Экинчи гесек
Ташгечив
Терик-Солакъ тюзлюгюне багъып тавдан энишге кёп сувлар агъа. Тавтюп аркъалардан оьтегенде бийик къая-яр эрневлеринден къутулуп оланы бирлери сай ягъалы, алаша хырлы оюлмалагъа тюше. Шо заманда оланы сувлары оьзенни хырларындан оьрге чыгъып, ер-ерде эки якъгъа яйылып агъа. Яйылыв сувлардан тюзлюкде батывлар, кёллер, чюнгюллер амалгъа геле. Оларда сув оьсюмлюклер: къыякъ, къамуш, оьлен, къарачувакъ бите, сув къушлардан: къыркъаз, къув, къырбабиш, кёп тюрлю чабакълар, балыкълар яшай. Тюз авлакъны кёп яны онда жан-жанывар, сув оьсюмлюклер учун пайдалы буса да, топуракъчылыкъ, гьайванчылыкъ учун онгайсыз. Шо гьал айрокъ да Акъташ оьзенни этек бойларына хас. Оьзенге Ярыкъсув да къошулуп топуракъны уьстюнде сув ятагъан ерлени къадары арта. Онда арба гьайдамагъа, атланып оьтмеге, керван гечив салмагъа бажарылмай. Асгер сакъламагъа да, дав бекликлер ишлетмеге де онда онгайсыз. Шону англайгъан Солтанмут асгер сакълавну, керван гечив салывну, ел ишлевню масъалаларын Яхсайсув ва Терик оьзенлеге байлай.
Эндирей бийликни гёрмекли оьзенлери Яхсайсув, Ямансув энишде, тюзде бир-бирине къошула ва гелип Терик оьзенге тёгюле. Шону учун да Солтанмут, Яхсайсувну «Ташгечив» яйылмасындан, генг ташлыгъындан пайдалана. Гечивню биревю боюнда, Яхсайсувну сол ягъасында русланы гиччирек «острогу», демек къаравулханасы барны биз айтдыкъ. Онда гиччирек юрт барны да эсгерген эдик. Гьали Солтанмут шо ерде асгер беклик — кермен ишлете, сайламлы ясавларын онда сакълавда къоя.
Асгер бекликлер, гиччирек керменлер Солтанмут Яхсайсувну оьрюнде, Бетъаркъаны сол къаршысында, Солакъ оьзен денгизге тёгюлеген Учда, Бавтогъайда, Мингатлыда да тикдире. Гьар бекликде ол уьч-дёрт топхана да къура. Топханаланы ва «орус топланы» Солтанмутну темир устасы рус топчу Петро Эндирейде ясай.
Бекликлер булан бирче он минг ясавун да чабувулгъа гьазирлеп ол «оруслагъа къаршы ябушувда оьзюне кёмекге гележек» деп сёйлешинген Тюркия, Кърымтатар ва Ногъай савутлу гючлерин гёзлей. Ону гёзлевю «къамушгъа атгъан окъ йимик» бошуна гете. Тышдан огъар бир кёмек де гелмей. Рус пачаны къудратлы асгер гючюню алдында Солтанмут дангылда къагьрулу еллеге чул бермейген эмен терекдей янгыз къала. Еллер-боранлар йимик уьфюре огъар Терки къаланы воеводасыны гючлю къоркъув беривлери де, гьатта ярашывлукъгъа чакъырагъан барышыв насигьатлары да. Энни огъар рус пачаны къуллукъчуларыны яхшылыкъгъа айтылгъан яравлу сёзлери де, яравсуз болуп, увдай аччы тие. Тюркияны солтанындан, кърымтатарлардан умутланагъан кёмекге этилеген хыял буса огъар балдай татли тие. Гьакъыкъатда ону шо хыялы да бошуна гете. Солтандан да, хандан да огъар кёмек чи нечик де, гьатта маслагьат сёз де гелмей. Оланы оьзюнде къулагъы ёкъну Солтанмут билмей тура. Иран шагьдан тийген къатты къапас, «къапландай къайыр солтанны», чайырдай йымышатгъанны хабары огъар етишип битмеген. Тюркия солтаныны «беюк савашгъа гиришген» оьзлеге Сайдар бей башчылыкъ этеген азаплары булан янычарларын Иранны шагьы Аббас Эрзерум-Сарикъамуш бойда «къурбангъа союлгъан маллардай» къыргъан. Тюркия солтаныны инангъан пашасы Сайдар бей башын-аягъын танымай къачгъан, бираз къаршылыкъ этмеге къарагъан Кърымханы Герей урушда авур яралангъан. Ногъайны Алисолтан мурзасы шо къыргъында иранлагъа есир тюшген. Эгер бир-нече йыл алдын османлыланы къоччакъ ордусу иранлыланы къызылбашларын авчулар къуршагъан къыр эчкилени гьалына салып къыргъынгъа тарытгъан эди буса, бу гезик къызылбашлар османлыланы кийиздей ийлеген, йымырткъадай уватгъан, къорлукъгъа бири де къалмайгъан даражагъа салгъан.
Пагьмулу сардар Аббас шагь Иранны асгерин янгыртып къургъанлыкъ, чачылышып урагъан от тюбеклеге, топланы гюллесин къоллавгъа айрыча агьамият бергенлик къызылбашланы дав уьстюнлюклерине кюрчю бола.
Иранны бажарывлу, уллу сардары, къудратлы шагьы Аббас булангъы давда уьстюн гелип бажармагъан солтан, ону аркъадашлары — кърымхан, ногъай мурзалар энни Солтанмутну «Терки къалагъа гьужумуну» гьакъында ойлашмай.
Иран — Тюркия «беюк савашыны» гьакъында ахыр да оьзюне маълумат етишген Солтанмут, урушда утгъан шагьдан намартлыкъ гёзлей, шо саялы рус «падишагь булан ярашмагъа, тарыкълы буса уланы Айдемирни аманатгъа бермеге» токъташа.
Солтанмут Ташгечив юртну баш орамы булан астаракъ юрюп, Яхсайсув оьзенни алаша яр ягъасына гелип эретура ва якълагъа къарай. Сол якъда Яхсайсувну бою булан оьрге багъып узатылагъан тюз авлакъ, тарлавлар, бавланы емиш тереклери гёрюне.
Оьзен тавтюп аркъалардан энишлегенге гёре тёбен багъып сабурдан агъа, ягъасында оьсеген тал тереклени къызгъылт, назик бутакълары ярдан салланып, булгъанчыкъ сувгъа ишыла. Арекден назик сомалакъдай гёрюнеген сув, ювукълаша туруп иннырдай генглеше, яйылма бола. Сувну тюсю бир бойда тунукъ гёрюнсе де, Ташгечивге ете туруп тонга, сюзюге, адам да, гьайван да ичердей тюрлене. Неге десе агъагъан сувда нас сакъланмай.
Оьзенни сабур агъымындан къуванып Солтанмут тёбен якъгъа — темиркъазыкъ-гюнбатышгъа къарай. Онда, оьзенни эки ягъында сырлыкъгъан агъачлыкъ, от-орман гёрюне. Бираз арекде къарасувлар да, оланы къурдашы къара къамуш да кёп ерни тута. Солтанмутну гёзлери не буса да орманлы якъгъа тарта, неге десе Ногъайгъа элчиге йиберген узукъариси Нуцал бий атлылары да булан шо бойдан таба гележек болжал етишген…
Солтанмут оьзен ягъагъа бирдагъы гюн де чыгъа, элчисин гёзлей, тек ол гелип чыкъмай.
Ногъайгъа гетген элчи Нуцал бийни геливю гечени бар заманына раслаша. Юрегиндеги дерт юхлама къоймай турагъан Солтанмут абзаргъа ат туякъ басылгъандокъ биле, гиччи къардашын алдына чыгъып къаршылай. Экиси де уьйге гирип сорашалар.
— Айт гьали, иним, не халкъдыр ногъайлар? — деп сорай Солтанмут, — оьзлени гьакъында бир зат да билмейли йиберген эдим сени. Уьстевюне ногъайланы мурзасы Къазый де бек макътана эди…
— Не халкъ болсун, агъам, яшаву авлакъда, къонушу отлавда, сувларда, атсыз-тюесиз бир де амалы ёкъ…
— Савутлу гючю нечикдир, ордусу уллуму?
— Савуту — окъжая булан сюнгю ва къылыч.
— От савуту эркинми?
— От мылтыкълары бар, тек ону атагъан кююн гьали уьйренип туралар. «Мундан тес, мундан гес — болду-битди бир мынтыкъ» — деп мурзасы сан да этмей мылтыкъны, бизинче тюбекни. Къылычны, окъжаяны, бичакъны ол инамлы санай от савутдан эсе, къоллама да тынч гёре…
— Ашы-суву недир?
— Ашы-акъ къатыкълар, жыжыкъ къувуруп сари чай, биздеги къансюер чай оьзю, отагъаны жыжымында чапилек биширелер, этге къазан асалар, бавурсагъы бола, къымыс — боза ичелер. эсирикни гёрмедим…
— Къылыгъы-адаты нечикдир?
— Къырлыкъгъа-къыйынлыкъгъа чыдамлы халкъ, атгъа гьюнерли, югюрюк аргъумакъны, тулпарны кёп сюелер, уллусуна — атайына — хожасына абур этелер, мурзасына-ханына тынглайлар…
— Урушгъа нечикдир?
— Бир урунуп, чабып алма бек гьюнерли атлылары, кёп асгерге къаршы турувдан сакълар нече де, кърымтатарлар, османлылар, къарачайлар булан бириксе чи рус асгерлеге урунуп да йибере олар, тек узакъгъа чыдамай… Аштарханны орус елеген сонг Ногъайны мююзю сынгъан, энни ону аслу гючю гёчювюлде. Бир-бир ногъай гюплер Терикни сол ягъа боюнда бизин тюмен къумукъ бийлени ерлеринде гёрюне башлагъан. Татавул къазып Терикден сув алып, къуюлагъа толтуруп, орунлашып бир ерде кюлю тёбе болгъанча олтуралар…
— Агьлю яшаву нечикдир?
— Мен баргъан ердеги ногъайлар чы макан тутуп яшай, ер сюре, сабан сала, мал-тувар сакълай. Оланы къазма къотанлары, къамуш къоралары бар. Будайны гьангалагъа — кюмеслеге тёгюп къурагъа яшыра, къышгъа къавдан отлав сайлай, йылкъыны эркинине отлата.
Ногъайланы кёбюсю гёчюп юрюй, эки дёгерчикли къозалакъ арбагъа тюе де егип, ону уьстюне агьлюсюн де къондуруп, гьайдап туралар чёлден, отлу-сувлу майдан ёлукъгъанча, онда къонуп да къалалар… Гелинни чувулдуругъу, олар айтагъандай — «шыбылдыгъы» къозалакъ арбагъа къондурула. Къысгъа айтсам, ногъайланы кёбюсю гьали де «авлакъ-къыр» халкълар демеге ярай. Озокъ да атны, савутну олар бажара, чапмагъа, чалт уруп алмагъа гьазир, тек оьзлени бир ерин беклеп, къамалып токътавну ушатмайлар, душман гюч этген ерден тайып, башгъа ерге гёчюп сыйыналар… Билмеймен, бизге олардан оруслагъа къаршы урушда кёмек болармы-болмасмы? Иранны шагьы «къудратлы солтанны» ва ону аркъатаяву кърымханны тозгъанлыкъ ногъай мурзаланы юрегине къувун салгъан. Оьзлер де айтгъанлай олар, «гьали бир ур шу!» — деп токътагъангъа ошай…
— Олай деген недир?
— Ябушмагъа чыкъгъан эки ногъайлы бир-бирин яхшы ачувландырмай туруп токъалашмай экен. Бириси бир ургъанда, юмурукъ тийгени огъар: «Гьали бир ур шу!» — деп айта экен. Ол ургъанда ачувланып, сонг ура экен биревюсю, не де урмай къоя экен.
— Олай буса биз де оруслагъа: «Гьали бир ур шу?» — деп къарап турайыкъмы» Ёкъ, бизге олай ябушув герекмей! Урдуруп битген сонг герекмей урмагъа, сагъа тийгенче уруп пайын алмагъа тюше.
— Мен айтгъан масхара мисалдыр, гьакъыкъатда ногъайлар чарчымлылар, урушда къаттылар.
— Казый мурза не деп инандырды?
— Бу йыл оьзю Теркиге чабып бажармайгъанны билдирди. «Англайсан чы, тыш агьвалатлар да алышынгъан» — деди.
— Не алышынса да мурза берген сёз еринде къалма герек эди, иним. Гючден салгъан гёзню нюрю болмас. Ногъайгъа барып гелтирген маълуматынг мени учун пайдалы, разимен. Энниден сонг да сагъа къыйматлы тапшурувлар табулар. Сен гьали эрсанынга гиргенсен, къагьруманланы ал сыдрасына къошулгъансан, шатман, — деп инбашына къагъып абурлап Солтанмут уллубий гиччи къардашы Нуцал бийни рагьатланмагъа къоя. Эндирейни уллубийи буса рагьатланывну, юхуну билмей гечени хыйлы янын «ирагь туруп» дегенлей оьтгере. Уругъа не де оьзге тюрлю намусгъа байлавлу сакълавда токътагъан бир-бир яш игитлер юхлап гечеги сакълавчу борчун йырып къоймас учун хынжал тюп бичакъ булан женекей бармагъын ярып огъар туз себип токътай болгъан дейлер. Солтанмут женекей бармагъын ярып туз сепмесе де огъар юрегини ярасына туз себилгендей къыйын…
Батыр сардарны юреги авруйгъанлыкъгъа айып этмеге тюшмей. Шо ону осаллыгъындан тюгюл, сюювден, баш авлетине бакъгъан аталыкъ сюювден! Ону тунгуч авлети Айдемир мурза атаанасы чы нечик де, гьатта ятлар да сюер йимик исбайы ва асил къылыкълы улан.
Айдемир мурза 14 яшына янгы чыгъып тура. Ол Аваби эфендини мактабында охуп табиат билимлеге ес йимик, мадраса да ругьани дарсларын гечип де, динден тийишли англаву бар. Буса да ону табиат билимлер, адабият, маишат, сиясат, инчесаниат масъалалар, дав ишлени сырлары иштагьландыра. Атасыны уллу гьаким даражасын да, шавхал къардашы булан ону оьчлюгюн де, рус пачагъа сыйынмагъа талпынывун да Айдемир англайгъан даражагъа етишген.
Рус пача булан маишат, сиясат аралыкълар Эндирей бийлик учун сыралы, пайдалы экенни Айдемир оьзюню сююмлю устазы Аваби эфендиден кёп керенлер эшитип биле.
Рус хасиятны аз-маз уьйренмеге Айдемирге бирдагъы себеп де бар. Эндирейде топчу уста болуп къалгъан рус есир, сонгунда азат Петрону уланы Сергей ону булан къумукъ мактапда охуй. Рус яш булан къурдашлыкъ къумукъ яш мурзагъа пайдалы болуп чыгъа. Гьар гюнлюк ёлугъувунда: дарсда, оюнда эки де яш къурдаш бир-бири булан эки тилде сёйлей. Сергей ювугъуна рус сёзлени, Айдемир де огъар къумукъ сёзлени уьйрете. Оюн-муаллимсиз уллу мактабдыр, гьар гьаракат, гьар сёз онда артсыз-алсыз такрарлана, эсде беклешдириле, ойда сакълана, уьйренчикге айлана. Башлап Айдемир «мая», «твая» «незнай-знай, карапчил, баранчук, урубит, башка долой»» йимик сёзлени ярты русча, ярты къумукъча айта эди буса, бир йылны ичинде Сергей булан толу лакъыр этмеге бажарагъан бола. Атасы да, устазы да Айдемирни тиллеге иштагьлыгъындан къувана, ол орус тилни уьйренмекге уллу девлет агьамият бере. Сув башлап аз ерни ашап, оюп, сонг шо ерде кёл амалгъа гелегенде йимик, Айдемир де башлап ят тилни учун-къырыйын гемире, оя, сонг буса рус тилни уллу денгизини толкъунларыны гючюн сынай.
Къурдашы Сергейни уьюне баргъанда Айдемир ону гиччи къызардашы Галя булан да, ожагъында къаршы гелсе агьлюню башы «дядя Петя» булан да русча сёйлеп йибере. Рус адамлар яшны оьзлени ана тилине гьасиретине сююне, огъар тилни яхшы уьйретмеге чалыша.
— Къумукъну гележеги рус халкъ булан байлавлу, — дей уста Петро, — рус тилни уьйренмек сагъа да, сенден сонг туважакълагъа да пайдалы…
— Мен де шолай ойлашаман, дяд Петя, рус тил къумукълагъа бек тарыкъ. Муна, атабызны уьстюне Терки городокдан руслар геле. Олар булан русча сёйлемеге буса адамыбыз табулмай. «Тилмач нету» — деп бозара къала атабыз. Мен буса огъар тилмач да, девлет хадым да болуп ону элчиханасында ишлежекмен, — деп Айдемир рус «дядясына» яшлыкъ умутларын ача.
Айдемир рус тилни йимик рус халкъны оьзюн де къумукълагъа ювукъ гёреген пикруда тарбиялана. Уланыны шо айрычалыгъын гёзалгъа тутуп атасы: «Айдемирим орусну ят санамай, Терки къалада орусланы арасында бир вакътиге яшамагъа ол къаршылыкъ этмес бугъай?» деп ойлаша. Уллубийни халбат ою ачыкъламагъа ярардай тюз де чыгъа. Айдемир рус беклик къалагъа заманлыкъгъа бармагъа къаршылыкъ билдирмей.
— Балам, Айдемир, сен энни кёп агьвалатланы англайсан, мени бойнума аз авурлукъ юкленмегенни сен билесен. Мен авур юкню тюбюнде, къоргъашын гётерген эшекни йимик чёгеленме герек эдим. Балики чёгеленмеге де имканлы эдим, эгер насибиме аркъатаявум сен ёкъ бусанг… Лап да инангъаным, сужда къылгъаным сенсен, балам. Тынгла гьали бир-эки авуз сёзюме, — деп янаша уланына Солтанмут.
— Яратгъанны сыйлы китабына йимик тынглайман сени сёзюнге, аявлу атам, — деп Айдемир атасына оьрлюкню, сыйлавну икрамын этип, онг ягъына бурулуп онда олтургъан Авабиге къарап иржая. Сайки атасына къайтаргъан жавабын устазы ушатармы экен деп тергей. Устазы да шекиртине разилигин билдирип илиякълы иржая.
— Улугъ падишагь Михайла Федравич булан мен ярашмагъа герекмен, — деп Солтанмут уланына къарап аз-маз кюстюне.
— Рус пача булан яраша экен, кюстюнмейли, сююнмеге тюше, гьюрметли ата. Мен рус адамланы гьали танып, ушатып тураман. Рус адамлар булан танышмагъа-барышмагъа тынч. Оланы яшлары да къурдашлыкъгъа инамлы. Руслар яхшы, — деп Айдемир уллу гишидей, бишген-тюшген сынавлу сиясатчыдай обурдан сёйлей.
— Не билесен, балам? Сен чи гьали де «къой да, къый да гёрмегенсен» демеге ярай. Билмек учун кёпню гёрмеге тюше, — деп атасы баласына тапшурмалы сёйлей.
— Аччыны не де татлини татыву бир хапса да билине, атам. Адамны хасияты да шолай. Мен бу ерде рус къурдашым Сергейни гьакъында айтмагъа сюемен.
Бир гюн орамда Борагъан авулну яман яшлары мени токъаламагъа чапгъанда, бизин къумукъ муталимлер къачып, мени булан орус шекирт Сергей къалды. Яманлагъа тёш берип къаршы туруп ол мени янгыз къоймады. Эгер Сергей къатып токътамагъан буса Борагъан авулну яман тёллери янгыз мени тёбелеп гьанкю ийисимни чыгъарта эди. Озокъ да мен де тавукъдай пысып токътамас эдим, эргишилигимни гёрсетер эдим. Айтагъаным, рус яш Сергей макътавгъа тийишли, — деп Айдемир атасына къарай.
— Къумукъ бийлени эревлюлери мени къыйыкъсытгъанда, тезде бир керен, рус пачаны кёмеги магъа да тийген… Гьали буса ол мени ягъада къойгъан…
— Неге?
— Инанмай.
— Рус пача сагъа инансын учун не этмеге герек, атам?
— Огъар юрегимни ачып гёрсетмеге кюй де ёкъ, жанымны бермеге де бажарылмай, тек юрегимдей, жанымдай къыйматлы, инамлыкъ шарт бермеге тюше, — деп Солтанмут дагъы да кюстюне.
— Гёремен, атам, сагъа тынч тюгюл, ичингде от-оьртен янагъанда йимиксен. Ачыкълап айт, шартынг магъа тие буса да, мени къызгъанма, — деп Айдемир ачылып, яйнап гёрюне.
— Аманат бермеге герек…
— Аманат не экенни мен яхшы билемен, атам. Гиччиде сени де бергенлер, аманатгъа… оьзю де къызылбашлагъа… деп Айдемир, атасыны къыйынын тынчлашдырардай сёйлемеге къарай.
— Ким айтды, сагъа мени хабарымны? — деп Солтанмут уланына тамаша кюйде къарай.
— Мен айтдым, къудратлы солтаным, — деп баш ие, Аваби эфенди.
— Дагъы ишинг азмы, эфендим, мени гьакъымда яшлагъа хабар яймасанг? — деп уллубий мулаллимни гёнгюн аямай хонтурлана.
— Авурунгну алайым, уллубийим, дарсларда мен шекиртлериме Эндирейни тарихинден хабарлайман. Менден алда шо дарсланы башлагъан да, юрютген де гьеч муаллим ёкъ. Эндирейни буса уллу тарихи бар. Ону аслу яны, оьзеги сени гьаракатынг булан байлавлу, къудратлы солтаным. Сени гьар-бир ишинг, азатлыкъ, адиллик учун ябушувунг, яш наслугъа тарбиячы кюйде таъсир этмеге герек. Шо саялы айтгъан эдим, уллубийим, мактабда сени таржума гьалынгны. Эгер яратмай бусанг, багъышлап къой, солтаным. Пайхамар оьзю де яратгъан гьадислерин муьминлеге англата турмагъа, — деп Аваби эфенди баш ийгенде, Солтанмут иржайып, ачыла.
— Ачувланмагъа себеп тапмайман. Гертилей де яшоьрюмлер, оланы арасында мени балаларым да Къумукъ элни ва Эндирей бийликни тарихин билмесе ярамас. Эгер сен тарихден сёйлемеген бусанг, балики, Айдемир мурза бу ерде «аманатны» маънасын да тюз англамас эди. Сени тарих дарсларынг мени сияси ишимни тынчлашдыра, — деп Солтанмут ойчусу ва устазы Аваби эфендиге разиликни икрамын эте.
— Энниден сонг да, солтаным, сени ишингни тынчлашдырмакъ бизин мурадыбыз. Озокъ да, къыйынлыкълар ёкъ тюгюл, — деп Аваби эфенди баш ие.
— Къызылбашлагъа аманат тюшмек шолай къыйынлыкъланы бириси. Олар булан иш гёрмек «шайтан булан самурсакъ салгъанда йимикдир», от да, сув да янаша токътагъанда йимикдир. Шагь аз затгъа да ачувланмагъа, чагъылгъан отлукъ таш йимик учгъун ташламагъа, аманатны зулмуламагъа, кепи гелсе ону келлесин учурмагъа да ихтияры. Оруслар буса аманатгъа рагьмулу янаша. Оьзлени къолуна берилген бий уланланы, мурзаланы баяр-киназ балалары йимик сакълай, зулмуламай, охута, арив тарбиялай, савутгъа-къылычгъа уьйрете, тарыкъ буса асгер къуллукъгъа да ала… деп айтып Солтанмут уланы берер жавапгъа къулакъ аса.
— Русланы жамиятына бармагъа мен тартынмайман. Эгер сени агьвалатларынг тынчлаша буса, атам, йибер мени Теркиге аманатгъа, — деп Айдемир атасыны ичин билгендей ачыкълап, огъар баш ие.
— Балам, силкген булан бармакъ тюшмей, сув тюше. Сен мени тюшмейген, айырылмайгъан санымсан, оьз къанымсан, къызгъанаман, тек не этейим?
— Не этейим деп душман айтсын, биз айтмайыкъ, — демек булан уланы атасын ругьландыра.
— Онгай тюшгендокъ мен сени оруслардан къайтарып алажакъман. Терки къалада эки-уьч йыл тургъан булан бир нукъсанлыкъ да болмас, балам…
— Сен айтгъангъа разимен, — деп Айдемир атасыны гёнгюн ача.
— Аваби эфенди, онгар тийишли кагъызланы — дыгъарны да, шартны да… Тангала Ташгечивге барабыз. Ондан Терки къалагъа ёлларбыз…
— Болур, — деп Аваби эфенди баш ие.
— Айдемирни де эмчек анасы ёлгъа гьазирлесин, узата бар, эфендим, баламны, — деп Солтанмут уланын да, устазын да тах отавдан узатып, сонг тахына олтуруп, башын тутуп, терен ойгъа бата…
Девлетбашланы, гючлю гьукмударланы барышдырывда, ярашыв дыгъар байлавда уллу маънасы бар «аманат» масъаланы чечивде уланы булан бир тил тапгъанлыкъ Солтанмутну тавдай зор дертин, холадай гиччи эте. Буса да ону булан иш битмей. Авлетине бийни йимик, бийкени де ихтияры бар. Шо саялы Солтанмутгъа бу масъалала олжасы Чечек бийкени разилиги де тарыкълы. Бираз алда аманатны хабары чыкъгъанда, Чечек бийке эрине къыр мишикдей къайыр къарагъан эди. Шо къарав онда къыр къылыкълы къыпчакъ къавумну къаны барны билдире…
Шо гезик олжасы эрине «чечек» болуп йымышакъ, сыйпалмады, сари тегенек болуп чанчылды…
Кёп сюеген олжасы ва эки улан авлетини анасы Чечек бийке булан лакъырны бу гезик нечик башлажагъын билмейли Солтанмут гьассилене, тах отавунда аякъ басма ер тапмай… «Бёрюден къоркъгъан къой этмес!» — деп оьз-оьзюне де айтып ол, эшик сакълавчусуна бек буюруп, Чечек бийкени тах отавуна чакъырта.
Алдагъы гезик олжасыны уьстюне оьзю барып сёйлегенлик тийишли натижа бермегенни гёзалгъа тутуп уллубий, так отавунда, къозагъач тахында солтанлайын олтуруп, къатты билдирмеге, бувармагъа токъташа.
— Алтын тажынгны гийип, шавла берип олтурсанг да, солтаным, къаравунг тунукъ, юзюнг булут басгъан кёк йимик, — деп башлай чакъырылып тах отавгъа гирген Чечек бийке.
— Уллу дюньягъа ярыкъ береген айны юзюн де баса булут бир-бирде, мени йимик гиччи инсанны къол аясы чакъы юзю не болсун, булутгъа… Балики бардыр, юрек дертим, балики сыр чечгендокъ таядыр юзюмню тунугъу…
— Сырынг алда йимик гьали де мен сама тюгюлменми? Мени сагъынып сама сорукъмагъанмысан, тёшекге чакъырмайгъанынг не замандыр? — деп Чечек бийке эрине эки янсыллы сёйлей. Бир янындан къагъып сёз ала, биревю ягъындан бетлей. Неге десе Солтанмут арт вакътилерде ожагъында аз токътай, ари-бери чабувулда-чапгъында кёп айланып, олжасын унутгъандай гёрюне…
— Дюрсен, Чечек бийкем, сен мени гьали де баш сырымсан! Сен мени гече-гюнлюк оюмсан, умутумсан! Сен мени эсимден яратгъанымны аты чакъы да таймайсан. Тек, нетейик, дюньяны четим агьвалатлары мени тирменни чанчилеги йимик айландыра.
— Тирменни чанчилегин токътатма чы нечакъы да тынч: чоргъадан сувун къайтарса бите, — деп Чечек бийке, масхарагъа салып эрини гёнгюн ачмагъа къарай.
— Сен айтагъан да герти, гьар балагьны бир себеби бола, ондан тазалансанг, къутуласан, магъа къопгъан балагьны да бар себеби, — деп Солтанмут талчыкълы кюстюне.
— Бар экен, билме де биле экенсен, тез арчылма герек шо себепден, — деп Чечек бийке иржая ва солтан эрини жавабыны огъу оьзюню жан ерине бакъдырылгъанны сезмей…
— Уланыбызны орус падишагьгъа аманатгъа берсек, шо балагьдан мен къутуламан!
— Къайсы уланыбызны?
— Айдемир мурзаны.
— Дюнья малына тиеген аявлу, азиз балам Айдемирни, чёпчёпюреге де санамайлы ерге ташлап айтасан! Дагъы къолайсыз, дагъы артыкъ рагьмусуз ой гелмедими сени тажлы башынга?
— Таж да меники, баш да меники! Шайлы олжа эрини башын хорламас, эрини башына бёрк гийиле, явлукъ байланмай! — деп Солтанмут къагьарлана.
— Мен башыма явлукъ байлагъандан эсе, къув къанатлы къара бёрк кёп гийгенмен. Мени аввалым къыпчакълы Бюрче бийлерден экенни эсингде сакъла!
— Бёркюнг де, бюрчелеринг де сагъадыр, тек Айдемир мурза магъадыр! — деп ташдыра Солтанмут.
— Сени белингден буса Айдемир, мени къарнымдан. Мени де бар огъар ихтиярым! — деп жавапланып Чечек бийке, тах отавда ари-бери юрюп, эрине гёз къаратмай.
— Сени ихтиярынгны мен таптамайман, терсеймей, къопмай сёйлешейик, — деп Солтанмут илиякълы тилге ава.
— Сен оьзюнгсен тегенек йимик чанчагъан, — деп Чечек бийке мунгая.
— Биз улугъ падишагьгъа бир уланыбызны бермесек, Таргъу шавхалгъа кёмекге орус стрележлени йиберип, ол бийлигибизни буздуражакъ, оьзюбюзню де гьарибизни — гьар якъгъа тозажакъ, насипсиз, дыгъыжарсыз гьалгъа чыгъартажакъ… Тек аманатгъа берсек уланыбыз Айдемирни падишагь Терки къалада абурлап сакълатажакъ, тарбиялатажакъ. Арадан эки-уьч йыл гетгенден сонг буса, агьвалат алышынгъанда, мен ону къайтарып алмагъа баражакъман, улугъ падишагьны йымышатмагъа ёл табажакъман, — деп Солтанмут олжасын сабурландырмагъа къарай.
— Къайтарып аларынгны, не алмасынгны Тенгирим билсин, тек ону уьйде къоймагъа герекни чи мен яхшы билемен! — дей Чечек бийке эрине къатылып. — Чечек эдим, гюл эдим, солутуп халтагъа дёндюрдюнг! Энни элехожа чыпта этип, хабаргъа яйып, аякъ тюбюнгде таптама сюемисен, рагьмулу бол, солтаным…
— Ёгъумну айтып яндырма — чечегим де, гюлюм де сенсен! Сени гёнгюнгню жанымдай аяйман. Тек мени дагъы ёлум къалмагъан! Хырданыма бичакъ тирелгендей етишген, падишагь салгъан болжал… Сагъа шону билдиремен. Тек мен айтгъанны этмесе гьеч де бажарылмай! — деп уллубий гьукму чыгъарта.
— Сен билгенни сен эт, сен солтансан! Мен билгенни мен де этермен! — деп бийке дагъы сёйлеп турмайлы тах отавдан чалт гете. Артындан бозарып къарагъан эрине ол бурулуп да бакъмай, артындан къычыргъанына да сесленмей…