Айдемир мурзаны сиясаты

Кавказ тавлар Къумукътюзге туякъ басгъан бойну Солакъ-Терик гесегини къыбласында аркъа-туркъалар кёп. «Алтынчы аркъалардан артылып, еттинчи Палан тавгъа етгенче» деп олайгъа айтыла геледир. Алтынчысын, еттинчисин чи айырмагъа бажармайман, тек «Ачыкъбаш», «Ярыкъбет», «Бетъаркъа» йимик бийик сыртлардан энишлейген кёп санавдагъы сув тармакълардан: Аргун, Хулхулав, Чири, Сююнч оьзенлер амалгъа гелегенни, олар Гюржю тавлардан баш алагъанны, Терикге къошулагъанны чы билемен.

Сююнч оьзен энишлеп, бир-эки чакъырым созулгъандан сонг, ону онг ягъында гиччирек агъачлыкъ, эменчик башлана. Шо эменчик эниш багъып гюренленип, топланып Терик оьзенни эки ягъы аязлана, ачыкълана. Сююнч оьзен Терикге къошулуп, уллулашгъан ерде буса сувну эки де ягъын къалын таллыкъ къуршай. Оьзен солгъа бурулуп, сабур акъгъандан сонг таллыкъ бир якъда къалып, онг якъда къошулчан орманлыкъ башлана, оьзю кёп авлакъны да бийлей. Ону ичинде тюрлю-тюрлю къыр гьайванлар, къушлар, жан-жанывар яшай, олар оьзлени барын билдирип, дёгерек айланагъа сес бере.

Русланы беклиги Терки къала тёбендеги дув орманлыкъны да, оьрдеги эменчикни де арасында, эки оьзенни къысыгъында, таллыкъны къабургъасында ерлешген. Тавтюн сыртланы, аркъа-туркъаланы къапталлап оьтеген Чилле ёлдан барагъан керванчылар, атлылар тюпде, энишде Терки къаланы бийик биналарыны акъшылт къалкъыларын гёре. Сюйген керванчылар, тажир-купеслер рус къаланы базарына гирип алыш-беришин парахатына юрюте. Руслар сатыв-алывгъа гьаман да муштарлы, олар гюнтувуш малланы кёп ушатып ала. Беклик къалагъа намарт хыяллар булан гирмек бажарылагъан иш тюгюл. Неге десе ёл бойда къаравулханалар, сакълавчулар токътагъан.

Сююнч гечивден, не де Терик гечивден оьтюп воеводагъа къуллукъгъа гелеген къумукъ бийлер де тергеле.

Къысыкъны тёбениндеги, къумукъ Ташгечивню оьрюндеги уллу гечивден гелсе тергев гючлю экенге Солтанмут, Къысыкъны оьрюндеги Сююнч оьзен гечивге, туврадагъы Эменчикни къыркъып чыгъып етише. Оьзю булан алып гелген он атлы ясавун ва уланы Айдемир мурзаны агъачлыкъны терек арасында къоюп, оьзю ачыкъгъа чыгъып, гечивню онг ягъа башына геле. Гечивню сол ягъа башында ол рус къаравул чарлакъны гёре. Чарлакъдан башларын чыгъартып огъар багъып эки адам къарай. Олар дазу сакълавчу рус солдатлар, воеводаны «гёзю ва къулагъы». Солтанмут олагъа оьзюню геливюню мурадын англатмагъа амал излей. Излей десе де ол алданокъ ойлашгъан. Аз-маз рус тил билеген, русча язмагъа да уьйренип турагъан уланы Айдемир мурзагъа айтып, ол руслар учун кагъыз яздыргъан. Кагъызны Солтанмут огъуну къамушуна байлагъан. Гёзлеп окъчаясын тартып ол шо огъун оьзенни ари ягъындагъы рус къошгъа бакъдыра. Окъ къошну орта багъанасына гелип тие, къадала. Рус сакълавчу окъдан кагъызны чечип алып охуй. Онда: «Баранчук Айдемир мурза Государ аманат дает Солтанмут киназ» — деп язылгъан. Агьамиятлы кагъыз воеводагъа тез етишдириле.

Эндирейни уллубийини мурадын билгендокъ воевода тийишли чара гёрмеге алгъасай. Неге десе ол русланы гёзюнден къарагъанда инамсыз, «безъюртный» князь булан иш тута. Заманында мекенли чара гёрмесе тынглавсуз уллубийни мурады алышынып къалмагъа да имканлы.

Воевода елдей чалтлыкъда «бояр ойчуларын» жыя, олагъа эндирейли князны Сююнч оьзенге гелмегин, ону кагъызыны маънасын англата. Бояр ойчулар «Салтан-Магмутну» дазугъа гелмегин арив гёре, ону хатирин къалдырмасны таклифин бере.

«Салтан-Магмутну» уьстюне нечик бармагъа тюше, ону нечик къаршылама герек?» — деген суал бояр ойчуланы гьакъылын къарышдыра. «Тынглавсуз князны уьстюне воевода оьзю янгыз барсынмы, не де асгер элтсинми? — деген ой узакъдан чечиле. Неге десе бояр ойчулар эндирейли уллубийни оьзю булан ясавлары кёпмю, азмы ону билмейлер.

«Ярашывлукъгъа гелгенден сонг князны черивю аздыр?» — деп пикрулашып воевода оьзю булан бир сотникни ва он стрелецни алып Сююнч гечивге етише.

Оьзенни къаршы ягъасында Солтанмут янгыз гёрюнсе де, воевода гечивден оьзюню бары да адамын гечире. Оланы сувдан чыкъгъан ерде, оьзен ягъада къоюп, оьзю ярбашдагъы уллубийни уьстюне геле. Ол ювукълашгъанда Солтанмут атындан тюше, белиндеги «зульфукъар къылычын» артгъа теберип, такъыясын гётерип, мангалайын ачып, къол узатып, иржайып, воеводаны уьстюне юрюй. Ол да атындан тюшюп, саламлаша. Эки де асгербашы бир-бирини савлугъуну гьакъында сораша. Воевода стрележ къапталыны тюймелерин чече, узун шёшгесин артгъа тебере.

— Тилмач давай! — дей Солтанмут.

— Тилмач бар, — деп воевода артгъа бурулуп, къол силлеп, сув ягъадагъыланы арасындан тилмачны чакъыра. Терик къазакъ улан-тилмач етишип гелип, воеводаны да, Солтанмутну да арасында токътай.

— Мен кёп ойлашдым, ваявад. Падишагь булан эришип, оьчлюкде яшамагъа магъа бажарылмай. Падишагь — бийик тав, мен буса алаша ярман. Уьстюне бийик тав авса, алаша ярдан не къала? Чанг-хум къала! Алай экен мен падишагьдан рагьму гёзлеймен, ярашмагъа сюемен, — деп Солтанмут тилмачгъа бурула. Уста тилмач ону сёзлерин тынч таржума этип, воеводагъа етишдире. Ол да, оьзгелеге тынгламайгъан, биревге де ирия тюгюл «къазакъ» бийни рус «Государгъа» мюкюрлюгюн арив гёрюп иржая ва Солтанмутгъа якъ тартыв гёзден багъа.

— Биз къумукъ халкъ ва ону сендей батыр уланлары булан барышып, дос хоншу гьисапда яшамагъа сюебиз. Уллу Царь-Государь ярашывлукъну, парахатлыкъны яны. Гьюрметли князь Салтан-Магмут, сени булан ярашмакъ пачаны гёнгюн ачажакъ, ону юрегинде сагъа рагьмуну гючлендирежек. Сени булан ярашмакъны масъаласын Государь магъа сени кагъызынгдан да алда тапшургъан эди. Тек мен сени булан сёз башлама кюй тапмай тура эдим. Энни бизин ёлугъувубуз яхшы, — деп воевода юрегиндегин айтып сала.

— Олай буса бизин юреклерибиз тюз экен. Мен заманында етишгенмен. Аманатгъа уланын Айдемир мурзаны да етишдиргенмен…

— Айдемир мурза къыйматлы аманат. Биз ону хадирин билебиз, — деп воевода тишин иржайта.

— Пачаны хадирин мен де билемен ва огъар савгъатгъа сайламлы тулпар ат беремен…

— Сайламлы тулпар ат, озокъ да, пачабызгъа тийишли, — деп воевода башын тёшюне иелтип разиликни икрамын эте.

— Сени оьзюнге, къурдаш ваявад, геме тёшлю аргъумакъ айгъыр, стрележлеринге ашарлыкъ учун 50 тана багъышлайман, — деп Солтанмут сахаватлыгъын гёрсете.

— Сагъа да, гьюрметли Салтан-Магмут, мурза Государь йыллыкъ жалавна токъташдырмагъа, къолтюбюне сени алмагъа Грамота гьазирлеген…

— Оьр болсун, бар болсун, падишагь! Уланларым, бары да къардашларым булан мен падишагыгъа гьалал къуллукъ къылмагъа шарт аламан, уланым Айдемирни аманатгъа бермегим, тюзлюгюмню шагьаты. Тек тилеймен, алдагъы аманатым йимик бу аманатымны да ёкълап къоймагъыз. Айдемир мурзаны тырнагъы къанаса да арабызгъа от-оьртен тюшежек, саламалек къобажакъ! — деп Солтанмут юзюн алышдыра, оьзю де билмейли юмуругъун къысып, къолун гьавадан силлеп де йибере…

— Биз аманат уланланы оьз авлетибиз йимик сакълайбыз, абурлайбыз, гьюрметли князь Салтан-Магмут.

Эки де асгербашны арасындагъы сёйлешивлер татывлу, бавурлу, бир-бирине яравлу юрюле.

Сёйлешивлер арив натижагъа гелгенден сонг, руслагъа савгъатлар тапшурула. Солтанмут берген таналаны, атланы гьайдап бир-нече солдат оьзенни ари ягъына чыгъарта. Уланы Айдемир мурзаны шо ерде воеводагъа Солтанмут оьзю тапшура. Воевода яш мурзаны атгъа оьзю миндире, яндавуруна ала. Оьзенден оьтегенде воевода яш мурзаны дёрт атлыгъа тапшуруп ону арагъа алдыра.

Воеводаны тергевю булан рус атлылар ва уланы Сунжа — Сююнч оьзенни ари ягъына чыкъгъан сонг, Солтанмут, оланы артындан къарап хыйлы заман яр ягъада токътай. Гетегенлер гёз алмасдай арекге чыкъгъанда, ол ясавларын агъачлыкъдан ачыкъгъа чакъыра, сыдрагъа тизе, оьзюню арты булан гелмекни буюра.

Солтанмут тюбюндеги аргъумагъын алгъа тербете, тек юреги артгъа тарта, не буса да оьзен ягъадан арек таймагъа къоймай. Ону себеби атаны балагъа гьасиретлигиндедир. Баласын ят адамланы, бу ерде душманланы десе де ярамай къалмас, къолуна биле-биле тапшурмакъ тынч ишми? Огъар не къыйын гележекни ким биле? Буса да Солтанмут этген ишине гьёкюнегенлерден, тюшген ёлундан таягъанлардан тюгюл. Ол айтды буса-битди! Гьар намусгъа да ол кёкден тюшген ташны йимик къатты уруна, тийишли ерде яшмын-илдарымдай яшнап да йибере. Девюрню къагьрулу яшаву да, къанлы ябушувлар да Солтанмутну ругьун да, санын да киришдей къатдыргъан. Салынгъан хамурдай пышгъырып бошамагъа, сув тийген чюпюрекге ошамагъа ону ихтияры да ёкъ, неге десе къаттылыкъны, къажымайгъанлыкъны талап этеген уллу намусланы бойнуна алгъан. Ону атолу башын савлай элни ою, талигьи бийлеген. Оюн яшавгъа чыгъартмакъ, бийлигини оьзтёречелигин гючлендирмек учун ол оьртен-отгъа тюшмеге де, сувгъа батмагъа да, къан оьзенде юзмеге де гьазир. Бийликни башы гьисапда ону алдына гьар гюн жаваплы иш тюше. Бир-нече гюн алдын огъар, «Эндирей бийликни мычыгъышлар къонгъан къачылыкъларында тюртюшювлер, урулар бар» деп билдириле. Уллубий оьзю етишмесе онда низам салмагъа къыйын. Шо саялы ол аргъумакъ атыны башын Исси сувгъа, къачылыкъ къабакълагъа багъып бура.

Аманат Айдемир мурзаны гьюрметинден Солтанмутдан гёрмекли савгъатлар да алып сёйлешивлерден къайтып гелеген воевода тувра къаласына етишмейли, Терик оьзен ягъада агъачлыкъны этегинде отлу-сувлу талада адамларын ял алмагъа, атларын-гьайванларын да отламагъа токътата.

Эндирейни уллубийинден пешкешге тюшген таналаны бирин де сойдуруп, воевода стрелецлер ва оьзю учун чишлик этдире. Озокъ да, рус гишини кёп сюйген кайфы-чагъыр ичип йыбаныв да болма герек.

Терик оьзен сабурдан агъа. Ягъадан къарагъан гишиге ону суву «ат юздюрер, не де юздюрмес» йимик аз гёрюне. Ичине тюшген гишиге буса Терикни сувуна инаныв ёкъ. «Айланып акъгъан досум, ана Терик, ол бузулгъур аз гёрюнер, кёп болур»,—деп, къазакъ йырда, негьакъ айтылмай. «Донгуз этни кёп ашадыкъ майдыр», — деп, «Териклеге тюшюп гетдик сайдыр», — деп де йырлана.

Воевода буюруп «чанчылгъан», демек, жаны христиан къайдада къыйылгъан талгъыр тананы териси тез сыдырыла, къызгъылт сари этли чархы ачыла. Ерни къазып гьазирленген узунсув тар отагъаны эки ягъына орнатылгъан башлары эки айры къазыкълагъа гёнделен къурух салына, чарх огъар чишге чанчгъандай кёклене, отагъаны жыжым отуна тутулуп, айландырыла. Къызартылагъан яш этни дамагь гелтиреген жыжыкъ ийиси айланагъа яйыла. Алай билесен, къыржанлар учун ийис тюшюрюле…

Чишлик къызартылып бише, солдат хабалагъа чагъыр тёгюле, Солтанмут булан байлангъан дослукъ дыгъарны гьюрметине аз-маз ичиле. Воевода Айдемир мурзаны башлап оьзюню ягъында, тепсини тёрюнде олтурта, тек ичкиге къошулмайгъаны саялы, огъар сюйген ерде олтуруп ашамагъа ярата.

Айдемир мурза ичегенлерден арек тайып, базыкъ эмен терекни салкъынында ерлеше. Эки стрележ огъар айрыча тепси къура, ону буйругъун гёзлеп янындан таймай къарай. Айдемир стрелецлени рагьат къоя, олардан гьеч бир къуллукъ да талап этмей. Алдындагъы чишликден бир-эки гесекни де хабып, Айдемир мурза гёк отда янтайып ял алма сюе. Ол уьстюндеги къалын юн аркъалыгъын, белиндеги гён белбавун чече, къылычын да къолгъа алып эретура, ари-бери юрюй, ягъасына ювукъ барып Терикни агъывуна къарай. Онглу ер табып мурза оьзенни ягъасына тюше, узатылып сувгъа етишип къолларын жува, бетин чая, сув уртлай. Сувсабы да тайып, бети-къолу да салкъын болгъандан сонг, ол терек тюпге, ерине къайта, янтая.

Воевода, асгербашлары ва стрелецлери булан ичив-ашавун узата. Ичегенлени бирлери къычырып кюлемеге, ерсиз де, ерли де масхара этмеге башлай. Арадан кёп де гетмейли оланы бир-нечеси эсирип сойрала. Кёп болгъан воевода олагъа къарап ачувланагъанны ерине — кюлей. Ону кёмекчи асгербашлары да шайлы тутмай оьзлени. Оланы да эсиргени билине. Арекде къаравулда токътагъан бир стрележ ичмеген, тапшурулгъан къуллукъну амин кюте. Мунча эсирикни арасында бир айыкъны не маънасы бар? Айыкълар бир-нече буса яхшы эди. Воевода ону гьакъында ойлашмагъан, таладагъы сакълыкъны гьайын да этмеген. Къайда гьайсызлыкъ, онда балагьгъа да ер табулар!

Воевода ва ону кёмекчиси — юзбашы бир-бирине ювукълашып, гьатта къучакълашып хабарлайлар. Олар не айтагъанны кепли стрелецлер эшитмей, неге десе юхлап да битгенлер. Айдемирге де эшитилмей воеводаны да юзбашыны да сёзлери. Тек агъачлыкъны къалынындан гелеген шатыр шутурланы чы ону яш къулагъы аз-маз тута. «Ай бир къыр жандыр, Терик бойда азмы къыржанлар?» — деп ойлашып, Айдемир мурза рагьатланывун узата, дагъы да янтая. Ёл арытгъан яш санлары янгыдан бошап, ол шо мюгьлетде юхлап да къала.

Айдемир узакъ заман къапул тургъанмы, аз вакъти гёзюмгъанмы ким билсин, тек къулагъына ана къумукъ тилини сёзлери эшитилип, ол сув сепгендей айыкъгъан. Гёзюн ачып къараса талада гьайран-гьарасат агьвалат бола. Агъачлыкъдан чыкъгъан кёп атлы, эсирип йыгъылгъан, не де йыгъылып битмей сандыракълайгъан, рус стрелецлени уьстюне басгъын этип геле. «Стрелецлени башына уруп къагъ этигиз, тек оьлтюрмегиз!» — деп бувара шо атлыланы арасындан бириси. Башларындагъы такъыяланы, уьстлериндеги гюбени болаты гюн шавлагъа йыртыллайгъан тамаша атлылар сувурулгъан ятагъан къылычларыны сабын уруп стрелецлени эсден тайдыра, къаршылыкъ этгенин оьлтюрюп де къоя.

Атлыланы бирлери Айдемир мурзаны уьстюне ете геле. Ол къылычын къолгъа ала ва уьстюне етишген атлылагъа серпе. Артгъа тайып ол агъачлыкъны къалынына гирмеге онгарыла. Атлыланы экевю ону ёлун къыркъа. Энни огъар не алгъа, не артгъа тербенмеге кюй ёкъ. Шо мюгьлетлерде: «Сандывач! Къарлыгъач! Негер къарайсыз? Тутугъуз мени Айдемир баламны! Тез ону атны алдына алыгъыз!» — деген буйрукъну эшитип, анасыны авазын танып, къачывну къастын бёле.

Эки чапгъынчы тез атларындан тюшюп, Айдемир мурзаны эки къолтугъундан тутуп, буварывчуну уьстюне элте. Айдемир мурза анасын къыпчакъ «Къыркъкъызны» гёлеминде гёрюп, тамашагъа къала.

— Балам, таныдынгмы, анангман, — деп къыпчакъ гёлемдеги батыр тиштайпа, сесин йылытып, ушанып сёйлей.

— Неге этдинг, анам, бу авлия ишни?

— Гьуя, алай деген недир? Сен баламдан башгъа бирев де, гьатта Къыркъкъыз да айтмагъан магъа авлия деп!

— Бирев айтмаса да, мен айтаман! Этме, авлия ишни, алып гет Къыркъкъызны да, гелген ёлугъузгъа тюшюп!

— Мен сени оруслагъа есирликге къойман!

— Мен есир тюгюлмен, аманатман! Рус пачагъа аминликге мен ант этгенмен. Эргиши сёзюнден таймас! — деп Айдемир мурза тутгъанлардан къутулма къарап алгъа-артгъа талпына.

— Сен гьали де эргиши болуп битмегенсен, балам, эрнинге мыйыкъ да гёгермеген. Анангны этек тюбюнден чыгъагъан заманынг гьали де гелмеген.

— Сёзюмден тайгъанча оьлгеним къолай. Мен атама не гёзден къарарман?

— Сандывач! Къарлыгъач! Аркъанлагъыз Айдемир баламны! Беригиз ону мени атымны алдына! Тез гетебиз!

Сынавлу къызлар Чечек бийкени буйругъун мюгьлетден кютюп, Айдемирни аркъанлап анасыны ат алдына олтурталар. Чечек бийке тулпарын тербете. Къыркъкъыз да ону артындан иериле.

Гьужумну къавгъасына воевода ва ону кёмекчи юзбашы айыгъа. Чапгъынчылар кимлер экенни англамаса да, эки де асгербашы оьзлер къорулма, башын сакълама герекни тез сезе. Аманат учун пачаны алдында жаваплылыкъ да оланы эркеклигин гючлендире. Олар экиси де атылагъан от савутун онгарып терек арагъа гире ва атлылагъа гёзлеп ура. Къыркъкъызны сыдраларына къувун тюше, урулгъан тапанчалардан оланы уьч-дёртевю яралана. Яра Чечек бийкеге де тие. Тек ол сыр билдирмей тура, агъачлыкъны ичи булан алгъа барывун давамлай.

Артдан урулагъан тапанчалар токътала, Къыркъкъыз орманлыкъны къалынына гирип адашгъандай бола. Атлыланы башына тюшген Сандывач да, Къарлыгъач да ари къараса да, бери къараса да сийрек бой гёрюнмей, бары да ерде чумал, чырмавукъ сырлыкъгъан, тияран ачыкъ болуп гюнню ярыгъы сама да гёрюнмей. Атлылар уллу къыйынлыкъда ёл ала. Оланы алда барагъан беш-алтысы тар сокъмакъгъа раслаша, сонг бир чал йимик гюренге гирип къала. Гюренге гиргенлени артындан таба оьрден тюпге тюшген бийик айгъыз, чалны авзун, демек, атлылар гирген сызакъ сокъмакъны бегете. Гюренни ичинде къалгъан Сандывач, Къарлыгъач, Чечек бийке ва оьзгелери айланасына тергевлю къараса да, гюренни ичинде гьеч къоркъунч гёрюнмей. Бирден башын оьрге гётерген Сандывач къаршысындагъы бийик эмен терекни айрысында гиччирек чарлакъ ва ону уьстюнден таба оьзлеге къарап сёзссюз токътагъан бир жагьил адамны гёре. Шоссагьат окъжаясын онгарып, мажар огъун гёзлеп Сандывач огъар бакъдыра.

— Сен кимсен? Не адамсан? — деп сорай терекдеги гишиге Сандывач.

— Огъунгну магъа бакъдырма, сонг айтарман, — дей жагьил адам.

— Тюш ерге.

— Тюшемен.

Терекден тюшген жагьил адамны къара тюклю сакъалы-башы бек оьсген, уьстю йыртыкъ. Ону белинде чапгъысы, къолунда окъжаясы, инбашында мушкет тюбеги бар.

— Сиз не адамларсыз, гишини гьавчу гюренине соравсуз-соргъусуз гирип гелеми? Мен чи бу чалны-къапгъунну кёп къыйналып ишлегенмен. Мен гёзлейген къубагийикни ерине сиз тюшюп нетесиз? — деп жагьил хонтурлана.

— Биз ёл тапмай айланабыз. Билген бусакъ сени къапгъун чалынгны бузмас эдик — дей Сандывач.

— Сизге къайда барагъан ёл герек? — деп сорай атлыланы адашгъанына шекленген жагьил гьавчу.

— Терик оьзенге чыкъсакъ бажарыла, — деп къысгъа жаваплана Сандывач.

— Мен гёрсетермен сизге Терикге элтеген сокъмакъны, шайлы ёл чу бар, сиз уллу къалынлыкъгъа гирип къалгъансыз, — деп жагьил башын чайкъай.

— Сен кимсен, бу къалынлыкъда нетесен? — деп сорай жагьилге Къарлыгъач.

— Мен къыржанлагъа гьавчуман. Язны уьч айын шу къалынлыкъда йиберемен.

— Янгызмысан? Дагъы адамынг, къардаш-къурдашынг ёкъму сени? — деп жагьилден сёз алма къарай Сандывач.

— Гьалиге янгызман, гьа юрюгюз, мен сизин Терикге чыгъарайым. Сиз бу къалынлыкъгъа негьакъ гирмегенсиз. Мужукъ кютюрлеге чапгъынчылар кёп бола. Сиз де шолайлагъа ошайсыз, олай экен Терикден тез оьтюп къутулсагъыз яхшы, — деп ол атлыланы артындан ябулгъан айгъыз къапуну ачып гиргенлеге чыкъмагъа имканлыкъ бере. Оьзю билеген сырлы сокъмакъ булан арив юрютюп жагьил Къыркъкъызны Терикге чыгъарта. Къыркъкъыз десе де атлы къызлар энни йигирма бар. Бийкеси Эндирейни уллубийине эрге гетген сонг, къызланы черивю яртысына кемиген. Сандывач да, Къарлыгъач да буса бийкеси Чечек бийкени тапшурувун кютюп, черивден айрылмагъан, атлы къуллугъун узатгъан. Шо къуллукъ бираз алдынларда Гёксув айылгъа Чечек бийке гелип гетгенден сонг гючленген. Къыз атлылар бийкесинден буйрукъ гёзлеп тургъан. Буйрукъ да, бийке оьзю де савутлу къыз черивюню уьстюне бирдагъылай етишген. Эри Солтанмут оьзюне тынгламайлы уланы Айдемир мурзаны аманатгъа берегенликни юрегине сыйындырып болмайлы Чечек бийке оьзтёрече иш гёрмеге, уланын оруслардан гюч булан чыгъартып алмагъа токъташгъан. Шо ишни ол оруслар беклик къаласына гиргенче, агъачлыкъда кютмеге ойлашгъан. Йигирма атлы къызны да алып Чечек бийке Терки къаланы ёлундагъы агъачлыкъгъа етишген ва аманатны алып гелеген воеводаны алдын къыркъып, къалынлыкъда яшынгъан, гьызарлагъан. Гьызарлавгъа бу къыпчакъ къызланы оьтесиз усталыгъы бар. Оланы черивбашы Сандывач ат туякъ гьызгъа къарап, ону къачан басылгъанын, атлы къайсылай гьайдагъанны биле. Ол тюрлю жанланы, гьайванланы тавушларын айырып да, ийис алып да бажара. Бу гезикде Сандывач Терик ягъада стрелецлер этеген чишликни ийисин оьзге ийислерден айыргъан эди. Воевода ял алмагъа, ичмеге-ашамагъа токътагъан таланы къыз атлылар Сандывачны бажарывлугъу булан тапгъан эди.

Агъачлыкъны къалынына гиргенде Сандывач не буса да адаша, тек гьавчуну «къолгъа алгъандан» сонг ону юреги сабурлана, жагьил улан оьзлени тюз ёлгъа салажакъгъа не буса да инана.

Жагьил улан да, агъачлыкъны къалын ерине гелип адашгъан, атлылагъа тамаша болуп ичден тергев эте. Олар булан лакъырлашгъан аз мюгьлетлени ичинде атлылар къызлар экенге шеклене.

Жагьил гьавчу атлы къызланы Терикге тюшмеге онгайлы ерге гелтире. Сувгъа башлап Чечек бийке ювукълаша, ол оьзюню алдындагъы уланыны къолларын чече ва тулпарын Терикге сала. Бийкени тюбюндеги гючлю ат, уьстюндеги экевню авурлугъуна къажымай, тынч юзе. Сандывач, Къарлыгъач ва дагъы да бир-нече къыз атлы Чечек бийкени къуршап алып, ону аманлыгъын ойлап юзе. Терикге къыз атлылар барысы да тюшюп битмек де артдан къувунлу тюбеклер атыла. Айыкъгъан воевода тез стрелецлени Терик ягъагъа жыйып, къачып барагъанланы артындан залп урдура. Таладанокъ да яралангъан уьч-дёрт къызгъа дагъы да авур яралар тие, неге десе олар лап артда юзе. Олар Терикге батылып атлары биревю ягъагъа алгъасай. Шо вакътиде гюлле Чечек бийкеге артдан тие, ол атны алдына авуп, уланын да алып сувгъа йыгъыла. Экиси де юзюп бажармайлы тырпыллай. Сандывач да, Къарлыгъач да атлары булан ювукълашып, Чечек бийкени нечик буса да сувдан алалар, Айдемир мурза буса гёмюле-чыгъа туруп агъып бара. Ягъада къамушлагъа яшынып къарап турагъан жагьил гьавчу атылып сувгъа тюше, йыландай юзюп Айдемирге етише, сыртына да алып ону ягъагъа чыгъарта. Батылмай къалгъан он алты къыз да шо мюгьлетде ягъагъа эсен-аман жыйыла.

Сандывач Айдемир мурзаны оьзюню атына алып, къалгъан къызлагъа буйрукъ да этип алгъа тербене. Чечек бийкени авур ярасындан къан агъа, Къарлыгъач ону тез байлап, оьзюню атыны алдына ала ва черивге къошулуп бара.

Жагьил гьавчу бираз токътап ойлашгъандан сонг, ессиз атны тутуп мине ва къыз черивню артындан иериле.

Тюз авлакъда къыпчакъ атлыланы артындан гьызарлавчу атлар тюгюл, гюлле де етмес. Къыпчакъ атгъа минген жагьил атлы Сандывачны артындан етише.

— Булай къоччакъ къызлар, сиз кимлерсиз? — деп сорай гьавчу Сандывачгъа.

— Биз Чечек бийкебизни атлыларыбыз, — дей атлы къыз.

— Чечек бийке чи мени анам!

— Нечик бола? Къайдан бола?

— Мен эндирейлимен. Чечек бийке ва Солтанмут бий мени оруслагъа аманатгъа берген эди. Ондан берли дёрт йыл гетген, гьали магъа он етти йыл бола, шо саялы Чечек бийке мени танымады. Мен буса шеклендим.

Мени атым Арслан, — деп жагьил гьавчу Сандывачгъа бары да сырларын айта.

— Сен агъачлыгъда не этединг дагъы?

— Мен аманатдан къачгъан эдим. Мени мужукъ къатын авлет этип сакълап тура эди. Уьч ай алда кютюрге къачакълар чабып, сакълагъан анамны да ону уьч яшын да оьлтюрдю. Мен уьйде ёлукъмай, агъачлыкъда экеним саялы сав къалдым. Шондан сонг орманлыкъгъа гёчюп де къалдым, къыржанлагъа гьав этип доланмасам, дагъы амалым ёкъ гьалгъа тюшдюм. Кютюрге гелип аянгъа чыгъып яшасам, комендант мени ким экенимни тергежек эди, аманатдан къачгъанымны ачыкъласа магъа яшав ёкъ эди.

Шо саялы сизин булан гелемен. Сиз магъа тарыкълы адамлар экенни не буса да юрегим биле.

Жагьил гьавчуну, демек Арсланны хабарыны гертилигин-тюгюллюгюн тергемек учун Сандывач Чечек бийке булан сёйлемеге сюйсе де, ону эси ёгъу саялы шо къуллукъ бажарылмай. Айдемир мурза да атда оьлю санлы олтургъан, ондан да жавап алма къыйын…

Къызланы атлы черивю Гёксув айылгъа етише. Чечекни къызлар атдан аявлап алып отавуна гийирип, атасыны тахтамегине ятдыралар. Огъар уллу яра тийген, ёлда къаны да кёп акъгъан. Ону сыпаты агъарып тамдай, эринлери гёгерген, гоганлардай гёзлерин къансавгъан…

Оьлюр яра тийген Чечек бийке жанбазарда ингырланып агь ура, кёп сюеген солтаныны атын эсгере, Сандывачгъа буюруп Эндирейге атлы йиберте. Кюю алышынып, къолайгъа тартгъан Айдемир мурза анасыны къыйынлы гьалын англай, огъар языкъсына, къолундан гелеген кёмеги ёкъгъа талчыгъа. Къыйналагъан Чечек бийкени ягъында оьзю къалып, Сандывач, юреги къатып битмеген яш Айдемирни къыргъа чыгъып турмагъын арив гёре. Яш да анасыны ярдымчысы айтгъанны этип, къыргъа чыгъа ва эшик алда олтура. Ону ягъына жагьил гьавчу, демек Арслан геле.

— Нечикдир анабызны кюю, Айдемир мурза? — деп сорай ол пашман бий балагъа.

— Яхшы тюгюл анабызны кюю, — деп башын чайкъай Айдемир. — Мени чи ол анам экени ачыкъ, сени де къайдан бола ол ананг?

— Мен де шону себебин англап битмеймен, оьзюмню башгъа анам баргъа ошай, тек мени Эндирейде Чечек бийке де, Солтанмут да улан этип сакълап турдулар. Сонга таба англагъаныма гёре олар мени гьиллагъа сакълагъан экен. Мурады — оьз авлетини ерине руслагъа аманатгъа бермек. Бу пышдырыкъланы барында мен кютюрде мужукъ ананы янында яшайгъанда англадым. Ол анадан да мен магьрюм къалдым. Гьалиге белгилиси ёкъ мени анам да, атам да ким экенни, — деп Арслан кюстюне.

— Мени де оруслагъа аманатгъа берген эди атабыз, анабыз языкъ мени есирликден къутгъараман деп балагьгъа тарыды. Негер тарыкъ эди огъар башын оьлюмге тарытмагъа? — деп Айдемир мангалайын тута.

— Мен сизин агъачлыкъда гёргендокъ шекленген эдим руслагъа яхшылыкъгъа чыкъмагъанны. Оьлюмден мени рус мужукъ къатын къутгъаргъан буса да, юрегим сизге багъып тартды, къумукъ сёзлер гьакъылыма айрыча таъсир этди. Терки къаланы воеводасына ачувум да бар эди, шо саялы огъар гёрюнмейли сизин булан гелдим. Магъа недир къайда къалсам да болса да оьз халкъымны арасында болма герегимни англайман. Ахырым не болажакъны билмеймен, тек сизден айырылмагъа сюймеймен…

— Мен де сени бек ушатып къалдым, мен болгъандай боларсан. Атабыз мунда гелгенде, сени масъалангны чечербиз, — деп Айдемир табулду Арслангъа сабурлукъ сала.

— Атагъыз Солтанмут мунда гележекми дагъы? — деп сорай Арслан.

— Сандывач бажив ону артындан атлы йиберген, анабызгъа авур яра тийгенни хабарын эшитгенде ол гелмеге герек чи?

Солтанмут уллубийни тири башын шо вакътиде аз къайгъыдерт къуршамай. Мычыгъышлар гелип олтургъан къачылыкъ къабакълардагъы къалмагъал да таман. Онда яшайгъан яшоьрюмлени кёбюсю авур авлакъ загьматдан баш къачырып, енгил къазанч, гьавайын мал излев булан машгъул. Оьз къыйынын ашап яшайгъан гьалал сабанчылар жыйгъан аз-маз мал-матагъгъа гёз къаратагъанлар да къачылыкъ къабакъларда аз ёлукъмай. Онда етишмеги булан уллубий Солтанмут къатты чаралар гёре, элни малына къол узатагъан жинаятчылагъа рагьмусуз янаша. Сабанчы къумукъну уьй палтарын урлагъан къачылыкълы эки жагьилни ол орам уьстде халкъны алдында асмакъгъа илдире. Бир-нече уручуну ёрмеге де тутдура.

Къачылыкъ къабакъларда эки гече-эки гюн де къалып Солтанмут, бир-нече ясавлары да булан Эндирейге къайтып геле. Ёл бойда ондан-мундан лакъыр этиле. Нуцал бий сёз ала.

— Яхари, мен токътагъан къонакъны абзарында къужурлу иш болду, — деп кюлемсирей ол.

— Оьзюнг кюлеген булан битмей, бизге де эшитдир, биз де тайдырайыкъ гёнгюбюзню тотун, — дей уллубий къардашы Нуцалгъа.

— Къонагъым Темирбийге мен барып, экинчи гюн ону уьстюне мычыгъыш къонагъы Гюжюй де тюшдю. «Къонакъ къонакъны сюймес, уьй есси эккисин де сюймес» дегенлей эди, буса да чыдадыкъ. Уьй есси мычыгъыш къонагъына менден де артыкъ абур этди, бек сыйлады. Ону да мен ёлгъа йибердим. Мычыгъышлы етишип гелеген уланын да артына такъгъан. Огъар да уьй есси тергев бермей къоймады.

Ахшамгъы ашдан сонг къонакълар да, уьй есси де рагьатландыкъ, юхлама ятдыкъ. Мычыгъыш къонакъны етишип гелеген яшоьрюм уланы буса гече орунундан туруп къыргъа чыгъа экен. Уьй есси де ол гьажатына чыкъгъан деп ойлаша. Гьакъыкъатда не болгъанны буса эртен билип къалдыкъ…

Эртен уьй есси мычыгъыш къонагъы Гюжюйню атын арандан чыгъартып берип, арбасын екмеге кёмеклешип айлана. Арбадагъы биченни аз гёрюп, уьй есси дагъы да бир сенекни сала туруп къараса, арт дёгерчикге ювукъдагъы ялкъынны арасындан къыргъа къойну какичи чыгъып тура.

— Бу недир, къонагъым Гюжюй? — деп сорай уьй есси къонагъына, какични гёрсетип. Сайки оьзю билмейген бола…

— Валлагь бар сагъа о сени къойну какич, мени дики къонагъы…

— Сени арбангда не эте дагъы мени къоюм?

— Бизин гант этген бар сагъа бу ишни. Янгы башлай тура ол уруну, гьызын яшырып бажармагъан, айып этме, ваший. Гантны оьзюне де билдирмей къояйыкъ, тилеймен, билдирсе гант уялып, дагъы урламайгъан болуп къалажмакъ» — деп мычыгъышлы уланыны айыбын яшыра намусуна юк сала… — деп хабарлай Нуцал бий.

Солтанмут ва ону булан бирче бары да ясавлар хабардан леззет алып, къангъанча кюлей.

— Гюжюй йимик уста тарбиялай буса эдик биз яшоьрюмлерибизни яхшы, саламат ишлеге де, — деп Солтанмут хабардан натижа чыгъарта.

Атлыланы ёлу узатыла, олар Эндирейге ювукълаша, уллу Керменге ете геле. Ёкъ ерден шайтан ел чыгъып, хумну-чангны учуруп-айландырып, юн сомалакълардай бурмалап, оьрге гётерип, сонг ерге тюшюрюп дёгерекни чарс алдыра. Атлылар токътап, сыкълашып, гюпге топлана. Ясав батырланы тюбюндеги аргъумакъ атлар девюрсынып, танавларын къычыртып, туякъларын къагъып, къулакъларын къысып чишдей тургъуза, ессини тизгин тартывуна да тынгламай. Гьайванлар уллу къоркъунчлукъну, уллу балагьны сезе.

Чарс ачылып, чанг жабаргъа яйылып да битгенче шо ерде бирдагъы аламат башлана. Минг ат туякъны тавушу йимик оькюрюп, кёк гюмезинде минг чыракъ якъгъандай шавлалы яшмын яшнай, кёк кёкюрей. Гючлю кёк кёкюрев, шавлалы яшмын яшнав бирнече керен такрарлана, къавгъа ва сокъур этердей гючлю ярыкълар юрекге къоркъув бере, адамны тюк-тюгюн тургъуза. Артдагъы кёк кёкюрев чю адамны къулакъ пердевлерин ярардай, эсден тайдырардай гючлю чыгъа, яшмын ерни тюшген инени гёрердей шавлалай.

— Вуллагь ювукъ арада бир ерге чи кёк урмагъан буса амал ёкъ, — дей Солтанмут уьркген аргъумагъыны тизгинин тарта туруп.

— Не буса да кёк къургъакъ кёкюрей, чыкъ сама тюшмей. Бу аламат бир балагьгъа сама тюгюлмю экен? — деп Нуцал ясавланы юреклерине аз-маз дерт сала.

Арадан кёп де гетмейли, чакъ бираз ачылгъандай бола, къургъакъ гьавагъа бавукъ елни сеси къошула, тыныш алыв тынчлаша. Солтанмут ясавларын юртгъа багъып алгъа тербете. Уллу керменни онг якъда къоюп олар Акъташ оьзенге тюшмекде бирдагъы аламат сеслене.

Кёкню тунукъ кёкюревюмю, ертербенивню дангъымы, не де ювукъда авагъан ярланы къувунлу ангымы — англашынмай, не буса да Акъташ оьзенни онг ягъасындагъы Къызыл ярдан таба гючлю атылыв тавуш гелип, ону булан бирче де оьрге къара тютюн бокъурап, яр башгъа чыгъагъан от-ялын гёрюне. Адамланы гьуя-гьарай сеслери де къулакъгъа чалына.

Оьзен ягъада оьзю де токътап, ясавларын да токътатып, Солтанмут айлананы яхшы тергеп къараса, бары да къавгъа, гьарай-гьурай къувун Къызыл ярны тюбюндеги устаханалардан таба геле, от-ялын да онда гёрюне, къара тютюн де ондан бокъурай.

Солтанмут булан бирче ясавлар Къызыл яргъа тез етишип, атлардан тюшюп, тергесе, алтын-гюмюш устахана къурчакъ уьй йимик тынч бузулуп, пара-парасы, хум-хуваты чыкъгъан, ону къалкъысы бирев гётерип тайдыргъандай бир якъгъа тюшген, къара керпич тамлары ичге де, тышгъа да авгъан, къулач етмес чинар аркъалыкъ къол таякъ йимик сындырылгъан, ирахылар гьар якъгъа учурулгъан. Бинаны ичиндеги бары мал-матагъгъа от тюшюп гюе, устахананы арт тамындагъы темир мечни янында таш кершенни алдында сойралып ятгъан ва ярты гюйген адам гёрюне. Ол устахананы есси, уллубийни от савут ва алтын-гюмюш устасы шаир Мухтарны сюеги эди. Огъар кёк ургъан, уьстюне аркъалыкъны гесеги тюшген. Ону гёрюп Солтанмутну ва устаханагъа гирген бир-нече адамны юреги бузула. Адамгъа къайда ва не заман не боларны айтмагъа билмейсен. Шаир Мухтарны булай хатардан оьлмеге эби бармы эди. Гишини оюна-эсине гелеген ажжал да тюгюл-хапарсыздан кёк уруп оьлмек. Сююмлю шаирини сюегине къарап Солтанмут ону кёп такрарлайгъан: «Гьайт, алашам, ат чабарынг майдандыр, Аллагь билсин бизин ажжал къайдандыр?» — деген сатырларын эсге ала.

Кимни ахыры нечик битежеги гертилей де белгисиз. Шаир Мухтар яшавдан къуванып ону гёзелликлеринден тоймай, загьматдан ялкъмай чалышагъан гючлю ругьлу адам эди. Ол уста гьисапда темир-таш, алтын-гюмюш ишлете, янсав от эте, ясавлар учун атылагъан савут да ясай. Ону устаханасында юз пуддан да артыкъ тюбек от бола. Шо мадданы Солтанмут элтдирип битмей тургъан… чола тапмагъан. Хатар балагь буса… чола тапгъан, кёк ургъанда тюбек от да атылгъан, ону есси де оьлген…

Бираз алда гючлю кёк кёкюрегенде, Устахананы къырыйагъачына яшмын тийген, учгъун къалкъыны ягъа къамушларына къабунуп ялын ташлагъан, от ирахылагъа, терезе такъталагъа къабуна, ондан таба гьамаргъа етише, къуруп гьзир турагъан янсав от-юз пуд портлавуч — ялынны учу тийгендокъ юз топ ургъандай гюч булан атыла. Натижада устаханагъа да, ону есси пагьмулу шаир, уста Мухтаргъа да къара гюн тува… Гишиге болмасын олай яманлыкъ…

Солтанмут сардар кёп урушларда-савашларда болуп оьлю къурбанланы аз гёрмеген. Ону юрегини назик тамурларына языкъсыныв якъдан таъсир этмеге, талчыкъдырмагъа къыйын. Буса да шаир ва уста Мухтарны хатардан оьлмеги ону жанын авуртдура, языкъ сыныв гьислерин къозгъай, эргишини сийрек гёзьяшларын тёкдюре…

Хатар балагьны къурбаны шаир ва уста Мухтарны Солтанмут ахыратгъа бусурман адатланы ёругъунда гьазирлете, ону гёмювню, артын-алдын этивню борчларын оьз бойнуна ала.

Солтанмут шаир Мухтарны тазиятында турагъаны уьчюнчю гюндюр. Шо вакътини ичинде ол олжасын оьз ожагъында гёрмей. Ондан алдагъы гюн де Чечек бийкени сеси уьйде эшитилмей Солтанмут къатыны хуйлангъанны билип, ону оьзю ачылгъанча къоюп, замансыз ёлугъув излемей чыдап тура. Алда бир керен де Чечек бийке эрине хуйлангъанда атасыны улусуна гетип, къурдашы Сандывач да булан къайтып гелип, сонг ачылгъан эди. Гьали де шолайдыр деп Солтанмут олжасына ончакъы талчыкъмайлы, тазиятда токътавун узата. Нечакъы десе де пагьмулу адам оьлген. Пагьмулагъа буса Солтанмут гьаман да абур эте.

Тазиятда токътагъанына уьч гюн бите туруп, экинниден сонг Солтанмутгъа олжасыны гьакъында аччы хабар етише.

Къарлыгъач, Гёксув улусдан атланып гелип Солтанмутгъа, Чечек бийке авур яраланып атасыны ожагъында ятагъанны айта. Тез етишмеге герек.

— Сав сама дюрмю оьзю? — деп сорай Солтанмут, бузулуп-тарлыгъып сёйлейген Къарлыгъачгъа.

— Ичинде жаны чы бар, сени гёрсе къолай болса да ярай эди, — деп Къарлыгъач янтайдырып сёйлей.

Бир къайгъыны уьстюне бирдагъысы, лап гючлюсю, кёп сюеген олжасыны оьлюр гьалы Солтанмутну болатдай ругьуна кириш окъдай къатты тие. Тек ол къажымай, тышгъа сыр билдирмей, яралангъан юрегине ягь салып, тез аргъумагъына мине, Гёксув айилгъа багъып ёлгъа тюше.

Бир къайгъыны уьстюне бирдагъысы Солтанмутну дёв тёшюн къысгъачгъа салгъандай къыса, аркъа-белин яр басгъандай иелте, елке тамурун ошгъутуп, къудратлы бойнун салландыра… Санларында осаллыкъгъа ер ёкъ батыр Солтанмут къамуш ярагъан къабан йимик къатты бара. Олжасыны атаюрту Гёксув айилгъа ол гече ортагъа етише.

Эри уьстюне етишеген вакътиге Чечек бийке жан берип де, кёрге гьазирленип де битген эди. Черив къызардашлары ону сюегин жувгъан, чачын тарап, къыркъ айырып эшген, аякъларына магьси чарыкъ, уьстюне дарай гёлек, башына къуш къанаты булан такъыя гийдирген. Чечек бийкени чиредей созулгъан сал сюеги эмен агъачдан ишленген табутгъа салынгъан.

Черив къызардашлары Чечек бийкени къыпчакъ мердишге гере гёммеге гьазирлегенни англагъан Солтанмут, оланы къасткъылывуна хонтурланмайлы, саламат гёрюне ва оьлюге бусурманча альгьамын эте. Сонг ол олжасыны башлыгъында олтуруп, ону буздай сувугъан, бираз саргъайма да башлагъан, тек аривлюгюн тас этмеген жансыз сыпатына къызгъанч къарап ичинден ясин охуй. Шо вакътиде ону онг ягъына гелип уланы, Айдемир мурза эретура.

Атасы огъар бурулуп да бакъмай, охувун узата. Неге десе аманатгъа берилген авлети Гёксув айилгъа нечик гелгенни ол биле. Ону хабарын огъар ёлда Къарлыгъач айтгъан. Къыркъкъыз воеводагъа гьужум этгенни де, Чечек бийкеге оьлюр яра Терик оьзенде тийгенни де Солтанмутгъа Къарлыгъач айтгъан. Уллубийден Къарлыгъач табулгъан гьавчуну — Арсланны хабарын да яшырмагъан. Бу маълуматлар барысы да Солтанмутну яралы юрегин дагъыдан-дагъы толтургъан, тек ол шону гьакъында Эндирейге къайтмайлы сёйлемесге токъташгъан. Не уланына, не де Арслангъа ол юз алышдырмагъан, рагьмулу, гьайлы болуп гёрюнген.

— Яман иш болду атам, энни бизге не амал? — деп Айдемир мурза атасыны онг инбашына къолун астаракъ сала.

— Не амал деп душманлар айтсын! Бизин амалыбыз, эбибиз табулар, балам, — деп Солтанмут уланыны гиччирек къолун сыйпай.

— Бек языкъ болду, къыйналды анабыз, яра бекден тийген эди, — деп агь чеге Айдемир.

— Озокъ да жан бермек къыйын. Этме кююбюз ёкъ. Эгер магъа тынглагъан буса анангны къысматы башгъачалай болар эди…

— Гьали энни оьлюню айыплай турмайыкъ, атам, Аваби устаз да айтгъанлай, «аввалда шулай буюргъандыр».

— Дагъы бетерин Аллагь бермесин, балам, — деп маслагьатлаша уллубий.

— О да герти, атам.

— Биз оьзюбюз сав экенге шюкюрлюк этейик, балам. Сагъа да магъа да гьалиден сонг уллу агьвалатлар къарагъан. Биревлер оьле, биревлер къала деп, — Солтанмут сюекни янындан тайып къыргъа чыгъа, арты булан гелген уланына ол насигьатын узата. — Къалгъанлар яшамаса ва яшав учун ябушмаса къутулмай… Биз энни ананга тарыкъ къуллукъланы Къыркъкъызгъа толу кюйде тапшуруп, ону ахыр ёлуна салайыкъ. Атаюртун нече де кёп сюе эди Чечек бийкебиз. Шо саялы ону Гёксуз айилында, оьзю васият этген Къургъан тёбесинде, таш Бабайны аякъ тюбюнде гёмейик. Энни гече геч вакъти, азгъа ял алайыкъ, эртен къуллукъланы кютербиз, — деп ол ял алыв отавгъа гете, Айдемир де оьзю ятып эс тапгъан тахтамегине къайта.

Ислам динни къанун оьзеги шариат оьлюню шо гюнокъ акъ гебинге де чырмап, бетин-башын да яшырып гёмдюре буса, Тенгириге къуллукъ этегенлер оьлюню бетин ачмагъа, ону уьстюне сайламлы милли опурагъын гийдирмеге, эмен агъачдан ишленген сандыкъгъа салмагъа, ожакъда уьч гюн сакълап савболлашмагъа ихтиярлы. Чечек бийке булан савболлашыв, ону ахырынчы ёлуна салыв лап шо къайдада — къыпчакъланы мердишинде юрюле. Солтанмут, Айдемир ва черив къызардашлары бийкени Къургъан тёбеде, таш Бабайны аякъ тюбюнде, атасы Бюрчебий Дапюкню къабуруна ювукъда гёмелер. Ону кёрюне биревю дюньяда тарыкъ болажакъ матагьлар: уьй савут-саба, алтын тагъымчакълар, къылыч, ашарлыкъ салына, къабуруну уьстюне къара байталны къаны себиле. Гьасили Чечек бийке ол дюньягъа Тенгири арив къаршылар йимик онгарылып йибериле…

Аявлу олжасын Солтанмут уллубий, азиз анасын Айдемир мурза Гёксув айилда къара ерге де тапшуруп, Тенгириге де аманат этип, оьзлени бийлигини башгенти Эндирейге къайталар. Олар оьзлер булан Арсланны да алып геле. Ёлда болгъан лакъырлашывланы натижасында Солтанмут хыйлы маълумат ала, Арсланны къысматы Теркиде нечик къыйынлыкълагъа тарыгъанны биле, ону сав къалмагъына сююне. Арада болгъан терсликлени Солтанмут оьзю де гече, Арсландан да гечдире.

— Бугюнден сонг мени бир уланымсан, — деп Солтанмут табулду Арсланны оьз бавруна баса, — Мени отавумда яшажакъсан, Айдемирим йимик болажакъсан. Анангны да мен табарман, сени янынга гелтиртермен, — деп сёз бере уллубий. Арслан огъар инана ва сююне. Шюндан сонг ону янгы яшаву башлана.