салам болсун гележек кюр эрлеге,
Ихтиярлы гьалал къуллукъ этежек,
Салам болсун бийлердеги ерлеге,
Мисгин халкъны пайдасына гетежек.

Салам болсун шавла берген дюньягъа
Оракъ-чёкюч нишан булан безенип,
Салам болсун халкъ сайлагъан вакилге,
Гьукму этежек оьз эркине гененип.

Салам болсун энди къызыл байракъгъа,
Ону булан алышынгъан фазагъа.
Салам болсун гётерилген аякъгъа,
Бу ёл учун мен разимен къазагъа.

(«Салам болсун». Зайналабид Батырмурзаевны атындан.)

Булай нечесе гючлю шиъруланы яратгъан Алим-Паша Салаватов оьзюню яратывчулугъунда инг уллу оьрлюклеге драматургияны тармагъында етише.

Халкъ авуз яратывчулугъуну асарларын жыйыв, оланы арагъа чыгъарыв бир заманны ичинде Алим-Паша Салаватовну яратывчулугъуна уллу таъсир эте, халкъ йырлары, ёмакълары, айтывлары ону учун тюпсюз хазна болуп токътай, Салаватовну «Айгъази» деген пьесини кюрчюсюне къумукъ халкъны алтын йыры болгъан «Айгъази» деген йыр салынгъан. Пагьмулу драматург шо йырдагъы малуматлардан, макъамлардан пайдаланып, ерли бай-бийлеге къаршы ярлы халкълар юрютген ябушувланы бек уста кюйде суратламагъа бажаргъан.

«Къарачач» — Алим-Паша Салаватовну уьчюнчю ва ахырынчы драматургия асары. Сюжети ёмакъдан алынгъан бу пьесде халкъны сёз байлыгъына автор нечик уллу сюю булан янашагъанлыкъ гёрюнюп тура.

Гёрмекли къумукъ шаир ва драматург Абдул-Вагьап Сулейманов Алим-Паша Салаватовну яратывчулугъу гьакъында яза туруп «Къарачачны» гьакъында булай эсгере: «Алим-Пашаны бютюн яратывчулугъунда йимик, бу пьесде да тюзлюк, гертилик ва яхшы хыяллар зулмудан, зулмуну къара гючлеринден уьст бола. Бу пьесде халкъны арасында белгили «Къарачач» деген ёмакъ пайдаландырылгъан. Шо ёмакъны уьстюнде этилген иш Алим-Пашаны уьттю пагьмусун, татли тилин ва загьматчы халкъны ишине ахыргъа ерли берилген таза юрегин ачыкъ этип гёрсете».

«Къарачач» деген пьес 1940-нчы йылда язылып бите. Уллу пагьмусу ва усталыгъы булангъы драматург дагъы да нечесе пьеслер язар эди! Уллу Ватан даву башлангъанда Алим-Паша Салаватов гёнгюллю кюйде фронтгъа гете ва Ватаныны душманларына къаршы ябушувларда къоччакъ кюйде жан бере.

Алим-Паша Салаватовну бютюн яшаву, бютюн яратывчулугъу азиз Ватангъа, адабиятгъа гьалал къуллукъ этивню бир уллу уьлгюсю болуп токътай.