ЧЕЧЕГЕН ЮММАКЪЛАР
Шу гьали язылажакъ затлар — чечмек учун соралагъан юммакълардыр. Оланы жаваплары да китапны ахырында язылгъандыр. Тархлары✻ булан акътармагъа герекдир.
Сегиз тюкен, дёрт базар,
Эки майдан, бир даллал✻
Гече гёрген тюш недир?
Башгъа тюшген иш недир?
Уьч юз алтмуш бутакъда
Минг сегиз юз къуш недир?
Ол недир ки — экидир инсанда,
Уьчден артыкъ болмады гьайванда?
Сенде бар, менде де — аламда ёкъ,
Бир, эки, уьчден гьеч артыкъ болмады,
Дёртюнчю бир ерде гьеч ким гёрмеди,
Шамгъа баргъан — уьчюсюн гёрюп гелди,
Мисриге баргъан — гьеч бирин гёрмеди.
Дёрт татар — окъ атар.
Он сегиз минг бав недир?
Етмиш эки дав недир?
Къыркъ минг тюкен, бир шагьар,
Аврув недир, сав недир?
Яралы къабан янгыз ятгъан.
Ол недир ки — юздюр аны бармагъы,
Сегиз аякъ уьстюндедир турмагъы,
Беш башы бар, сегиз гёздюр гёрмагъы✻
Не ажайып беш барып дёрт къайтмагъы.
Узун-узун къалалар,
Ичинде яш балалар,
Тюбюнден сув йиберсе —
Оьрге багъып баралар.
Ари де лаплап, бери де лаплап,
Кийиз къаплап, сюнкю саплап.
Айлана-айлана айлы бола.
Гичгине бир терен кёл —
Тереклер аны ичинде,
Оба-ингилик ягъынгъан
Къызлар аны ичинде,
Белине къылыч тагъынгъан
Йигитлер аны ичинде.
Он экидир анасы,
Къыркъ сегиздир уясы,
Уьч юз алтмуш йымыртгъасы,
Эки болур баласы.
Отбашда обур тёбе —
Етген-етген ону оьбе.
Солтаны саламат, къуллары карамат,
Дёртюсю етти-етти, бири сегиз, — ол не аламат?
Шекер чачдым — туз битди.
Табун-табун турналар
Тав башында ёргъалар,
Эти гьарам, шорпасы гьалал —
Ол не болур, моллалар?
Авзу бир, тили эки, жаны ёкъ,
Сёйлейген сёзлерини саны✻ ёкъ.
Яр ягъада ярты къалач.
Аранда бар, уьйде ёкъ,
Орманда бар, къырда ёкъ.
Чинк тюбюнде — чика-чик,
Аны уьстюнде — ялмавут,
Аны уьстюнде — чирик булакъ,
Аны уьстюнде — ярыкъ юлдуз,
Аны уьстюнде — гесек агъач,
Аны уьстюнде — сабанлыкъ,
Аны уьстюнде — биченлик.
Аллагь берген топ йимик,
Аягьы-къолу ёкъ йимик,
Ичи къызыл гюл йимик,
Уьстю яшыл от йимик.
Тюбю бир, башы эки,
Башында — эчкиники.
Ол недир ки — къангъа ошар, къаны ёкъ,
Бар да боюн къан алыпдыр✻, жаны ёкъ,
Къатыны ёкъ, эри ёкъ,
Яшларыны саны ёкъ.
Эки ана, он бала,
Амма аты бир бола.
Юкъкъа, гиччи, дёгерек —
Оьзю гьар кимге герек.
Аршунлу тюгюл, путлу тюгюл,
Амма оьзю гьар кимде бар.
Къат-къат тонлу, къарыш бойлу.
Жанлыдан жансыз тувар,
Жансыздан жанлы тувар.
Гичгине акъ таш болат,
Эшиги де ёкъ, тешиги де ёкъ.
Гел десе гелмей, гелме десе геле.
АЛЪЯКЪДА ЭСГЕРИЛГЕН ЮММАКЪЛАНЫ ЖАВАПЛАРЫ:
- Тюкен — сегиз женнет, базар — дёрт мазгьап, майдан — дюнья булан ахырат, даллал — Аллагьу таъала.
- Тюш — дюнья, иш — оьлюм, бутакъ — бир йылдагъы гюнлер, къуш — намазлар.
- Язывда болагъан тююрлер✻.
- Сыйырны эмчеклери.
- Бав — махлукъ алам, дав — тиллер, аврув — жагьиллер, сав — алимлер, тюкен — шагьарлар, шагьар — дюнья✻.
- Тёнгек.
- Жаназа✻.
- Гьабижайны гереги.
- Кёрюкде аш биширмакъ.
- Урчукъ.
- Гюзгю.
- Ана — бир йылдагъы айлар, уя — жумалар, йымыртгъа — гюнлер✻, бала — кёкдеги ай да, гюн де.
- Кажин.
- Солтан — Аллагьу таъала, къуллар — пайгъамбарлар, дёрт етти — кёк, ер; етти пачалыкъ, жагьаннем; бири сегиз — женнетлер.
- Хашынмакъ.
- Балжибин.
- Къалам.
- Ай.
- Нун деген гьарп.
- Адамны бети.
- Харбуз.
- Сенек.
- Харбуз.
- Бармакълар.
- Акъча.
- Гьакъыл.
- Хапуста.
- Йымыртгъа.
- Йымыртгъа.
- Адамны эрни.
(«Мажмуъ ул-ашъар ал-ажамийят». Акъмасжит. 1321/1903 й. 34—36 б., 47—48 б.)