Аминтазаны таржумасы
(XII-нчи асруда яшагъан Мугьаммад ал-Бусири деген арап шаирни «Къасыда ал-Бурда» деген асары)
Биринчи бёлюк
Пайгъамбаргъа гьашыкълыкъдан сёйлейдир
Мадинадагъы дослар
Тюшмакъданму эсинге,
Къызыл къан къошмакълыгъынг
Гёзден акъгъан яшынга?
Я елму тийди сагъа
Казиманы✻ ягъындан?
Я яшын яшнадыму
Изам деген тавундан?
Ёкъ буса, гёзюнг неге
«Токъта» десенг, агъыла?
«Эс тап» десенг, юрегинг
Дагъы да эссиз бола.
Сюймакълыгъын яшырып
Болурму гьашыкъ улан,
Агъылагъан гёз булан,
Янагъан юрек булан?
Сюймакъ ёкъ буса даим,
Гёзьяшынг салмас эдинг.
Гьар ерге хыял салып,
Уявда къалмас эдинг.
Инкар нечик этесен?
Сюймакълыкъ оьтмедиму?
Сыркъавлукъ булан гёзьяш
Шагьатлыкъ этмедиму?
Сыркъавлукъ булан гёзьяш
Эки хат этген йимик.
Сари, къызыл — эки гюл
Энгинге битген йимик.
Герти шол гелген эди
Ол Расулну✻ хыялы.
Леззетлер агъу болур,
Артыкъ сюймакъ саялы.
Сюймакълыкъ айып тюгюл,
Этсене уьзрюм къабул.
Инсаплы гиши болсанг,
Айып этмесен бу ёл.
Мен гёргенни сен гёргюр,
Яшырылмады гьалым.
Аврувум узакъ тартгъан,
Уьзмеге ёкъ амалым.
Этдинг насигьат. Амма
Ким эшите, ким ала?
Гьашыкъ гиши айыпден
Сангъыравлукъда бола.
Къартлыкъны ваъзасы да
Асар этмеди магъа.
Къартлыкъны ваъзасында
Ялгъан болурму сагъа?
Экинчи бёлюк
Напсны гьавасын гери урмакъ✻
Акълыкъда берди гьакъын
Напсым сёзюн тутмады.
Къартлыкъ да гелди, амма
Яшлыгъын унутмады.
Къартлыгъы къаршы гелип,
Акъ этген эди башын.
Башгъа тюшген къонакъны
Гьазир этмеди ашын.
Сыйламай къоягъанын
Билгенмусам мен аны,
Яшырма къъарар эдим,
Салып къызыл къынаны.
Ким болур къайтарагъан
Напсымны пучлугъундан.
Къайтармакълыгъы йимик,
Асавну юген булан?
Асси ишлер кёп этип,
Этме тюшер деп талап,
Кёп ашамакъ тюгюлму
Ашгъа иштагъыгъа сабап✻.
Яш йимик затдыр напсынг —
Эмчекни ичер ютуп,
Сен уьзмей турсанг. Амма
Уьзсенг, къояр унутуп.
Къайтар ону гьавасын,
Берме огъар ихтияр.
Ихтияр берген чакъы,
Сени айыпге✻ къояр.
Напсынгны амал булан
Уьйретип сакъласана.
Татли гёрсе, амалын
Къара бир гьылласына.
Нечесе агъуланы
Гёрсетер леззет этип,
Майгъа къошулуп, агъу
Барлыгъын билмей гетип.
Ачлыкъ булан токълукъдан
Сакъланып турма герек.
Ачлыкъ бардыр, токълукъдан
Дагъы да бетер йимик.
Гьарамдан толгъан гёзню
Бош эт, гёзьяшын тёгюп.
Дагъы гюнагь этмесге
Сакъланып тур гьёкюнюп.
Асси бол, напсынг булан
Шайтангъа хилап юрюп,
Герти ваъза этсе де,
Ваъзасын ялгъан гёрюп.
Олардан давчу булан
Гьакимге асма къулакъ,
Давчу булан гьакимни
Таныйсан — болсун йыракъ.
Астагъфируллагь, Аллагь,
Амалы ёкъ сёзюмден.
Яш бар йимик сёйледим
Яш болмайгъан оьзюмден.
Буюрдум яхшы булан,
Амма тутмадым оьзюм.
Тюз де болмадым, недир
Сен тюз бол деген сёзюм.
Алмадым ёл азыгъын
Кёп къылып сюннет намаз.
Намазны, оразаны
Тутмадым, болмаса парз.
Уьчюнчю бёлюк
Макътав этмакъ пайгъамбаргъа
Зулму этдим, къалды менден
Шол Расул суннатлары
Гече кёп сюннет къылып,
Авруй эди бутлары.
Ачлыкъдан, нече керен
Къурсагъын байлады бек,
Таш тюбюнде бюгюлюп
Боледи къурсакъ этек.
Нече тав, алтун болуп,
Арз этди огъар оьзюн.
Кёп оьктемлик гёрсетип
Къайтарды нюрлю юзюн.
Чарасызлыгъы булан
Гючленди сакъланмагъы.
Сакъланма сюйген сонг, ол
Не зарар этер дагъы.
Дюньягъа харлы болмакъ
Огъар ярашамеди.
Дюнья чы ол болмаса
Яратылмажакъ эди.
Мугьаммаддыр — жин булан
Инсанланы солтаны,
Арап булан ажамны✻
Эки дюньяда ханы.
Буюрмагъан, гери ургъан —
Пайгьамбарыбыздыр ол.
«Дюр» десе, «тюгюл» десе —
Гертичидир ол Расул.
Кёп сююп Аллагь аны
«Гьабиб»✻ деп салгъан аты,
Гьар-бир къоркъувлар учун
Умутдур шапааты.
Аллагъыгъа чыкъырды ол
Ким тутса аны ёлун.
Уьзюлмес йипни тутуп
Мугькам этгендир къолун.
Пайгъамбарлардан озду
Аривлюкде къылыкъда.
Ювукъ да болмадылар
Илмуда, сыйлылыкъда.
Илмусун олар талаб
Расулдан этсе герек,
Денгиз булан янгурдан
Бир ичим сувну йимик.
Аны ягъында олар
Токътады гьаддын✻ билип,
Илму булан гьикматы —
Бир бучагъына гелип.
Олдур маънасы булан
Сураты тамам болгъан.
Сонг Аллагь танглап аны
«Гьабиб» деп ат да салгъан.
Ортакъчы къабул этмес
Кёп арив къылыкълары.
Уьлешинмеген анда
Аривлюкню жавгьары.
Исаны къавуму огъар
Айтагъан затдан оьзге.
Гьар не макътав этсек де
Огъар яражакъ бизге.
Гьар не бар уллулукъдан
Чархына эт чи сыпат.
Сыйына болса да эт
Сыйлылыкъдан гьар не зат.
Расулуллагьны✻ сыйы —
Дазуву ёкъдур аны.
Авуз сёйлемакъ булан
Болмас аны баяны.
Ярашып геле буса
Сыйына муъжизаты,
Оьлгенлени тиргизер
Чакъырмакъ булан аты.
Къыйын сёйлемакъ булан
Сынамады ол бизин.
Бизге тынчлыкъны сююп
Англадыкъ аны сёзюн.
Халкъны чы этди азиз
Ол Расулну маънасы.
Йыракъ да, ювукъ да ёкъ
Мюкюрлюкден башгъасы.
Гюн йимикдир — гёрюнюр
Йыракъдан ол гиччирек,
Ювукъдан гёрсенг, амма
Гёзню толтурса герек.
Дюньяда гьакъыкъаты
Нечик болажакъ баян,
Юхлагъан къавум аны
Тюшюнде гёрмакъ булан?
Илмубуз етишеген
Инсанлыгъыдыр аны.
Болмакълыгъындадыр ол
Бары халкъны солтаны.
Пайгъамбарлар гелтирген
Нечесе муъжизатлар,—
Ол Расулдан алгъанлар
Муъжизатларын олар.
Ол Расул — гюндюр, олар —
Юлдузлардыр гьар бири.
Зулматда загьир болур
Адамлагъа нюрлери.
Арив къылыгъы булан
Нюрленди чархы-заты,
Артыкъ арив юзюню
Кюлеп турмакъ сыпаты.
Йымышакъ чечек йимик,
Ай йимик сыйлы герек,
Денгиздей сахаваты
Къастында заман йимик.
Янгыз ерде сен аны
Гёрсенг уллулугъун да.
Уллу асгер бар йимик
Сагъынырсан ягъында.
Садафда✻ яшырылгъан
Инжини гёрсе гиши,—
Расулну авзундан деп
Хыял этмакъдыр иши.
Расулну топурагъы —
Андан арив зат болмас.
Ийислеп оьпген гиши
Аны, талайсыз къалмас.
Дёртюнчю бёлюк
Пайгъамбар тувмакъны баянында
(«Амннтаза» булан мавлет этиле, шу ер магьаллул-къыям болмагъа ярай)
Билинди тувмагъындан
Аслу арив болмагъы.
Не арив болду аны
Тувмакъ булан оьлмагъы.
Фарс вилаятдагъылар
Шол гюн гьалын билдилер.
«Къыйынлыкъдан-балагъдан
Бир къоркъув бар»,— дедилер.
Кисраны къаласыны
Бузулду нече ери.
Бузулмакълыгъы йимик,
Бирикмей асгерлери.
Отлары✻ къалды сёнюп,
Пашман болуп къайгъырып.
Сувлары, гьайран болуп,
Къайгъыдан къалды къуруп.
Къыйналды Сава шагьар,
Къуруп кёлюню суву.
Гелгенлер къайтды, чыгъып
Сувсаплыкъдан ачуву.
Отну бар йимик эди
Дымлыгъы, сувну йимик.
Отну йимик ялыны
Сувну да болса герек.
Жинлер де этди тавуш,
Нюрлер де болду баян.
Гьакъ ёл да болду загьир
Маънадан-калимадан.
Сокъур да болуп олар,
Сангырав да болдулар,
Сююнч булан къоркъувну
Гьеч акътармай къойдулар.
Яврункъалакъгъа къарап
Сёйлейген нужумчулар✻.
«Къынгыр дин тюз болмас» деп
Берген сонг мугькам хабар,
Кёкде кёп юлдузну да
Гёрген сонг тюшюп ерге,
Ердеги мушриклени
Ханчлары булан бирге.
Къачырмакъ учун кёкден
Тынглагъан шайтанланы,
Гетдилер, биринден сонг
Бири тюшюп аланы.
Абрагьатны пил булан
Асгерине гелген гьал,
Яда чакъалар атып
Бузулгъан асгер — мисал.
Атды пайгъамбар аны
Къолунда тасбигь этип.
Тасбигь этген Юнусдей
Балыкъ къарнындан атып.
Бешинчи бёлюк
Пайгъамбарны дуасыны баянында
Тереклер гелди огъар,
«Гел» деген сонг чакъырып,
Аякъсыз бутлар булан
Сужда да этип юрюп.
Гьыз тартмакъ йимик эди
Бутлары тюз дазувгъа.
Оьзлени бутакълары
Ёлгъа язгъан язувгъа.
Булут гелмагъы йимик
Къайда юрюсе юрюп,
Гюн ортада Расулну
Иссиден сакълай туруп,
Ярылгъан айы булан
Ант этемен бегине,
Ошамакъ бар эди деп
Ярылгъан юрегине.
Анакъда яшырды йыл
Яхшы булан Сыйлыны.
Гёзлери гёрмей къалды
Мушриклерден✻ хыйлыны.
Пайгьамбар, Абубакар
Шол анакъгъа гирдилер.
Ол къавум, анда къарап:
«Гьеч гиши ёкъ» дедилер.
Гьисап этдилер олар:
«Гёгюрчюн булан мия,
Гьеч гиши болса, олар
Уясын салармы я».
Аллагь сакъламакъ булан,
Тарыкъ болмады огъар:
Гийимеге бек гюбелер,
Гирме бийик къалалар.
Зулм этип дюнья магъа
Излесем андан кёмек,
Зулмусуз кёмек этер,
Хоншугъа хоншу йимик.
Эки дюнья байлыгъын
Бер десем ол Расулгъа,
Бек сахават гишидир —
Кёмеги тюшер къолгъа.
Тюш булан башланмакъгъа
Вагьийусу✻ этме инкар,
Гёзлери юхласа да
Уянып юреги бар.
Пайгъамбарлыкъ берилме
Ювукъ болгъан заманда.
Тюшде гёрген гьалына
Инкарлыкъ болмас анда.
Машаллагь✻ вагьйу, тюгюл
Касбу булан болагъан.
Гьаибден✻ сёйлесе де,
Пайгъамбар болмас ялгъан.
Нече аврувну, тийип
Сав этди къол аясы.
Нече жинли гишини
Халас этди✻ дуасы.
От битмес акъ йыллагъа✻
Дуасы этди кёмек.
Оьзге йыллагъа къаршы
Акъ эди къашгъа йимик.
Явагъан булут булан
Гьар къолчукъну сув алып,
Толкъунлу денгиз йимик
Ташгъунгъа ошап къалып.
Алтынчы бёлюк
Къуръанны сыйлылыгъыны да макътавуну да баяны
Къой мени макътамагъа
Муъжизатларын аны,
Тавда якъгъан от йимик
Загьир болгъан баяны.
Тизилген сайын артар
Инжини гёкчеклиги.
Тизилмесе де болмас
Гьеч аны эскиклиги.
Макътавну умутлары
Уллулукъдан базына.
Тенг болмас, амма, аны
Сыйлы къылыкъларына.
Аллагъдан гелген гьакъдыр
Шол Къуръанны аяты.
Маънасы бурунгъудур
Аллагьны ол сыпаты.
Замандан аввал оьзю
Бередир бизге хабар,
Ахыратны-дюньяны
Агьвалындан, гьар не бар.
Даим къалмагъы булан
Оьр болду ол аятлар.
Андан оьзгеси даим
Къалмады муъжизатлар.
Мугькамдыр, олар булан
Давчуну шеги къалмас.
Гьукму да оьзю этер
Гьакимге гьажат болмас.
Ким этсе дав олагъа,
Душманлыгъын бегетип,
Къайтмай къалмады, ахыр
Маслагьат талаб этип.
Сакълады пасигьлиги
Давчудан аятланы✻,
Эргиши сакъламакъдей
Олжасындан ятланы.
Денгизни толкъунудей
Маънасы бар кёмекде,
Жавгъарларындан артыкъ
Къыйматда, аривлюкде.
Санавсуз кёпдюр анда
Ажайбликни саны✻,—
Кёп охуй турмакъ учун
Ялкъмагъы болмас аны.
Охуйгъанны гёзлери
Нюрленип, кюлеп багъар.
«Уьзюлмес йипни тутдунг,
Мугькам эт» дедим огъар.
Охусанг аны къоркъуп,
Жагьаннемден къыйналып,
Сёндюрежакъсан аны,
Кёп салкъын сувун салып.
Гьавуз йимик масалы✻
Акъ болур юзлер, инан,
Кёмюрдей къара болуп
Ассилер гелген заман.
Сират мизангъа ошап
Адиллигидир аян.
Олай тюзлюк болмагъан
Халкъ арасында баян.
Гюнчюню инкарына
Ажаиб этме огъар.
Билмейген гёрюнсе де,
Билмейген тюгюл хабар.
Авруп ачылмас гёзю
Гюнге кёп инкары бар.
Авруп авуз да этер
Татувлу сувгъа инкар.
Еттинчи бёлюк
Пайгъамбар кёкге оьрленгенни баянында
Къапунга асси къуллар
Гелдилер, тилей туруп,
Бирлери — тюе минип,
Бирлери — оьзлер юрюп.
Тергейген гишилеге
Сенсен уллу аламат.
Хадирин билгенлеге
Эки дюньяда ниъмат.
Маккадан Шамгъа юрюп
Етишдинг гечелетип.
Зулматда айдей болуп
Мигъражгъа✻ нийят✻ этип.
Минединг оьрге даим,
Къаба къавсайнгъа✻ юрюп.
Сенден оьзгелер умут
Этмеген ерни гёрюп.
Алдын этдилер болдунг
Пайгъамбарлардан бийик,
Къуллукъчулар бийлерин
Алгъа чыгъармакъ йимик.
Етти къат кёкню гечдинг
Аланы арасында.
Байракъ тутгъан башчысы
Сен эдинг барысын да.
Алдынчылыкъ сюйгенге
Къоймадынг гьеч бир ерин,
Оьрлюкню сюйгенге де
Къалдырмадынг гьеч бирин.
Сагъа къаршы✻ оьзгелер
Тёмен болдулар бютюн,
Оьр этмакъ булан сени
Аллагь чакъырмакъ учун.
Етишдинг Аллагьыгъа сен,
Гьеч кимни гёзю гёрмей
Сырларын хабар алдынг,
Сенден оьзгеси билмей.
Къуршадынг, ортакъчысыз,
Уллулукъну барысын.
Кёп эрден оьтдюнг, амма
Янгыз гечдинг гьарисин.
Сен гёрген даражалар —
Гьисабы ёкъ оланы.
Сагъа берилген ниъмат
Кёпдюр, болмас баяны.
Бусурманлагъа сююнч
Аллагьны кёмегинден:
Бир таву бар оланы
Бузулмас, беклигинден.
«Пайгъамбарлар башы» деп
Аллагь айтмакъгъа олар,
Уьммети — оьзгелерден.
Кёп сыйлы болмагъы бар.
Сегизинчи бёлюк
Пайгъамбарны къазават этмегини баянында
Ол Расулну хабары
Душманын къоркъутду бек,—
Арсланны тавушундан
Къой сирив къоркъмакъ йимик.
Гьар давда бир ёлугъуп,
Гёрсетди башгъача гьал
Душманлары боледи
Тюйме салгъан эт мисал.
Къоркъувну кёплюгюнден
Къачмакъны кёп сюйдюлер.
«Къушлар гётерген санлар
Биз болседик» дедилер.
Гечелер гете эди,
Ажаиб эди даву.
Дав гьарам ай болмаса,
Билинмеди санаву.
Ислам дин къонакъ болуп
Тюшген йимик ол ерге,
Душманланы этине
Ач къавум булан бирге.
Денгиздей асгерлени
Ат уьсте тартгъан йимик,
Толкъундей игитлери
Расулгъа этип кёмек.
Этегенлердир олар
Аллагъыгъа таат✻ гьаман.
Мушриклени динлерин
Бузагъан къылыч булан.
Ислам дин олар булан
Бирикди бир-бирине.
Гьариб болуп✻ къалгъан сонг
Гелип болмай ерине.
Ата болуп, эр болуп
Сакълады аны олар.
Оьксюз болмакъ, тул къалмакъ
Болмады бир де огъар.
Тавлар йимикдир олар,
Сора бир душманлагъа —
Гьар бир дав этген ерде
Не гёрсетген олагъа.
Бадругъа, Гьунайн булан
Угъудгъа✻ эт чи суал —
Оьлюмге гелмедиму
Вабаъдан гючлю бир гьал.
Чыгъарагъандыр олар
Къылычын къызыл этип.
Къара тюк битген башгъа
Батдыргъан сонг бегетип.
Урагъанлардыр олар
Узун сюнгюлер алып.
Душманланы чархындан
Къайтмас асарсыз къалып.
Савутлулардыр олар
Сойлары бардыр таны.
Гюлню де танылмагъы
Сою буландыр аны.
Болушлукъну еллери
Гелтирсе бир ийисин,
Бавгъа битген гюл йимик
Сагъынырсан гьарисин.
Атлар уьстюнде олар —
Тёбеге битген терек.
Айыллар бекден тюгюл,
Юрекден болса герек.
Дав этмакъ булан олар
Къоркъутду душманланы.
Къоркъмакъдан билмедилер
Гьайванлардан оланы.
Кимге болса да ёлдаш
Ол Расулну кёмеги,—
Арслан къаршы болса да
Къоркъар аны юреги.
Ким болса ёлдаш огъар
Гёрюрсен кёмек алып.
Ким болса душман огъар
Гёрмессен сынмай къалып.
Миллетинде оьзюню
Уьмметин сакълады бек,
Баласын сакълап ятгъан
Агъачда арслан йимик.
Аллагьны аятлары
Давчуну гесди сёзюн.
Далили гючлю болуп,
Оздурду андан оьзюн.
Охумагъан Расулда
Илму тюгюлму таман?
Етим болса да, болуп
Эдеплиги де баян.
Тогъузунчу бёлюк
Аллагъдан гечмекни далаб этмек пайгъамбардан шапаат умут этмек
Макътадым ол Расулну
Рагьмусун умут этип.
Зая болду оьмюрюм,
Сарынлар айта гетип.
Алдынгъы гюнагьларым
Бойнума бугъав уруп,
Каъбада союлагъан
Къой йимик гелдим юрюп.
Яшлыкъгъа мутигь болуп,
Оьмюрюм гетди яман.
Гюнагъдан башгъа затын
Гьасил этмедим гьаман.
Тамаша кютюрлюгю
Напсымны сатувунда.
Дюнья берип, дин алып,
Гёрмеди татувун да.
Ким сатса ахыратын,
Дюньяны ягъын сююп.
Кютюр тюшюп сатуву,
Къалыр юреги гююп.
Гюнагь этсем де, магъа
Расулну ваъдасы бар,
Уьзюлмеген арабыз,
Инангъанман мен огъар.
«Атым Мугьаммад мени,—
Ваъдасы бар оьзюню.—
Шапаат этермен»,— деп
Ялгъаны ёкъ сёзюню.
Магьшарда, къолум тутуп,
Этмесе шапаатын,—
Тайышгьандыр аягъым,
Сорама башгъа затын.
Умутун салса огъар,
Гьеч гиши магьрюм къалмас.
Хоншулукъ этсе огъар,
Гиши гьюрметсиз болмас.
Пикрумну салгъан чакъы
Аны макътавларына,
Къутгъара тапдым аны
Къайгъыланы барына.
Мугътаж гишини къолун
Бош къоймас шабагъаты.
Къургъакъ ерлеге болур
Булутну сахаваты.
Этмедим макътап аны
Малын талаб дюньяны,
Зугъайру✻ жыймакъ йимик,
Гьаримни макътап, аны.
Онунчу бёлюк
Аллагъыгъа къычырмакъ. Гьажатын арзу этмек
Ай махлукъат солтаны,
Ёкъ сенден башгъа магъа.
Гьар не къайгъы гелсе де,
Сыгъынаман мен сагъа.
Тар болмас мени булан
Уллу даражанг сени.
Ачув алмакъны гюню✻
Сыйындырсанг, сен мени.
Дюнья булан ахырат —
Сеничундур бары да.
Илмуларынгдан сени
Лавгьул-магьфуздагъы да✻.
Напсым, сен уьзме умут,
Уллудур деп гюнагьым.
Уллу-гиччи бир болур,
Гечме сюйсе Аллагьым.
Уьлешегенде, умут —
Аллагъымны рагьматы.
Гюнагъыгъа гёре болур
Уьлешип тийген заты.
Я Рабби, къайтармагъын
Умутларымны къолун,
Магьшарда гьисабымны
Къыйын этмегин ёлун.
Эки дюньяда рагьму эт,
Я Рабби, гьалым яман.
Бек заийипдир сабурум —
Бузулур къоркъув булан.
Я Рабби, изну да бер
Рагьматны булутуна.
Агъылып рагьмат явсун
Ол Расулну уьстюна.
Рагьмат ичинде болсун
Агьлю, асгьаблары да,
Оьрлюкню, тазалыкъны
Агьлюсюдюр бары да.
Терекни бутакъларын
Еллер чайкъагъан чакъы,
Тюени макъам булан
Юрютген сайын дагъы.
(«Амннтазаны таржумасы». Петровск, 1905 й.; Темирханшура, 1910 й.)
⁂